અથ લોકેશ્વરોત્સૃષ્ટા તત્ર કાલેન કેનચિત્ । નિદ્રા સમભવત્તીવ્રા કુમ્ભકર્ણસ્ય રૂપિણી ।। ૭.૧૩.
પછી થોડા સમય પછી, લોકના સ્વામીએ મોકલેલી તીવ્ર ઊંઘ કુંભકર્ણ પર આવી.
તતો ભ્રાતરમાસીનં કુમ્ભકર્ણો ઽબ્રવીદ્વચઃ । નિદ્રા માં બાધતે રાજન્કારયસ્વ મમાલયમ્ ।। ૭.૧૩.
પછી કુંભકર્ણે બેઠેલા પોતાના ભાઈને કહ્યું: 'મને ઊંઘ બહુ સતાવે છે, રાજા; મારા માટે રહેવાની જગ્યા બનાવો.'
વિનિયુક્તાસ્તતો રાજ્ઞા શિલ્પિનો વિશ્વકર્મવત્ । વિસ્તીર્ણં યોજનં શુભ્રં તતો દ્વિગુણમાયતમ્ ।। ૭.૧૩.
પછી રાજાના આદેશથી વિશ્વકર્મા જેવી કુશળતા ધરાવતા શિલ્પીઓ રાખવામાં આવ્યા; તેમણે એક યોજન પહોળું અને બે યોજન લાંબું, તેજસ્વી મહેલ બનાવ્યું.
દર્શનીયં નિરાબાધં કુમ્ભકર્ણસ્ય ચક્રિરે । સ્ફાટિકૈઃ કાઞ્ચનૈશ્ચિત્રૈઃ સ્તમ્ભૈઃ સર્વત્ર શોભિતમ્ ।। ૭.૧૩.
કુંભકર્ણ માટે સુંદર અને નિરાંતિ અવરોધરહિત મહેલ બનાવાયું, જેમાં ચારે બાજુ સ્ફટિક અને સોનાના સુંદર સ્તંભો શોભતા હતા.
વૈડૂર્યકૃતસોપાનં કિઙ્કિણીજાલકં તથા । દાન્તતોરણવિન્યસ્તં વજ્રસ્ફટિકવેદિકમ્ ।। ૭.૧૩.
તે મહેલમાં વૈડૂર્યના પાયાં, ઘંટડીઓની જાળીઓ, દાંતના દરવાજા અને વજ્ર તથા સ્ફટિકની પાટિયાં ગોઠવવામાં આવી હતી.
મનોહરં સર્વસુખં કારયામાસ રાક્ષસઃ । સર્વત્ર સુખદં નિત્યં મેરોઃ પુણ્યાં ગુહામિવ ।। ૭.૧૩.
રાક્ષસે એ મહેલ ખૂબ જ મનોહર અને સર્વસુખદાયક બનાવાવ્યો, જે હંમેશા આનંદદાયક અને મેરુ પર્વતની પવિત્ર ગુફા જેવી લાગતી હતી.
તત્ર નિદ્રાં સમાવિષ્ટઃ કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ । બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ શયાનો ન પ્રબુદ્ધ્યતે ।। ૭.૧૩.
ત્યાં મહાબલી કુંભકર્ણ ઊંઘમાં તણાઈ ગયો અને હજારો વર્ષ સુધી સુતો રહ્યો, જાગ્યો જ નહીં.
નિદ્રાભિભૂતે તુ તદા કુમ્ભકર્ણે દશાનનઃ । દેવર્ષિયક્ષગન્ધર્વાન્સઞ્જઘ્ને હિ નિરઙ્કુશઃ ।। ૭.૧૩.
જ્યારે કુંભકર્ણ ઊંઘમાં ડૂબેલો હતો, ત્યારે દશાનન બેફામ થઇ દેવી-મુનિ, યક્ષ અને ગંધર્વોને હરાવી નાખતો.
ઉદ્યાનાનિ ચ ચિત્રાણિ નન્દનાદીનિ યાનિ ચ । તાનિ ગત્વા સુસઙક્રુદ્ધો ભિનત્તિ સ્મ દશાનનઃ ।। ૭.૧૩.
દશાનન ભારે ગુસ્સાથી નંદન વગેરે અદભૂત ઉદ્યાનોમાં ગયો અને તેમને તોડી નાખ્યા.
નદીં ગજ ઇવ ક્રીડન્વૃક્ષાન્વાયુરિવ ક્ષિપન્ । નગાન્વ્રજ્ર ઇવોત્સૃષ્ટો વિધ્વંસયતિ રાક્ષસઃ ।। ૭.૧૩.
રાક્ષસે નદીમાં રમતા હાથીની જેમ, પવન જેવું વૃક્ષોને ઉછાળતો અને વજ્રથી પર્વતો તોડી નાખે તેમ બધું વિઘ્વંસ કરી નાખ્યું.
તથાવૃત્તં તુ વિજ્ઞાય દશગ્રીવં ધનેશ્વરઃ । કુલાનુરૂપં ધર્મજ્ઞો વૃત્તં સંસ્મૃત્ય ચાત્મનઃ ।। ૭.૧૩.
આવી ઘટના જાણી ધનની સ્વામી, જે ધર્મને જાણતો અને પોતાના કુળને અનુરૂપ વર્તન યાદ કરતો હતો, તેણે દશગ્રિવ વિશે વિચાર્યું.
સૌભ્રાત્રદર્શનાર્થં તુ દૂતં વૈશ્રવણસ્તદા । લઙ્કાં સમ્પ્રેષયામાસ દશગ્રીવસ્ય વૈ હિતમ્ ।। ૭.૧૩.
પછી વૈશ્વરણે ભાઈપ્રેમના હિતાર્થે દશગ્રિવના કલ્યાણ માટે લંકામાં દૂત મોકલ્યો.
સ ગત્વા નગરીં લઙ્કામાસસાદ વિભીષણમ્ । માનિતસ્તેન ધર્મેણ પૃષ્ટશ્ચાગમનં પ્રતિ ।। ૭.૧૩.
તે દૂત લંકા શહેરમાં ગયો અને વિભીષણને મળ્યો; વિભીષણે ધર્મ પ્રમાણે તેનું સન્માન કર્યું અને આવવાના હેતુ વિશે પૂછ્યું.
પૃષ્ટ્વા ચ કુશલં રાજ્ઞો જ્ઞાતીનાં ચ બિભીષણઃ । સભાયાં દર્શયામાસ તમાસીનં દશાનનમ્ ।। ૭.૧૩.
પછી વિભીષણે રાજા અને તેના સંબંધીઓની ખેરખબર પૂછ્યા પછી, તેને સભામાં બેઠેલા દશાનનને દેખાડ્યો.
સ દૃષ્ટ્વા તત્ર રાજાનં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા । જયેતિ વાચા સમ્પૂજ્ય તૂષ્ણીં સમભિવર્તત ।। ૭.૧૩.
ત્યાં રાજાને પોતાના તેજથી તેજસ્વી જોઈ, દૂતે 'જય હો' કહી વંદન કર્યું અને પછી શાંતિથી ઊભો રહ્યો.
તં તત્રોત્તમપર્યઙ્કે વરાસ્તરણશોભિતે । ઉપવિષ્ટં દશગ્રીવં દૂતો વાક્યમથાબ્રવીત્ ।। ૭.૧૩.
પછી તે ઉત્તમ અને સુંદર પથારી પર બેઠેલા દશગ્રિવને દૂતે આ રીતે સંદેશ આપ્યો.
રાજન્વદામિ તે સર્વં ભ્રાતા તવ યદબ્રવીત્ । ઉભયોઃ સદૃશં વીર વૃત્તસ્ય ચ કુલસ્ય ચ ।। ૭.૧૩.
રાજા, હું તારો ભાઈ જે કહ્યો છે તે બધું કહું છું; એ બંનેના વર્તન અને કુળને યોગ્ય છે, હે વીર.
સાધુ પર્યાપ્તમેતાવત્કૃતશ્ચારિત્રસઙ્ગ્રહઃ । સાધુ ધર્મે વ્યવસ્થાનં ક્રિયતાં યદિ શક્યતે ।। ૭.૧૩.
શાબાશ, એટલું પૂરતું છે; સારા ગુણોનું સંચય થઇ ગયું છે. જો શક્ય હોય તો, ધર્મમાં સ્થિર રહેવું.
દૃષ્ટં મે નન્દનં ભગ્નમૃષયો નિહતાઃ શ્રુતાઃ । દેવતાનાં સમુદ્યોગસ્ત્વત્તો રાજન્મમ શ્રુતઃ ।। ૭.૧૩.
મેં નંદન ઉદ્યાન તૂટેલું જોયું છે, ઋષિઓના વિનાશની વાત સાંભળી છે અને દેવતાઓ તારી સામે તૈયારી કરી રહ્યા છે એ પણ જાણ્યું છે, હે રાજા.
નિરાકૃતશ્ચ બહુશસ્ત્વયા ઽહં રાક્ષસાધિપ । અપરાદ્ધા હિ બાલ્યાચ્ચ રમણીયાઃ સ્વબાન્ધવાઃ ।। ૭.૧૩.
હે રાક્ષસાધિપતિ, તું મને ઘણી વખત અવગણ્યો છે; બાળપણમાં તું પોતાના પ્રિય સગાંઓને પણ દુઃખ આપ્યું છે.
અહં તુ હિમવત્પૃષ્ઠં ગતો ધર્મમુપાસિતુમ્ । રૌદ્રં વ્રત્તં સમાસ્થાય નિયતો નિયતેન્દ્રિયઃ ।। ૭.૧૩.
પણ હું ધર્મની આરાધના માટે હિમવંતની ચોટી પર ગયો, કઠોર વ્રત ધારણ કરીને, નિયમિત અને ઇન્દ્રિયજિત બનીને.
તત્ર દેવો મયા દૃષ્ટઃ સહ દેવ્યા મયા પ્રભુઃ । સવ્યં ચક્ષુર્મયા દૈવાત્તત્ર દેવ્યાં નિપાતિતમ્ ।। ૭.૧૩.
ત્યાં મેં દેવને તેમની પત્ની સાથે જોયા; દૈવી ઈચ્છાથી, મારું ડાબું આંખ દેવી પર પડી ગયું.
કા ન્વિયં સ્યાદિતિ શુભા ન ખલ્વન્યેન હેતુના । રૂપં હ્યનુપમં કૃત્વા રુદ્રાણી તત્ર તિષ્ઠતિ ।। ૭.૧૩.
હું વિચાર્યું, 'આ સુંદર સ્ત્રી કોણ હશે?' કારણ કે બીજું કોઈ કારણ નહોતું, રુદ્રાણી ત્યાં અનન્ય રૂપ ધારણ કરીને ઉભી હતી.
દેવ્યા દિવ્યપ્રભાવેણ દગ્ધં સવ્યં મમેક્ષણમ્ । રેણુધ્વસ્તમિવ જ્યોતિઃ પિઙ્ગુલત્વમુપાગતમ્ ।। ૭.૧૩.
દેવીના દૈવી તેજથી મારું ડાબું આંખ દાઝી ગયું, ધૂળથી ઢંકાયેલ પ્રકાશ જેવું પીળાશ પડતું થઈ ગયું.
તતો ઽહમન્યદ્વિસ્તીર્ણં ગત્વા તસ્ય ગિરેસ્તટમ્ । તૂષ્ણીં વર્ષશતાન્યષ્ટૌ સમાધારં મહાવ્રતમ્ ।। ૭.૧૩.
પછી હું એ પર્વતના બીજા વિશાળ ઢાળ પર ગયો અને ત્યાં મૌન રહીને આઠસો વર્ષ સુધી મહાન વ્રતનું પાલન કર્યું.
સમાપ્તે નિયમે તસ્મિંસ્તત્ર દેવો મહેશ્વરઃ । પ્રીતઃ પ્રીતેન મનસા પ્રાહ વાક્યમિદં પ્રભુઃ ।। ૭.૧૩.
જ્યારે એ નિયમ પૂર્ણ થયો, ત્યારે મહાદેવ ત્યાં પ્રસન્ન થઈને આનંદિત મનથી મને કહ્યું.
પૈઙ્ગલ્યં યદવાપ્તં હિ દેવ્યા રૂપનિરીક્ષણાત્ । પ્રીતો ઽસ્મિ તવ ધર્મજ્ઞ તપસા નેન સુવ્રત ।। ૭.૧૩.
દેવીના રૂપને જોવાથી તને જે પીળાશ પડતું દૃષ્ટિ મળ્યું છે, એ તારી તપસ્યાથી હું પ્રસન્ન છું, ધર્મને જાણનારા સુવ્રત.
મયા ચૈતદ્વ્રતં ચીર્ણં ત્વયા ચૈવ ધનાધિપ । તૃતીયઃ પુરુષો નાસ્તિ યશ્ચરેવ્રતમીદૃશમ્ ।। ૭.૧૩.
આ વ્રત મેં અને તું, ધનના સ્વામી, બંનેએ કર્યું છે; આવું વ્રત કરનાર ત્રીજો કોઈ નથી.
વ્રતં સુનિશ્ચયં હ્યેતન્મયા હ્યુત્પાદિતં પુરા । તત્સખિત્વં મયા સૌમ્ય રોચયસ્વ ધનેશ્વર ।। ૭.૧૩.
આ દૃઢ વ્રત મેં બહુ પહેલાંથી સ્થાપિત કર્યું છે; તેથી, ધનપતિ, તું મારી મિત્રતા સ્વીકાર.
તપસા નિર્જિતશ્ચૈવ સખા ભવ મમાનઘ । દેવ્યા દગ્ધં પ્રભાવેણ યચ્ચ સવ્યં તવેક્ષણમ્ ।। ૭.૧૩.
તારી તપસ્યાથી જીતાઈને, નિર્દોષ, તું હવે મારો મિત્ર બન; અને તારી ડાબી આંખ, જે દેવીના તેજથી દાઝી છે—