સંરક્તનયનઃ કોપાચ્ચલન્મૌલિર્નિશાચરઃ । પદ્મનાભમિદં પ્રાહ વચનં પુરુષોત્તમમ્ ।। ૭.૮.
કોપથી આંખો લાલ અને વાળ વિખરાયેલા રાત્રિચરે પદ્મનાભ, પુરુષોત્તમને આ રીતે કહ્યું.
નારાયણ ન જાનીષે ક્ષાત્રધર્મં પુરાતનમ્ । અયુદ્ધમનસો ભીતાનસ્માન્હંસિ યથેતરઃ ।। ૭.૮.
નારાયણ, તમને પૌરાણિક ક્ષત્રિય ધર્મની ખબર નથી; તમે અમને, જે ડરીને લડવા તૈયાર નથી, એમને પણ બીજા જેવા મારી નાખો છો.
પરાઙ્મુખવધં પાપં યઃ કરોત્યસુરેતરઃ । સ હન્તા ન ગતઃ સ્વર્ગં લભતે પુણ્યકર્મણામ્ ।। ૭.૮.
જે યુદ્ધમાંથી પીઠ ફેરવેલા શત્રુને મારે છે, એ પાપ કરે છે અને સારા કર્મોથી મળતો સ્વર્ગ તેને મળતો નથી.
યુદ્ધશ્રદ્ધા ઽથવા તે ઽસ્તિ શઙ્ખચક્રગદાધર । ૪ અહં સ્થિતો ઽસ્મિ પશ્યામિ બલં દર્શય યત્તવ ।। ૭.૮.
જો તને સાચી યુદ્ધની ઈચ્છા હોય, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, તો હું તૈયાર ઊભો છું—તું તારી શક્તિ બતાવ.
માલ્યવન્તં સ્થિતં દૃષ્ટ્વા માલ્યવન્તમિવાચલમ્ । ઉવાચ રાક્ષસેન્દ્રં તં દેવરાજાનુજો બલી ।। ૭.૮.
માલ્યવાનને પર્વત જેવો અડગ ઊભો જોઈ, દેવરાજના નાના ભાઈએ એ રાક્ષસ રાજાને કહ્યું.
યુષ્મત્તો ભયભીતાનાં દેવાનાં વૈ મયા ઽભયમ્ । રાક્ષસોત્સાદનં દત્તં તદેતદનુપાલ્યતે ।। ૭.૮.
તમારા ડરથી ભયભીત દેવતાઓને મેં રાક્ષસોનો વિનાશ કરીને નિર્ભયતા આપી છે; એ વચન હું આજે પાળું છું.
પ્રાણૈરપિ પ્રિયં કાર્યં દેવાનાં હિ સદા મયા । સો ઽહં વો નિહનિષ્યામિ રસાતલગતાનપિ ।। ૭.૮.
મારે દેવતાઓને હંમેશાં પ્રિય કામ કરવું જ પડે—even if it costs my life; એટલે, તમે બધા પાતાળમાં જશો તો પણ હું તમારો વિનાશ કરીશ.
દેવદેવં બ્રુવાણં તં રક્તામ્બુરુહલોચનમ્ । શક્ત્યા બિભેદ સઙ્ક્રુદ્ધો રાક્ષસેન્દ્રો ભુજાન્તરે ।। ૭.૮.
જ્યારે કમળ જેવા લાલ આંખો ધરાવતાં દેવોના દેવ એ રીતે બોલ્યા, ત્યારે રાક્ષસ રાજાએ ક્રોધથી પોતાના ભુજાઓ વચ્ચે શક્તિ ભોંકી.
માલ્યવદ્ભુજનિર્મુક્તા શક્તિર્ઘણ્ટાકૃતસ્વના । હરેરુરસિ બભ્રાજ મેઘસ્થેવ શતહ્રદા ।। ૭.૮.
માલ્યવાનના ભુજેથી છૂટેલી, ઘંટ જેવી ધ્વનિ કરતી એ શક્તિ હરિના છાતી પર વીજળીથી ઝગમગતા વાદળ જેવી તેજસ્વી લાગી.
તતસ્તામેવ ચોત્કૃષ્ય શક્તિં શક્તિધરપ્રિયઃ । માલ્યવન્તં સમુદ્દિશ્ય ચિક્ષેપામ્બુરુહેક્ષણઃ ।। ૭.૮.
પછી કમળની આંખો ધરાવતાં હરિએ એ જ શક્તિ પકડી અને માલ્યવાન તરફ ફેંકી.
સ્કન્દોત્સૃષ્ટેવ સા શક્તિર્ગોવિન્દકરનિસ્સૃતા । કાઙ્ક્ષન્તી રાક્ષસં પ્રાયાન્માહેન્દ્રીવાઞ્જનાચલમ્ ।। ૭.૮.
સ્કંદથી છૂટેલી કે જાણે ગોવિંદના હાથમાંથી નીકળેલી એ શક્તિ, મહેન્દ્રની વીજળી અંજના પર્વત તરફ દોડી જાય તેમ, રાક્ષસને પકડવા તત્પર થઈ દોડી.
સા તસ્યોરસિ વિસ્તીર્ણે હારભારા ઽવભાસિતે । અપતદ્રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ગિરિકૂટ ઇવાશનિઃ ।। ૭.૮.
એ શક્તિ રાક્ષસ રાજાના હારથી ઝગમગતા પહોળા છાતી પર વીજળી પર્વતના શિખર પર પડે તેમ પડી.
તયા ભિન્નતનુત્રાણઃ પ્રાવિશદ્વિપુલં તમઃ । માલ્યવાન્પુનરાશ્વસ્તસ્તસ્થૌ ગિરિરિવાચલઃ ।। ૭.૮.
એ શક્તિના ઘા થી કવચ ફાટી ગયું અને માલ્યવાન ઘન અંધકારમાં ડૂબી ગયો; પણ પછી સંભળી, પર્વત જેવો અડગ ઊભો રહ્યો.
તતઃ કાર્ષ્ણાયસં શૂલં કણ્ટકૈર્બહુભિર્વતમ્ । પ્રગૃહ્યાભ્યહનદ્દેવં સ્તનયોરન્તરે દૃઢમ્ ।। ૭.૮.
પછી અનેક કાંટાવાળું કાળું લોખંડનું શૂલ પકડી, તેણે દેવને મજબૂતીથી બંને છાતી વચ્ચે ઘા કર્યો.
તથૈવ રણરક્તસ્તુ મુષ્ટિના વાસવાનુજમ્ । તાડયિત્વા ધનુર્માત્રમપક્રાન્તો નિશાચરઃ ।। ૭.૮.
એ રીતે જ યુદ્ધમાં લોહીથી લથપથ થયેલા રાક્ષસે, ઇન્દ્રના ભાઈને મુઠીથી માર્યો અને પછી ધનુષ્ય જેટલું અંતર રાખીને પાછળ હટ્યો.
તતો ઽમ્બરે મહાઞ્છબ્દઃ સાધુસાધ્વિતિ ચોદિતઃ । આહત્ય રાક્ષસો વિષ્ણું ગરુડં ચાપ્યતાડયત્ ।। ૭.૮.
પછી આકાશમાં મોટો અવાજ થયો, 'શાબાશ, શાબાશ!' એમ બધાએ કહ્યું. રાક્ષસે વિષ્ણુને માર્યા પછી ગરુડને પણ ઘા કર્યો.
વૈનતેયસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ પક્ષવાતેન રાક્ષસમ્ । વ્યપોહદ્બલવાન્વાયુઃ શુષ્કપર્ણચયં યથા ।। ૭.૮.
પછી ક્રોધિત થયેલા વૈનતેયે પોતાના પાંખોના ઝોકથી રાક્ષસને એ રીતે ઉડાડી દીધો જેમ મજબૂત પવન સુકા પાંદડાનો ઢગલો ઉડાવી દે છે.
દ્વિજેન્દ્રપક્ષવાતેન દ્રાવિતં દૃશ્ય પૂર્વજમ્ । સુમાલી સ્વબલૈઃ સાર્ધં લઙ્કામભિમુખો યયૌ ।। ૭.૮.
પંખીઓના રાજાના પાંખોના પવનથી પોતાના મોટા ભાઈને ઉડતો જોઈ, સુમાલી પોતાના સૈનિકો સાથે લંકા તરફ નીકળી પડ્યો.
પક્ષવાતબલોદ્ધૂતો માલ્યવાનપિ રાક્ષસઃ । સ્વબલેન સમાગમ્ય યયૌ લઙ્કાં હ્રિયા વૃતઃ ।। ૭.૮.
પાંખોના પવનના જોરથી માલ્યવાન રાક્ષસ પણ ઉડી ગયો. તેણે પોતાની સેના ભેગી કરી અને શરમથી માથું ઝુકાવી લંકા તરફ ગયો.
એવં તે રાક્ષસા તેન હરિણા કમલેક્ષણ । બહુશઃ સંયુગે ભગ્ના હતપ્રવરનાયકાઃ ।। ૭.૮.
હે કમળની આંખ વાળા, એ હરીએ વારંવાર યુદ્ધમાં રાક્ષસોને હરાવ્યા, તેમના મુખ્ય નેતાઓ મરી ગયા.
અશક્નુવન્તસ્તે વિષ્ણું પ્રતિયોદ્ધું ભયાર્દિતાઃ । ત્યક્ત્વા લઙ્કાં ગતા વસ્તું પાતાલં સહપત્નયઃ ।। ૭.૮.
વિષ્ણુ સામે ટકી ન શક્યા, ભયથી ભરાયા, એટલે લંકા છોડી દીધી અને પોતાની પત્નીઓ સાથે પાતાળમાં રહેવા ગયા.
સુમાલિનં સમાસાદ્ય રાક્ષસં રઘુસત્તમ । સ્થિતાઃ પ્રખ્યાતવીર્યાસ્તે વંશે સાલકટઙ્કટે ।। ૭.૮.
હે રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, સુમાલી રાક્ષસને મળ્યા પછી, પ્રસિદ્ધ શૂરવીર એ વંશમાં, સાલકટંકટના કુળમાં જ રહ્યા.
યે ત્વયા નિહતાસ્તે તુ પૌલસ્ત્યા નામ રાક્ષસાઃ । સુમાલી માલ્યવાન્માલી યે ચ તેષાં પુરઃસરાઃ ૭.૮.
પણ જેમને તમે મારે, એ પૌલસ્ત્ય નામના રાક્ષસો હતા—સુમાલી, માલ્યવાન, માલી અને તેમના મુખ્ય નેતાઓ.
ન ચાન્યો રાક્ષસાન્હન્તા સુરારીન્દેવકણ્ટકાન્ । ઋતે નારાયણં દેવં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।। ૭.૮.
શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનારા નારાયણ દેવ સિવાય બીજું કોઈ દેવતાઓના દુશ્મન એવા રાક્ષસોને મારી શકતું નથી.
ભવાન્નારાયણો દેવશ્ચતુર્બાહુઃ સનાતનઃ । રાક્ષસાન્હન્તુમુત્પન્નો હ્યજેયઃ પ્રભુરવ્યયઃ ।। ૭.૮.
તમે એ નારાયણ દેવ છો, ચારે હાથ વાળા, સદા રહેતા, રાક્ષસોનો નાશ કરવા જન્મેલા, અજેય અને અવિનાશી પ્રભુ.
નષ્ટધર્મવ્યવસ્થાતા કાલે કાલે પ્રજાકરઃ । ઉત્પદ્યતે દસ્યુવધે શરણાગતવત્સલઃ ।। ૭.૮.
જે ધર્મને ફરીથી સ્થિર કરે છે, દરેક યુગમાં પ્રજાનું સર્જન કરે છે, દુષ્ટોનો નાશ કરવા જન્મે છે અને શરણમાં આવેલા પર દયા કરે છે.
એષા મયા તવ નરાધિપ રાક્ષસાનામુત્પત્તિરદ્ય કથિતા સકલા યથાવત્ । ભૂયો નિબોધ રઘુસત્તમ રાવણસ્ય જન્મપ્રભાવમતુલં સસુતસ્ય સર્વમ્ ।। ૭.૮.
હે રાજા, મેં હવે રાક્ષસોની ઉત્પત્તિ જેવી હતી એવી આખી કહી દીધી. હવે, હે રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, રાવણ અને તેના પુત્રોના અનન્ય જન્મ અને શક્તિ વિશે પણ સાંભળો.
ચિરાત્સુમાલી વ્યચરદ્રસાતલં સ રાક્ષસો વિષ્ણુભયાર્દિતસ્તદા । પુત્રૈશ્ચ પૌત્રૈશ્ચ સમન્વિતો બલી તતસ્તુ લઙ્કામવસદ્ધનેશ્વરઃ ।। ૭.૮.
લાંબા સમય સુધી સુમાલી રાક્ષસે વિષ્ણુના ભયથી પાતાળમાં ફર્યા. પછી પોતાના પુત્રો અને પૌત્રો સાથે, બળવાન થઈ, ધનની લંકામાં વસવા લાગ્યા.
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય સુમાલી નામ રાક્ષસઃ । રસાતલાન્મર્ત્યલોકં સર્વં વૈ વિચચાર હ ।। ૭.૯.
કેટલાક સમય પછી સુમાલી નામનો રાક્ષસ પાતાળમાંથી માનવલોકમાં આખું ફરવા લાગ્યો.
નીલજીમૂતસઙ્કાશસ્તપ્તકાઞ્ચનકુણ્ડલઃ । કન્યાં દુહિતરં ગૃહ્ય વિના પદ્મમિવ શ્રિયમ્ ।। ૭.૯.
કાળી વાદળ જેવો દેખાતો, તેજસ્વી સોનાની કુંડળ પહેરેલો, પોતાની દીકરીને લઈને એ ચાલતો હતો, જે કમળ વગરની શ્રી જેવી તેજવાળી હતી.