કુમ્ભશ્ચૈવ નિકુમ્ભશ્ચ રાક્ષસૌ ભીમદર્શનૌ । દિષ્ટ્યા તૌ નિહતૌ રામ કુમ્ભકર્ણસુતૌ મૃધે ।। ૭.૧.
કુંભ અને નિકુંભ, જે ભયાનક દેખાતા રાક્ષસો હતા— રામ, યુદ્ધમાં તું કુંભકર્ણના આ બંને પુત્રોને મારી નાખ્યા, એ અમને ખૂબ આનંદ છે.
યુદ્ધોન્મત્તશ્ચ મત્તશ્ચ કાલાન્તકયમોપમૌ । યજ્ઞકોપશ્ચ બલવાન્ધૂમ્રાક્ષો નામ રાક્ષસઃ ।। ૭.૧.
યુદ્ધમાં ઉગ્ર અને પાગલ બનેલા યુદ્ધોન્મત્ત અને મત્ત, અને મહાન શક્તિશાળી, ધૂમ્રાક્ષ નામનો રાક્ષસ યજ્ઞકોપ—
કુર્વન્તઃ કદનં ઘોરમેતે શસ્ત્રાસ્ત્રપારગાઃ । અન્તકપ્રતિમૈર્બાણૈર્દિષ્ટ્યા વિનિહતાસ્ત્વયા ।। ૭.૧.
આ બધા શસ્ત્ર અને અસ્ત્રમાં નિપુણ, ભયાનક હત્યા કરતા, તારા હાથેથી મૃત્યુ સમાન બાણોથી મર્યા, એ અમને આનંદ છે.
દિષ્ટ્યા ત્વં રાક્ષસેન્દ્રેણ દ્વન્દ્વયુદ્ધમુપાગતઃ । દેવતાનામવધ્યેન વિજયં પ્રાપ્તવાનસિ ।। ૭.૧.
રાક્ષસોના રાજા, દેવતાઓ માટે અજેય એવા સાથે તું એકલ યુદ્ધમાં ઉતર્યો અને વિજય મેળવ્યો, એ અમને ખૂબ આનંદ છે.
સઙ્ખ્યે તસ્ય ન કિઞ્ચિત્તુ રાવણસ્ય પરાભવઃ । દ્વન્દ્વયુદ્ધમનુપ્રાપ્તો દિષ્ટ્યા તે રાવણિર્હતઃ ।। ૭.૧.
યુદ્ધમાં રાવણ કદી હાર્યો નહોતો; છતાં, તું તેની સાથે એકલ યુદ્ધમાં લડ્યો અને રાવણના પુત્રને મારી નાખ્યો, એ અમને આનંદ છે.
દિષ્ટ્યા તસ્ય મહાબાહો કાલસ્યેવાભિધાવતઃ । મુક્તઃ સુરરિપોર્વીર પ્રાપ્તશ્ચ વિજયસ્ત્વયા ।। ૭.૧.
મહાબાહુ, જ્યારે તે કાળ સમાન તારા પર તૂટી પડ્યો ત્યારે પણ તું બચી ગયો અને દેવતાઓના દુશ્મન પર વિજય મેળવ્યો, એ અમને આનંદ છે.
અભિનન્દામ તે સર્વે સંશ્રુત્યેન્દ્રજિતો વધમ્ । સો ઽવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં મહામાયાધરો યુધિ ।। ૭.૧.
અમે બધા ઇન્દ્રજિતના મૃત્યુનું સમાચાર સાંભળી ખુશ છીએ—જે સર્વ જીવ માટે અજેય હતો અને યુદ્ધમાં મહાન માયા ધરાવતો હતો.
વિસ્મયસ્ત્વેષ ચાસ્માકં તચ્છ્રુત્વેન્દ્રજિતં હતમ્ ।। ૭.૧.
ઇન્દ્રજિત મર્યો એ સાંભળીને અમને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું છે.
એતે ચાન્યે ચ બહવો રાક્ષસાઃ કામરૂપિણઃ । દિષ્ટ્યા ત્વયા હતા વીરા રઘૂણાં કુલવર્દ્ધન ।। ૭.૧.
આ અને બીજા અનેક ઇચ્છાથી રૂપ બદલી શકતા રાક્ષસો— રઘુવંશને વધારનાર, તું આવા વીર રાક્ષસોને મારી નાખ્યા, એ અમને આનંદ છે.
દત્ત્વા પુણ્યામિમાં વીર સૌમ્યામભયદક્ષિણામ્ ૭.૧.
વીર, તું આ પવિત્ર અને સૌમ્ય નિર્ભયતાનું દાન આપ્યું છે—
શ્રુત્વા તુ તેષાં વચનમૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ । વિસ્મયં પરમં ગત્વા રામઃ પ્રાઞ્જલિરબ્રવીત્ ।। ૭.૧.
પવિત્ર મનવાળા ઋષિઓના વચન સાંભળી, રામે ખૂબ આશ્ચર્ય સાથે હાથ જોડીને કહ્યું—
ભગવન્તઃ કુમ્ભકર્ણં રાવણં ચ નિશાચરમ્ । અતિક્રમ્ય મહાવીર્યૌ કિં પ્રશંસથ રાવણિમ્ ।। ૭.૧.
મહાનુભાવો, કુંભકર્ણ અને રાવણ જેવા મહાવીર રાક્ષસોને છોડીને, તમે રાવણના પુત્રની જ કેમ પ્રશંસા કરો છો?
મહોદરં પ્રહસ્તં ચ વિરૂપાક્ષં ચ રાક્ષસમ્ । મત્તોન્મત્તૌ ચ દુર્ધર્ષૌ દેવાન્તકનરાન્તકૌ ૭.૧.
મહોદર, પ્રહસ્ત અને રાક્ષસ વિરૂપાક્ષ, તેમજ ઉગ્ર અને અપરાજેય દેવાંતક અને નરાંતક—
અતિકાયં ત્રિશિરસં ધૂમ્રાક્ષં ચ નિશાચરમ્ । અતિક્રમ્ય મહાવીર્યાન્કિં પ્રશંસથ રાવણિમ્ ।। ૭.૧.
અતિકાય, ત્રિશિર અને ધૂમ્રાક્ષ જેવા મહાવીર રાક્ષસોને છોડીને, તમે રાવણના પુત્રની કેમ પ્રશંસા કરો છો?
કીદૃશો વૈ પ્રભાવો ઽસ્ય કિં બલં કઃ પરાક્રમઃ । કેન વા કારણેનૈષ રાવણાદતિરિચ્યતે ।। ૭.૧.
એની શક્તિ કેવી છે? એનું બળ કેટલું છે? એનો પરાક્રમ કેવો છે? અને કયા કારણથી એ રાવણ કરતાં વધુ છે?
શક્યં યદિ મયા શ્રોતું ન ખલ્વાજ્ઞાપયામિ વઃ । યદિ ગુહ્યં ન ચેદ્વક્તું શ્રોતુમિચ્છામિ કથ્યતામ્ ।। ૭.૧.
જો મને સાંભળવું યોગ્ય હોય તો હું તમને આજ્ઞા આપતો નથી; પણ જો એ કોઈ ગુપ્ત વાત નથી, તો હું સાંભળવા ઇચ્છું છું—કૃપા કરીને કહો.
શક્રો ઽપિ વિજિતસ્તેન કથં લબ્ધવરશ્ચ સઃ । કથં ચ બલવાનન્પુત્રો ન પિતા તસ્ય રાવણઃ ।। ૭.૧.
એણે તો ઇન્દ્રને પણ જીત્યો હતો—એને આવું વર્તમાન કેવી રીતે મળ્યું? અને કેમ એનો પુત્ર જ વધુ શક્તિશાળી છે, પિતા રાવણ નહીં?
કથં પિતુશ્ચાભ્યધિકો મહાહવે શક્રસ્ય જેતા હિ કથં સ રાક્ષસઃ । વરાશ્ચ લબ્ધાઃ કથયસ્વ મે ઽદ્ય તત્પૃચ્છતશ્ચાસ્ય મુનીન્દ્ર સર્વમ્ ।। ૭.૧.
મને કહો કે એ રાક્ષસે કેવી રીતે પોતાના પિતાને મહાયુદ્ધમાં પછાડ્યો અને ઇન્દ્રને પણ જીત્યો? આજે એણે કયા કયા વરદાન મેળવ્યા એ પણ કહો, હે મહર્ષિ, કેમ કે હું તમારું બધું જ પૂછું છું.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ । કુમ્ભયોનિર્મિહાતેજા રામમેતદુવાચ હ ।। ૭.૨.
મહાન આત્માવાળા રાઘવના આ વચન સાંભળી, તપશ્ચર્યામાં તેજસ્વી કુંભયોનીએ રામને આ રીતે કહ્યું.
શૃણુ રામ કથાવૃત્તં તસ્ય તેજોબલં મહત્ । જઘાન શત્રૂન્યેનાસૌ ન ચ વધ્યઃ સ શત્રુભિઃ ।। ૭.૨.
હે રામ, હવે તું એના કાર્યો, મહાન તેજ અને બળની વાતો સાંભળ. એના બળથી એ દુશ્મનોને હરાવતો હતો, પણ દુશ્મનો એને મારી શકતા નહોતા.
તાવત્તે રાવણસ્યેદં કુલં જન્મ ચ રાઘવ । વરપ્રદાનં ચ તથા તસ્મૈ દત્તં બ્રવીમિ તે ।। ૭.૨.
હવે હું તને રાવણના કુળ અને જન્મની વાત, અને એને મળેલા વરદાન વિશે પણ કહું છું, હે રાઘવ.
પુરા કૃતયુગે રામ પ્રજાપતિસુતઃ પ્રભુઃ । પુલસ્ત્યો નામ બ્રહ્મર્ષિઃ સાક્ષાદિવ પિતામહઃ ।। ૭.૨.
ઘણા સમય પહેલા, કૃતયુગમાં, હે રામ, પ્રજાપતિના પુત્ર અને મહાન બ્રહ્મર્ષિ, પુલસ્ત્ય નામના ઋષિ હતા, જે પિતામહ જેવા જ મહાન હતા.
નાનુકીર્ત્યા ગુણાસ્તસ્ય ધર્મતઃ શીલતસ્તથા । પ્રજાપતેઃ પુત્ર ઇતિ વક્તું શક્યં હિ નામતઃ ।। ૭.૨.
એના ગુણો, ધર્મ અને સ્વભાવની વાત પૂરી રીતે કહી શકાય એવી નથી; એનું નામ અને એ પ્રજાપતિનો પુત્ર હતો એટલું જ કહેવું પૂરતું છે.
પ્રજાપતિસુતત્વેન દેવાનાં વલ્લભો હિ સઃ । હૃષ્ટઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય ગુણૈઃ શુભ્રૈર્મહામતિઃ ।। ૭.૨.
પ્રજાપતિનો પુત્ર હોવાને કારણે એ દેવતાઓનો પ્રિય હતો. એના શુદ્ધ ગુણોથી આખું જગત ખુશ હતું અને એ મહાન બુદ્ધિવાળો હતો.
સ તુ ધર્મપ્રસઙ્ગેન મેરોઃ પાર્શ્વે મહાગિરેઃ । તૃણવિન્દ્વાશ્રમં ગત્વા ન્યવસન્મુનિપુઙ્ગવઃ ।। ૭.૨.
એ મહર્ષિ ધર્મમાં સ્થિર રહી, મહામેરુ પર્વતના કાંઠે તૃણવિંદ્યના આશ્રમમાં ગયો અને ત્યાં રહેવા લાગ્યો.
તપસ્તેપે સ ધર્માત્મા સ્વાધ્યાયનિયતેન્દ્રિયઃ । ગત્વાશ્રમપદં તસ્ય વિઘ્નં કુર્વન્તિ કન્યકાઃ ।। ૭.૨.
એ ધર્મનિષ્ઠ ઋષિ, સ્વાધ્યાય અને ઇન્દ્રિયજયમાં તત્પર રહી તપ કરતો હતો. પણ જ્યારે એ પોતાના આશ્રમમાં પહોંચ્યો, ત્યારે કન્યાઓએ એને તપમાં વિઘ્ન પાડવા લાગ્યાં.
દેવપન્નગકન્યાશ્ચ રાજર્ષિતનયાશ્ચ યાઃ । ક્રીડન્ત્યો ઽપ્સરસશ્ચૈવ તં દેશમુપપેદિરે ।। ૭.૨.
દેવતાઓ અને નાગોની પુત્રીઓ, રાજર્ષિની દીકરીઓ અને રમતી અપ્સરાઓ એ સ્થળે આવી પહોંચતી.
સર્વર્તુષૃપભોગ્યત્વાદ્રમ્યત્વાત્કાનનસ્ય ચ । નિત્યશસ્તાસ્તુ તં દેશં ગત્વા ક્રીડન્તિ કન્યકાઃ ।। ૭.૨.
એ જંગલ બધાં ઋતુઓમાં આનંદદાયક અને રમણિય હોવાથી, એ કન્યાઓ હંમેશા ત્યાં જઈને રમતી.
દેશસ્ય રમણીયત્વાત્પુલસ્ત્યો યત્ર સ દ્વિજઃ । ગાયન્ત્યો વાદયન્ત્યશ્ચ લાસયન્ત્યસ્તથૈવ ચ । મુનેસ્તપસ્વિનસ્તસ્ય વિઘ્નં ચક્રુરનિન્દિતાઃ ।। ૭.૨.
એ સ્થળની સુંદરતાને કારણે, પુલસ્ત્ય ઋષિ ત્યાં રહેતા. એ નિર્દોષ કન્યાઓ ગાતી, વાદ્ય વગાડતી અને નૃત્ય કરતી, અને એ રીતે તપસ્વી ઋષિને વિઘ્ન પહોંચાડતી.
અથ ક્રુદ્ધો મહાતેજા વ્યાજહાર મહામુનિઃ । યા મે દર્શનમાગચ્છેત્સા ગર્ભં ધારયિષ્યતિ ।। ૭.૨.
પછી એ મહાન તેજવાળા મહર્ષિ ગુસ્સે થઈને બોલ્યા: 'તમારામાંથી જે મારી નજરે પડશે, એ ગર્ભવતી થશે.'