રાક્ષસૈઃ સા પરિત્યક્તા પુરા વિષ્ણુભયાર્દિતૈઃ । શૂન્યા રક્ષોગણૈઃ સર્વૈ રસાતલતલં ગતૈઃ ।। ૭.૩.
'પહેલાં એ નગર રાક્ષસોએ વિષ્ણુના ભયથી છોડી દીધું હતું; બધા રાક્ષસો પાતાળમાં ચાલ્યા ગયા, એટલે એ નગર ખાલી પડી ગયું.'
શૂન્યા સમ્પ્રતિ લઙ્કા સા પ્રભુસ્તસ્યા ન વિદ્યતે । સ ત્વં તત્ર નિવાસાય ગચ્છ પુત્ર યથાસુખમ્ ।। ૭.૩.
'હમણા લંકા ખાલી છે અને એનો કોઈ માલિક નથી. તેથી, પુત્ર, તું ત્યાં મનગમતું રહેવા જા.'
નિર્દોષસ્તત્ર તે વાસો ન બાધાસ્તત્ર કસ્યચિત્ । એતચ્છુત્વા સ ધર્માત્મા ધર્મિષ્ઠં વચનં પિતુઃ ।। ૭.૩.
'તારો ત્યાંનો નિવાસ નિર્દોષ રહેશે; ત્યાં કોઈને કોઈ તકલીફ નહીં થાય.' પિતાના આ ધર્મમય વચન સાંભળીને એ ધર્મનિષ્ઠ પુત્રે...
નિવાસયામાસ તદા લઙ્કાં પર્વતમૂર્ધનિ । નૈર્ઋતાનાં સહસ્રૈસ્તુ હૃષ્ટૈઃ પ્રમુદુતૈઃ સહ ।। ૭.૩.
પછી તેણે હજારો આનંદિત અને પ્રસન્ન નૈરૃતો સાથે લંકાને પહાડની ટોચ પર વસાવી.
અચિરેણૈવ કાલેન સમ્પૂર્ણા તસ્ય શાસનાત્ ।। ૭.૩.
એના આદેશથી થોડા જ સમયમાં આખી લંકા ભરાઈ ગઈ.
સ તુ તત્રાવસત્પ્રીતો ધર્માત્મા નૈર્ઋતર્ષભઃ । સમુદ્રપરિઘાયાં તુ લઙ્કાયાં વિશ્રવાત્મજઃ ।। ૭.૩.
પછી વિશ્રવાપુત્ર એ ધર્માત્મા નૈરૃતોના રાજાએ, દરિયાથી ઘેરાયેલી લંકામાં આનંદપૂર્વક નિવાસ કર્યો.
કાલે કાલે તુ ધર્માત્મા પુષ્પકેણ ધનેશ્વરઃ । અભ્યાગચ્છદ્વિનીતાત્મા પિતરં માતરં ચ હિ ।। ૭.૩.
સમયે સમયે એ ધર્મનિષ્ઠ ધનના સ્વામી પુષ્પક રથમાં બેસી, વિનયપૂર્વક પિતા અને માતાને મળવા આવતો.
સ દેવગન્ધર્વગણૈરભિષ્ટુતસ્તથાપ્સરોનૃત્યવિભૂષિતાલયઃ । ગભસ્તિભિઃ સૂર્ય ઇવાવભાસયન્પિતુઃ સમીપં પ્રયયૌ સ વિત્તપઃ ।। ૭.૩.
દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સ્તુતિ પામતો, અપ્સરાઓના નૃત્યથી શોભાયમાન એ મહાન ધનપતિ, સૂર્યની કિરણો જેવી તેજસ્વી લંકામાંથી પિતાને મળવા ગયો.
શ્રુત્વાગસ્ત્યેરિતં વાક્યં રામો વિસ્મયમાગતઃ । કથમાસીત્તુ લઙ્કાયાં સમ્ભવો રક્ષસાં પુરા ।। ૭.૪.
અગસ્ત્યમુનિએ કહેલું સાંભળીને રામ ચકિત થયો: 'લંકામાં રાક્ષસોનું પ્રથમ ઉદ્ભવ કેવી રીતે થયું?'
તતઃ શિરઃ કમ્પયિત્વા ત્રેતાગ્નિસમવિગ્રહમ્ । તમગસ્ત્યં મુહુર્દૃષ્ટ્વા સ્મયમાનો ઽભ્યભાષત ।। ૭.૪.
પછી તેણે માથું હલાવ્યું અને અગ્નિ જેવી કાંતિ ધરાવતા અગસ્ત્યજી તરફ વારંવાર જોઈને હળવી સ્મિત સાથે વાત કરી.
ભગવન્પૂર્વમપ્યેષા લઙ્કાસીત્પિશિતાશિનામ્ । શ્રુત્વેદં ભગવદ્વાક્યં જાતો મે વિસ્મયઃ પરઃ ।। ૭.૪.
ભગવાન, મેં અગાઉ પણ સાંભળ્યું હતું કે લંકા માંસખોરોનો પ્રદેશ હતો, પણ આપના વચન સાંભળીને મને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું છે.
પુલસ્ત્યવંશાદુદ્ભૂતા રાક્ષસા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ । ઇદાનીમન્યતશ્ચાપિ સમ્ભવઃ કીર્તિતસ્ત્વયા ।। ૭.૪.
પુલસ્ત્ય વંશમાંથી રાક્ષસો જન્મ્યા છે એવું અમે સાંભળ્યું છે, પણ હવે તમે બીજું પણ એક ઉદ્ભવ જણાવ્યો છે.
રાવણાત્કુમ્ભકર્ણાચ્ચ પ્રહસ્તાદ્વિકટાદપિ । રાવણસ્ય ચ પુત્રેભ્યઃ કિં નુ તે બલવત્તરાઃ ।। ૭.૪.
શું તેઓ રાવણ, કુંભકર્ણ, પ્રહસ્ત, વિકટ અને રાવણના પુત્રો કરતાં પણ વધુ શક્તિશાળી હતા?
ક એષાં પૂર્વકો બ્રહ્મન્કિન્નામા ચ બલોત્કટઃ । અપરાધં ચ કં પ્રાપ્ય વિષ્ણુના દ્રાવિતાઃ કથમ્ ।। ૭.૪.
હે બ્રાહ્મણ, તેમના પૂર્વજ કોણ હતા? તેમનું નામ શું હતું અને તેમાં સૌથી વધુ બળવાન કોણ હતો? અને કયો દોષ કરીને તેમને વિષ્ણુએ દૂર કર્યા?
એતદ્વિસ્તરતઃ સર્વં કથયસ્વ મમાનઘ । કુતૂહલમિદં મહ્યં નુદ ભાનુર્યથા તમઃ ।। ૭.૪.
હે નિર્દોષ, આ બધું મને વિગતે કહો. જેમ સૂર્ય અંધકાર દૂર કરે છે તેમ મારી જિજ્ઞાસા સંતોષો.
રાઘવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સંસ્કારાલઙ્કૃતં શુભમ્ । ઈષદ્વિસ્મયમાનસ્તમગસ્ત્યઃ પ્રાહ રાઘવમ્ ।। ૭.૪.
રાઘવના સંસ્કારયુક્ત અને શુભ વચનો સાંભળી અગસ્ત્યજી થોડું આશ્ચર્ય અનુભવીને રાઘવને બોલ્યા.
પ્રજાપતિઃ પુરા સૃષ્ટ્વા હ્યપઃ સલિલસમ્ભવઃ । તાસાં ગોપાયને સત્ત્વાનસૃજત્પદ્મસમ્ભવઃ ।। ૭.૪.
પહેલા પ્રજાપતિએ જળનું સર્જન કર્યું, જે પ્રાચીન જળથી ઉત્પન્ન થયું હતું. પછી કમળમાં જન્મેલા, એ જળની રક્ષા માટે જીવોની રચના કરી.
તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વકર્તારં વિનીતવદુપસ્થિતાઃ । કિં કુર્મ ઇતિ ભાષન્તઃ ક્ષુત્પિપાસાભયાર્દિતાઃ ।। ૭.૪.
એ જીવો ભૂખ, તરસ અને ભયથી પીડાઈને વિનમ્રતાપૂર્વક જીવોનાં સર્જનહાર પાસે ગયા અને પૂછ્યું: 'અમે શું કરીએ?'
પ્રજાપતિસ્તુ તાન્યાહ સત્વાનિ પ્રહસન્નિવ । આભાષ્ય વાચા યત્નેન રક્ષધ્વમિતિ માનદઃ ।। ૭.૪.
પ્રજાપતિએ સ્મિત સાથે એ જીવોને સાવધાનીપૂર્વક કહ્યું: 'તમારે એનું રક્ષણ કરવું,' હે માન આપનાર.
રક્ષામેતિ ચ તત્રાન્યે જક્ષામ ઇતિ ચાપરે । ભુક્ષિતાભુક્ષિતૈરુક્તસ્તતસ્તાનાહ ભૂતકૃત્ ।। ૭.૪.
કેટલાંકએ કહ્યું: 'ચાલો, રક્ષણ કરીએ,' અને બીજાઓએ કહ્યું: 'ચાલો, ભોજન કરીએ.' એમ કેટલાકે ખાધું અને કેટલાકે નહોતું ખાધું, ત્યારે ભૂતકર્તાએ તેમને કહ્યું.
રક્ષામેતિ ચ યૈરુક્તં રાક્ષસાસ્તે ભવન્તુ વઃ । જક્ષામ ઇતિ યૈરુક્તં યક્ષા એવ ભવન્તુ વઃ ।। ૭.૪.
'જેઓએ કહ્યું કે રક્ષણ કરીએ, તેઓ રાક્ષસ કહેવાશે; અને જેઓએ કહ્યું કે ભોજન કરીએ, તેઓ યક્ષ કહેવાશે.'
તત્ર હેતિઃ પ્રહેતિશ્ચ ભ્રાતરૌ રાક્ષસાધિપૌ । મધુકૈટભસઙ્કાશૌ બભૂવતુરરિન્દમૌ ।। ૭.૪.
ત્યાં હેતી અને પ્રહેતી નામના બે ભાઈઓ રાક્ષસોના રાજા બન્યા. તેઓ મધુ-કૈટભ જેવી તાકાત ધરાવતા અને દેવોના શત્રુ હતા.
પ્રહેતિર્ધાર્મિકસ્તત્ર તપોવનગતસ્તદા । હેતિર્દારક્રિયાર્થે તુ પરં યત્નમથાકરોત્ ।। ૭.૪.
તેમાં પ્રહેતી ધર્મનિષ્ઠ હતો અને તે સમયે તપોવનમાં રહેતો હતો. હેતીએ પુત્રપ્રાપ્તિ માટે ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો.
સ કાલભગિનીં કન્યાં ભયાં નામ ભયાવહામ્ । ઉદાવહદમેયાત્મા સ્વયમેવ મહામતિઃ ।। ૭.૪.
એ મહામતિ અને સ્વયં નિયંત્રિત હેતીએ કાળની બહેન ભયાનક ભયા નામની કન્યાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
સ તસ્યાં જનયામાસ હેતી રાક્ષસપુઙ્ગવઃ । પુત્રં પુત્રવતાં શ્રેષ્ઠો વિદ્યુત્કેશ ઇતિ શ્રુતમ્ ।। ૭.૪.
હેતી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, એ ભયા પાસેથી પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે પુત્રોમાં શ્રેષ્ઠ અને વિદ્યુત્કેશ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
વિદ્યુત્કેશો હેતિપુત્રઃ સ દીપ્તાર્કસમપ્રભઃ । વ્યવર્ધત મહાતેજાસ્તોયમધ્ય ઇવામ્બુદઃ ।। ૭.૪.
હેતીનો પુત્ર વિદ્યુત્કેશ, દીપ્ત સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હતો અને પાણીમાં વધતા મેઘ જેવો વિકસતો ગયો.
સ યદા યૌવનં ભદ્રમનુપ્રાપ્તો નિશાચરઃ । તતો દારક્રિયાં તસ્ય કર્તું વ્યવસિતઃ પિતા ।। ૭.૪.
જ્યારે એ નિશાચર યુવાનીના શુભ વયે પહોંચ્યો, ત્યારે તેના પિતાએ તેના લગ્ન માટે વિચાર કર્યો.
સન્ધ્યાયાસ્તનયાં સો ઽથ સન્ધ્યાતુલ્યાં પ્રભાવતઃ । વરયામાસ પુત્રાર્થં હેતી રાક્ષસપુઙ્ગવઃ ।। ૭.૪.
પછી હેતી નામનો રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના પુત્ર માટે સંધ્યા જેવી જ શક્તિશાળી સંધ્યાની પુત્રીને પસંદ કરી.
અવશ્યમેવ દાતવ્યા પરસ્મૈ સેતિ સન્ધ્યયા । ચિન્તયિત્વા સુતા દત્તા વિદ્યુત્કેશાય રાઘવ ।। ૭.૪.
‘મારે મારી દીકરીને બીજાને આપવી જ પડશે’ એમ વિચારીને સંધ્યાએ પોતાની પુત્રી વિદ્યુત્કેશને આપી દીધી, હે રાઘવ.
સન્ધ્યાયાસ્તનયાં લબ્ધ્વા વિદ્યુત્કેશો નિશાચરઃ । રમતે સ્મ તયા સાર્ધં પૌલોમ્યા મઘવાનિવ ।। ૭.૪.
સંધ્યાની પુત્રી મળ્યા પછી, વિદ્યુત્કેશ એ રાત્રિમાં ફરતો રાક્ષસ, તેની સાથે આનંદથી રહેવા લાગ્યો, જેમ મેઘરાજ પૌલોમીની સાથે આનંદ કરે છે.