એવં તે રાક્ષસા તેન હરિણા કમલેક્ષણ । બહુશઃ સંયુગે ભગ્ના હતપ્રવરનાયકાઃ ।। ૭.૮.
હે કમળની આંખ વાળા, એ હરીએ વારંવાર યુદ્ધમાં રાક્ષસોને હરાવ્યા, તેમના મુખ્ય નેતાઓ મરી ગયા.
અશક્નુવન્તસ્તે વિષ્ણું પ્રતિયોદ્ધું ભયાર્દિતાઃ । ત્યક્ત્વા લઙ્કાં ગતા વસ્તું પાતાલં સહપત્નયઃ ।। ૭.૮.
વિષ્ણુ સામે ટકી ન શક્યા, ભયથી ભરાયા, એટલે લંકા છોડી દીધી અને પોતાની પત્નીઓ સાથે પાતાળમાં રહેવા ગયા.
સુમાલિનં સમાસાદ્ય રાક્ષસં રઘુસત્તમ । સ્થિતાઃ પ્રખ્યાતવીર્યાસ્તે વંશે સાલકટઙ્કટે ।। ૭.૮.
હે રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, સુમાલી રાક્ષસને મળ્યા પછી, પ્રસિદ્ધ શૂરવીર એ વંશમાં, સાલકટંકટના કુળમાં જ રહ્યા.
યે ત્વયા નિહતાસ્તે તુ પૌલસ્ત્યા નામ રાક્ષસાઃ । સુમાલી માલ્યવાન્માલી યે ચ તેષાં પુરઃસરાઃ ૭.૮.
પણ જેમને તમે મારે, એ પૌલસ્ત્ય નામના રાક્ષસો હતા—સુમાલી, માલ્યવાન, માલી અને તેમના મુખ્ય નેતાઓ.
ન ચાન્યો રાક્ષસાન્હન્તા સુરારીન્દેવકણ્ટકાન્ । ઋતે નારાયણં દેવં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।। ૭.૮.
શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનારા નારાયણ દેવ સિવાય બીજું કોઈ દેવતાઓના દુશ્મન એવા રાક્ષસોને મારી શકતું નથી.
ભવાન્નારાયણો દેવશ્ચતુર્બાહુઃ સનાતનઃ । રાક્ષસાન્હન્તુમુત્પન્નો હ્યજેયઃ પ્રભુરવ્યયઃ ।। ૭.૮.
તમે એ નારાયણ દેવ છો, ચારે હાથ વાળા, સદા રહેતા, રાક્ષસોનો નાશ કરવા જન્મેલા, અજેય અને અવિનાશી પ્રભુ.
નષ્ટધર્મવ્યવસ્થાતા કાલે કાલે પ્રજાકરઃ । ઉત્પદ્યતે દસ્યુવધે શરણાગતવત્સલઃ ।। ૭.૮.
જે ધર્મને ફરીથી સ્થિર કરે છે, દરેક યુગમાં પ્રજાનું સર્જન કરે છે, દુષ્ટોનો નાશ કરવા જન્મે છે અને શરણમાં આવેલા પર દયા કરે છે.
એષા મયા તવ નરાધિપ રાક્ષસાનામુત્પત્તિરદ્ય કથિતા સકલા યથાવત્ । ભૂયો નિબોધ રઘુસત્તમ રાવણસ્ય જન્મપ્રભાવમતુલં સસુતસ્ય સર્વમ્ ।। ૭.૮.
હે રાજા, મેં હવે રાક્ષસોની ઉત્પત્તિ જેવી હતી એવી આખી કહી દીધી. હવે, હે રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, રાવણ અને તેના પુત્રોના અનન્ય જન્મ અને શક્તિ વિશે પણ સાંભળો.
ચિરાત્સુમાલી વ્યચરદ્રસાતલં સ રાક્ષસો વિષ્ણુભયાર્દિતસ્તદા । પુત્રૈશ્ચ પૌત્રૈશ્ચ સમન્વિતો બલી તતસ્તુ લઙ્કામવસદ્ધનેશ્વરઃ ।। ૭.૮.
લાંબા સમય સુધી સુમાલી રાક્ષસે વિષ્ણુના ભયથી પાતાળમાં ફર્યા. પછી પોતાના પુત્રો અને પૌત્રો સાથે, બળવાન થઈ, ધનની લંકામાં વસવા લાગ્યા.
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય સુમાલી નામ રાક્ષસઃ । રસાતલાન્મર્ત્યલોકં સર્વં વૈ વિચચાર હ ।। ૭.૯.
કેટલાક સમય પછી સુમાલી નામનો રાક્ષસ પાતાળમાંથી માનવલોકમાં આખું ફરવા લાગ્યો.
નીલજીમૂતસઙ્કાશસ્તપ્તકાઞ્ચનકુણ્ડલઃ । કન્યાં દુહિતરં ગૃહ્ય વિના પદ્મમિવ શ્રિયમ્ ।। ૭.૯.
કાળી વાદળ જેવો દેખાતો, તેજસ્વી સોનાની કુંડળ પહેરેલો, પોતાની દીકરીને લઈને એ ચાલતો હતો, જે કમળ વગરની શ્રી જેવી તેજવાળી હતી.
રાક્ષસેન્દ્રઃ સ તુ તદા વિચરન્વૈ મહીતલમ્ । તદાપશ્યત્સ ગચ્છન્તં પુષ્પકેણ ધનેશ્વરમ્ ।। ૭.૯.
એ રાક્ષસોના રાજાએ પૃથ્વી પર ફરતા ફરતા ધનનીશને પુષ્પક રથમાં જતા જોયા.
ગચ્છન્તં પિતરં દ્રષ્ટું પુલસ્ત્યતનયં વિભુમ્ । તં દૃષ્ટ્વા ઽમરસઙ્કાશં સ્વચ્છન્દં તપનોપમમ્ ।। ૭.૯.
એ ધનનીશ પોતાના પિતા, પુલસ્ત્યપુત્ર મહાનને મળવા જઈ રહ્યો હતો. એ દેવ જેવો તેજસ્વી, સ્વેચ્છાએ ફરતો અને સૂર્ય જેવો પ્રકાશમાન દેખાતો હતો.
રસાતલં પ્રવિષ્ટઃ સન્મર્ત્યલોકાત્સવિસ્મયઃ । ઇત્યેવં ચિન્તયામાસ રાક્ષસાનાં મહામતિઃ ।। ૭.૯.
મૃત્યુલોકમાંથી રસાતળમાં પ્રવેશીને, આશ્ચર્યથી ભરાયેલા રાક્ષસોના બુદ્ધિશાળી વડાએ વિચાર શરૂ કર્યો.
કિં કૃતં શ્રેય ઇત્યેવં વર્ધેમહિ કથં વયમ્ । અથાબ્રવીત્સુતાં રક્ષઃ કૈકસીં નામ નામતઃ ।। ૭.૯.
હવે આપણા કલ્યાણ માટે શું કરવું? આપણે કેવી રીતે ફળીયે? પછી રાક્ષસે પોતાની પુત્રી કૈકસીને કહ્યું.
પુત્રિ પ્રદાનકાલો ઽયં યૌવનં વ્યતિવર્તતે । પ્રત્યાખ્યાનાચ્ચ ભીતૈસ્ત્વં ન વરૈઃ પ્રતિગૃહ્યસે ।। ૭.૯.
પુત્રી, હવે તારો લગ્નનો સમય આવી ગયો છે; તારી યુવાની પસાર થઈ રહી છે. તું ડરથી ઘણા વરનો ઇનકાર કર્યો છે, એટલે હજુ સુધી કોઈને સ્વીકાર્યો નથી.
ત્વત્કૃતે ચ વયં સર્વે યન્ત્રિતા ધર્મબુદ્ધયઃ । ત્વં હિ સર્વગુણોપેતા શ્રીઃ સાક્ષાદિવ પુત્રિકે । કન્યાપિતૃત્વં દુઃખં હિ સર્વેષાં માનકાઙ્ક્ષિણામ્ ।। ૭.૯.
તારા કારણે અમે બધા ધર્મને ધ્યાનમાં રાખીને અટકેલા છીએ. તું તો સર્વગુણોથી યુક્ત છે, જાણે શ્રીલક્ષ્મી જેવી. કન્યાવાળાં પિતાને, માન રાખનારા સૌને, આ બોજ મોટું દુઃખ આપે છે.
ન જ્ઞાયતે ચ કઃ કન્યાં વરયેદિતિ કન્યકે ।। ૭.૯.
અને, બેટી, હજુ ખબર નથી કે તને વર તરીકે કોણ પસંદ કરશે.
ત્વં હિ સર્વગુણોપેતા શ્રીઃ સાક્ષાદિવ પુત્રિકે । માતુઃ કુલં પિતૃકુલં યત્ર ચૈવ પ્રદીયતે । કુલત્રયં સદા કન્યા સંશયે સ્થાપ્ય તિષ્ઠતિ ।। ૭.૯.
તું સર્વગુણોથી ભરપૂર છે, જાણે શ્રીલક્ષ્મી જેવી. જ્યાં કન્યા આપવામાં આવે છે, ત્યાં માતાનું કુળ, પિતાનું કુળ અને પતિનું કુળ—બધાં સંકળાયેલા હોય છે. કન્યા હંમેશાં આ ત્રણ કુળને અનિશ્ચિતતામાં મૂકે છે.
સા ત્વં મુનિવરં શ્રેષ્ઠં પ્રજાપતિકુલોદ્ભવમ્ । ભજ વિશ્રવસં પુત્રિ પૌલસ્ત્યં વરય સ્વયમ્ ।। ૭.૯.
એટલે, પુત્રી, તું પોતે પ્રજાપતિના વંશમાં જન્મેલા શ્રેષ્ઠ મુનિ, વિશ્વાસુને પસંદ કર.
ઈદૃશાસ્તે ભવિષ્યન્તિ પુત્રાઃ પુત્રિ ન સંશયઃ । તેજસા ભાસ્કરસમો યાદૃશો ઽયં ધનેશ્વરઃ ।। ૭.૯.
પુત્રી, તારા એવા પુત્રો થશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી—જે તેજમાં ધનના સ્વામી જેવાં હશે.
સા તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા કન્યકા પિતૃગૌરવાત્ । તત્રોપાગમ્ય સા તસ્થૌ વિશ્રવા યત્ર તપ્યતે ।। ૭.૯.
પિતાના આ શબ્દો સાંભળી, કન્યાએ પિતાનું માન રાખીને ત્યાં જઈને ઊભી રહી, જ્યાં વિશ્વાસુ તપ કરતો હતો.
એતસ્મિન્નન્તરે રામ પુલસ્ત્યતનયો દ્વિજઃ । અગ્નિહોત્રમુપાતિષ્ઠચ્ચતુર્થ ઇવ પાવકઃ ।। ૭.૯.
એ જ સમયે, હે રામ, પુલસ્ત્યના પુત્ર બ્રાહ્મણ મુનિ અગ્નિહોત્ર કરતો હતો, જાણે ચોથો જ્યોત્સ્ના જલતો હોય.
અવિચિન્ત્ય તુ તાં વેલાં દારુણાં પિતૃગૌરવાત્ । ઉપસૃત્યાગ્રતસ્તસ્ય ચરણાધોમુખી સ્થિતા । વિલિખન્તી મુહુર્ભૂમિમઙ્ગુષ્ઠાગ્રેણ ભામિની ।। ૭.૯.
એ કઠિન ઘડીની ચિંતા કર્યા વિના, પિતાના માનથી, તે આગળ જઈને તેના પગ પાસે નમ્રતાથી ઊભી રહી, અને વારંવાર અંગૂઠાથી જમીન પર રેખા દોરતી રહી.
સ તુ તાં વીક્ષ્ય સુશ્રોણીં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્ । અબ્રવીત્પરમોદારો દીપ્યમાનાં સ્વતેજસા ।। ૭.૯.
મુનિએ તેને સુંદર કટિ અને પૂર્ણચંદ્ર જેવા ચહેરાવાળી જોઈ, પોતાનાં તેજથી પ્રકાશિત થઈ, દયાળુ સ્વરે કહ્યું.
ભદ્રે કસ્યાસિ દુહિતા કુતો વા ત્વમિહાગતા । કિં કાર્યં કસ્ય વા હેતોસ્તત્ત્વતો બ્રૂહિ શોભને ।। ૭.૯.
સુભાગ્યવતી, તું કોણની દીકરી છે? અહીં ક્યાંથી આવી છે? તારો હેતુ શું છે? સાચું સાચું કહો, સુંદરિ.
એવમુક્તા તુ સા કન્યા કૃતાઞ્જલિરથાબ્રવીત્ । આત્મપ્રભાવેણ મુને જ્ઞાતુમર્હસિ મે મતમ્ ।। ૭.૯.
આ રીતે પૂછતાં, કન્યાએ હાથ જોડીને કહ્યું: મુનિ, તમે તમારી જ શક્તિથી મારું મન જાણો છો.
કિં તુ માં વિદ્ધિ બ્રહ્મર્ષે શાસનાત્પિતુરાગતામ્ । કૈકસી નામ નામ્નાહં શેષં ત્વં જ્ઞાતુમર્હસિ ।। ૭.૯.
પણ, બ્રાહ્મણ મુનિ, જાણો કે હું પિતાના આદેશે આવી છું; મારું નામ કૈકસી છે. બાકીનું તમે જાણી શકો છો.
સ તુ ગત્વા મુનિર્ધ્યાનં વાક્યમેતદુવાચ હ । વિજ્ઞાતં તે મયા ભદ્રે કારણં યન્મનોગતમ્ ।। ૭.૯.
પછી મુનિ ધ્યાનમાં જઈને બોલ્યા: સુભાગ્યવતી, તારા મનમાં જે કારણ છે, એ હું સમજી ગયો છું.
સુતાભિલાષો મત્તસ્તે મત્તમાતઙ્ગગામિનિ । દારુણાયાં તુ વેલાયાં યસ્માત્ત્વં મામુપસ્થિતા ।। ૭.૯.
મને ખબર છે કે તને પુત્રોની ઇચ્છા છે, ગજગામિની. પણ તું આવી કઠિન વેળાએ મારા પાસે આવી છે—