ભગવન્પૂર્વમપ્યેષા લઙ્કાસીત્પિશિતાશિનામ્ । શ્રુત્વેદં ભગવદ્વાક્યં જાતો મે વિસ્મયઃ પરઃ ।। ૭.૪.
ભગવાન, મેં અગાઉ પણ સાંભળ્યું હતું કે લંકા માંસખોરોનો પ્રદેશ હતો, પણ આપના વચન સાંભળીને મને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું છે.
પુલસ્ત્યવંશાદુદ્ભૂતા રાક્ષસા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ । ઇદાનીમન્યતશ્ચાપિ સમ્ભવઃ કીર્તિતસ્ત્વયા ।। ૭.૪.
પુલસ્ત્ય વંશમાંથી રાક્ષસો જન્મ્યા છે એવું અમે સાંભળ્યું છે, પણ હવે તમે બીજું પણ એક ઉદ્ભવ જણાવ્યો છે.
રાવણાત્કુમ્ભકર્ણાચ્ચ પ્રહસ્તાદ્વિકટાદપિ । રાવણસ્ય ચ પુત્રેભ્યઃ કિં નુ તે બલવત્તરાઃ ।। ૭.૪.
શું તેઓ રાવણ, કુંભકર્ણ, પ્રહસ્ત, વિકટ અને રાવણના પુત્રો કરતાં પણ વધુ શક્તિશાળી હતા?
ક એષાં પૂર્વકો બ્રહ્મન્કિન્નામા ચ બલોત્કટઃ । અપરાધં ચ કં પ્રાપ્ય વિષ્ણુના દ્રાવિતાઃ કથમ્ ।। ૭.૪.
હે બ્રાહ્મણ, તેમના પૂર્વજ કોણ હતા? તેમનું નામ શું હતું અને તેમાં સૌથી વધુ બળવાન કોણ હતો? અને કયો દોષ કરીને તેમને વિષ્ણુએ દૂર કર્યા?
એતદ્વિસ્તરતઃ સર્વં કથયસ્વ મમાનઘ । કુતૂહલમિદં મહ્યં નુદ ભાનુર્યથા તમઃ ।। ૭.૪.
હે નિર્દોષ, આ બધું મને વિગતે કહો. જેમ સૂર્ય અંધકાર દૂર કરે છે તેમ મારી જિજ્ઞાસા સંતોષો.
રાઘવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સંસ્કારાલઙ્કૃતં શુભમ્ । ઈષદ્વિસ્મયમાનસ્તમગસ્ત્યઃ પ્રાહ રાઘવમ્ ।। ૭.૪.
રાઘવના સંસ્કારયુક્ત અને શુભ વચનો સાંભળી અગસ્ત્યજી થોડું આશ્ચર્ય અનુભવીને રાઘવને બોલ્યા.
પ્રજાપતિઃ પુરા સૃષ્ટ્વા હ્યપઃ સલિલસમ્ભવઃ । તાસાં ગોપાયને સત્ત્વાનસૃજત્પદ્મસમ્ભવઃ ।। ૭.૪.
પહેલા પ્રજાપતિએ જળનું સર્જન કર્યું, જે પ્રાચીન જળથી ઉત્પન્ન થયું હતું. પછી કમળમાં જન્મેલા, એ જળની રક્ષા માટે જીવોની રચના કરી.
તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વકર્તારં વિનીતવદુપસ્થિતાઃ । કિં કુર્મ ઇતિ ભાષન્તઃ ક્ષુત્પિપાસાભયાર્દિતાઃ ।। ૭.૪.
એ જીવો ભૂખ, તરસ અને ભયથી પીડાઈને વિનમ્રતાપૂર્વક જીવોનાં સર્જનહાર પાસે ગયા અને પૂછ્યું: 'અમે શું કરીએ?'
પ્રજાપતિસ્તુ તાન્યાહ સત્વાનિ પ્રહસન્નિવ । આભાષ્ય વાચા યત્નેન રક્ષધ્વમિતિ માનદઃ ।। ૭.૪.
પ્રજાપતિએ સ્મિત સાથે એ જીવોને સાવધાનીપૂર્વક કહ્યું: 'તમારે એનું રક્ષણ કરવું,' હે માન આપનાર.
રક્ષામેતિ ચ તત્રાન્યે જક્ષામ ઇતિ ચાપરે । ભુક્ષિતાભુક્ષિતૈરુક્તસ્તતસ્તાનાહ ભૂતકૃત્ ।। ૭.૪.
કેટલાંકએ કહ્યું: 'ચાલો, રક્ષણ કરીએ,' અને બીજાઓએ કહ્યું: 'ચાલો, ભોજન કરીએ.' એમ કેટલાકે ખાધું અને કેટલાકે નહોતું ખાધું, ત્યારે ભૂતકર્તાએ તેમને કહ્યું.
રક્ષામેતિ ચ યૈરુક્તં રાક્ષસાસ્તે ભવન્તુ વઃ । જક્ષામ ઇતિ યૈરુક્તં યક્ષા એવ ભવન્તુ વઃ ।। ૭.૪.
'જેઓએ કહ્યું કે રક્ષણ કરીએ, તેઓ રાક્ષસ કહેવાશે; અને જેઓએ કહ્યું કે ભોજન કરીએ, તેઓ યક્ષ કહેવાશે.'
તત્ર હેતિઃ પ્રહેતિશ્ચ ભ્રાતરૌ રાક્ષસાધિપૌ । મધુકૈટભસઙ્કાશૌ બભૂવતુરરિન્દમૌ ।। ૭.૪.
ત્યાં હેતી અને પ્રહેતી નામના બે ભાઈઓ રાક્ષસોના રાજા બન્યા. તેઓ મધુ-કૈટભ જેવી તાકાત ધરાવતા અને દેવોના શત્રુ હતા.
પ્રહેતિર્ધાર્મિકસ્તત્ર તપોવનગતસ્તદા । હેતિર્દારક્રિયાર્થે તુ પરં યત્નમથાકરોત્ ।। ૭.૪.
તેમાં પ્રહેતી ધર્મનિષ્ઠ હતો અને તે સમયે તપોવનમાં રહેતો હતો. હેતીએ પુત્રપ્રાપ્તિ માટે ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો.
સ કાલભગિનીં કન્યાં ભયાં નામ ભયાવહામ્ । ઉદાવહદમેયાત્મા સ્વયમેવ મહામતિઃ ।। ૭.૪.
એ મહામતિ અને સ્વયં નિયંત્રિત હેતીએ કાળની બહેન ભયાનક ભયા નામની કન્યાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
સ તસ્યાં જનયામાસ હેતી રાક્ષસપુઙ્ગવઃ । પુત્રં પુત્રવતાં શ્રેષ્ઠો વિદ્યુત્કેશ ઇતિ શ્રુતમ્ ।। ૭.૪.
હેતી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, એ ભયા પાસેથી પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે પુત્રોમાં શ્રેષ્ઠ અને વિદ્યુત્કેશ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
વિદ્યુત્કેશો હેતિપુત્રઃ સ દીપ્તાર્કસમપ્રભઃ । વ્યવર્ધત મહાતેજાસ્તોયમધ્ય ઇવામ્બુદઃ ।। ૭.૪.
હેતીનો પુત્ર વિદ્યુત્કેશ, દીપ્ત સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હતો અને પાણીમાં વધતા મેઘ જેવો વિકસતો ગયો.
સ યદા યૌવનં ભદ્રમનુપ્રાપ્તો નિશાચરઃ । તતો દારક્રિયાં તસ્ય કર્તું વ્યવસિતઃ પિતા ।। ૭.૪.
જ્યારે એ નિશાચર યુવાનીના શુભ વયે પહોંચ્યો, ત્યારે તેના પિતાએ તેના લગ્ન માટે વિચાર કર્યો.
સન્ધ્યાયાસ્તનયાં સો ઽથ સન્ધ્યાતુલ્યાં પ્રભાવતઃ । વરયામાસ પુત્રાર્થં હેતી રાક્ષસપુઙ્ગવઃ ।। ૭.૪.
પછી હેતી નામનો રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના પુત્ર માટે સંધ્યા જેવી જ શક્તિશાળી સંધ્યાની પુત્રીને પસંદ કરી.
અવશ્યમેવ દાતવ્યા પરસ્મૈ સેતિ સન્ધ્યયા । ચિન્તયિત્વા સુતા દત્તા વિદ્યુત્કેશાય રાઘવ ।। ૭.૪.
‘મારે મારી દીકરીને બીજાને આપવી જ પડશે’ એમ વિચારીને સંધ્યાએ પોતાની પુત્રી વિદ્યુત્કેશને આપી દીધી, હે રાઘવ.
સન્ધ્યાયાસ્તનયાં લબ્ધ્વા વિદ્યુત્કેશો નિશાચરઃ । રમતે સ્મ તયા સાર્ધં પૌલોમ્યા મઘવાનિવ ।। ૭.૪.
સંધ્યાની પુત્રી મળ્યા પછી, વિદ્યુત્કેશ એ રાત્રિમાં ફરતો રાક્ષસ, તેની સાથે આનંદથી રહેવા લાગ્યો, જેમ મેઘરાજ પૌલોમીની સાથે આનંદ કરે છે.
કેનચિત્ત્વથ કાલેન રામ સાલકટઙ્કટા । વિદ્યુત્કેશાદ્ગર્ભમાપ ઘનરાજિરિવાર્ણવાત્ ।। ૭.૪.
થોડા સમય પછી, હે રામ, સાલકટંકટા વિદ્યુત્કેશથી ગર્ભવતી થઈ, જેમ પવનથી મેઘમાળા ભરાઈ જાય છે.
તતઃ સા રાક્ષસી ગર્ભં ઘનગર્ભસમપ્રભમ્ । પ્રસૂતા મન્દરં ગત્વા ગઙ્ગા ગર્ભમિવાગ્નિજમ્ ।। ૭.૪.
પછી એ રાક્ષસી, જેનો ગર્ભ વરસાદથી ભરેલા વાદળ જેટલો તેજસ્વી હતો, મન્દર પર્વત પર ગઈ અને ત્યાં બાળકને જન્મ આપ્યો, જેમ ગંગાએ અગ્નિના પુત્રને જન્મ આપ્યો હતો.
સમુત્સૃજ્ય તુ સા ગર્ભં વિદ્યુત્કેશરતાર્થિની । રેમે તુ સાર્ધં પતિના વિસ્મૃત્ય સુતમાત્મજમ્ ।। ૭.૪.
વિદ્યુત્કેશ સાથે મિલન કરવાની ઈચ્છાથી, એ સ્ત્રીએ પોતાનો બાળક છોડી દીધો અને પોતાનો પુત્ર ભૂલીને પતિ સાથે આનંદ માણવા લાગી.
ઉત્સૃષ્ટસ્તુ તદા ગર્ભો ઘનશબ્દસમસ્વનઃ । તયોત્સૃષ્ટઃ સ તુ શિશુઃ શરદર્કસમદ્યુતિઃ । નિધાયાસ્યે સ્વયં મુષ્ટિં રુરોદ શનકૈસ્તદા ।। ૭.૪.
પછી એ છોડી દીધેલો બાળક, જેનો રડવાનો અવાજ વાદળના ગર્જનાથી પણ ઉંચો હતો અને જે શરદના સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હતો, એણે પોતાના મોઢામાં મુઠી મૂકી ધીમે ધીમે રડવા લાગ્યો.
તતો વૃષભમાસ્થાય પાર્વત્યા સહિતઃ શિવઃ । વાયુમાર્ગેણ ગચ્છન્વૈ શુશ્રાવ રુદિતસ્વનમ્ ।। ૭.૪.
પછી શિવજી, પાર્વતી સાથે પોતાના વૃષભ પર બેઠા અને પવનના માર્ગે જતા, એ રડવાનો અવાજ સાંભળ્યો.
અપશ્યદુમયા સાર્ધં રુદન્તં રાક્ષસાત્મજમ્ । કારુણ્યભાવાત્પાર્વત્યા ભવસ્ત્રિપુરસૂદનઃ ।। ૭.૪.
ઉમાના સાથે, એ રડતો રાક્ષસપુત્ર જોયો; પાર્વતીના દયાભાવથી ભવ, ત્રિપુરાના વિનાશક, દયાળુ થયા.
તં રાક્ષસાત્મજં ચક્રે માતુરેવ વયઃસમમ્ । અમરં ચૈવ તં કૃત્વા મહાદેવો ઽક્ષરો ઽવ્યયઃ ।। ૭.૪.
મહાદેવ, જે અક્ષય અને શાશ્વત છે, એ રાક્ષસપુત્રને તેની માતા જેટલું જ વય આપ્યું અને તેને અમરતા પણ આપી.
પુરમાકાશગં પ્રાદાત્પાર્વત્યાઃ પ્રિયકામ્યયા । ઉમયાપિ વરો દત્તો રાક્ષસાનાં નૃપાત્મજ ।। ૭.૪.
પાર્વતીને પ્રસન્ન કરવા માટે, શિવજી એ બાળકને આકાશમાં એક નગર આપ્યું; અને ઉમાએ પણ રાક્ષસોને વરદાન આપ્યું, હે રાજકુમાર.
સદ્યોપલબ્ધિર્ગર્ભસ્ય પ્રસૂતિઃ સદ્ય એવ ચ । સદ્ય એવ વયઃપ્રાપ્તિર્માતુરેવ વયસ્સમમ્ ।। ૭.૪.
એ બાળકને તરત જ જન્મ, તરત જ વૃદ્ધિ અને તરત જ પોતાની માતા જેટલું વય પ્રાપ્ત થયું.
તતઃ સુકેશો વરદાનગર્વિતઃ શ્રિયં પ્રભોઃ પ્રાપ્ય હરસ્ય પાર્શ્વતઃ । ચચાર સર્વત્ર મહાન્મહામતિઃ ખગં પુરં પ્રાપ્ય પુરન્દરો યથા ।। ૭.૪.
પછી સુકેશ, વરદાનથી ગર્વિત અને ભગવાનની કીર્તિ મેળવનાર, હરિના પાસે રહીને સર્વત્ર વિહાર કરવા લાગ્યો; એ મહાન અને બુદ્ધિશાળી સુકેશે નગર પ્રાપ્ત કરીને, જેમ ઇન્દ્રે અમરાવતી મેળવી પછી વિહાર કર્યો હતો, તેમ સર્વત્ર ફરવા લાગ્યો.