ઋષ્યમૂકો ગિરિવરઃ કાઞ્ચનૈર્ધાતુભિર્વૃતઃ। અત્રાહં વાનરેન્દ્રેણ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ
ઋષ્યમૂક એ સુંદર પર્વત છે, જે સોનાની ધાતુઓથી શોભાયમાન છે. અહીં જ હું વાનરરાજ સુગ્રીવ સાથે મળ્યો હતો.
સમયશ્ચ કૃતઃ સીતે વધાર્થં વાલિનો મયા। એષા સા દૃશ્યતે પમ્પા નલિની ચિત્રકાનના
સીતા, અહીં જ મેં વાલીનો વધ કરવા સુગ્રીવ સાથે વચન આપ્યું હતું. એ રહી સુંદર કમળોથી ભરેલી પંપા સરોવર અને મનોહર વન.
ત્વયા વિહીનો યત્રાહં વિલલાપ સુદુઃખિતઃ। અસ્યાસ્તીરે મયા દૃષ્ટા શબરી ધર્મચારિણી
જ્યાં હું તારા વિના ખૂબ દુઃખી થઈને રડ્યો હતો, એ સરોવર કાંઠે મને ધર્મનિષ્ઠ શબરી મળી હતી.
અત્ર યોજનબાહુશ્ચ કબન્ધો નિહતો મયા। દૃશ્યતેઽસૌ જનસ્થાને શ્રીમાન્ સીતે વનસ્પતિઃ
અહીં જ યોજન જેટલી લાંબી ભુજાવાળો કબંધ માર્યો હતો. અને જનસ્થાનમાં, સીતા, એ તેજસ્વી વૃક્ષ દેખાય છે.
જટાયુશ્ચ મહાતેજાસ્તવ હેતોર્વિલાસિનિ। રાવણેન હતો યત્ર પક્ષિણાં પ્રવરો બલી
અને એ જ જગ્યાએ, પ્રિયે, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને શક્તિશાળી જટાયુ, તારા خاطر રાવણે મારી નાખ્યો હતો.
ખરશ્ચ નિહતો યત્ર દૂષણશ્ચ નિપાતિતઃ। ત્રિશિરાશ્ચ મહાવીર્યો મયા બાણૈરજિહ્મગૈઃ
અહીં ખરા માર્યો ગયો, દૂષણ પણ ધરાશાયી થયો અને મહાવીર ત્રિશિરાને મેં સીધી તીરો વડે ઢાળી દીધો.
એતત્ તદાશ્રમપદમસ્માકં વરવર્ણિનિ। પર્ણશાલા તથા ચિત્રા દૃશ્યતે શુભદર્શને
એ જ અમારું આશ્રમ છે, સુંદર રૂપાવતી, અને એ રહી પર્ણકુટી, જે જોવા ખૂબ મનોહર લાગે છે.
યત્ર ત્વં રાક્ષસેન્દ્રેણ રાવણેન હૃતા બલાત્। એષા ગોદાવરી રમ્યા પ્રસન્નસલિલા શુભા
અહીં જ રાક્ષસોના રાજા રાવણે તને બળજબરીથી અપહરણ કર્યું હતું. આ રહી સુંદર, શુદ્ધ અને આનંદદાયી ગોદાવરી નદી.
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમશ્ચૈવ દૃશ્યતે કદલીવૃતઃ। દીપ્તશ્ચૈવાશ્રમે હ્યેષ સુતીક્ષ્ણસ્ય મહાત્મનઃ
અહીં અગસ્ત્યમુનિનું આશ્રમ છે, જે કેળાના ઝાડોથી ઘેરાયેલું છે. અને અહીં મહાન આત્માવાળા સુતીક્ષ્ણ મુનિનું તેજસ્વી આશ્રમ છે.
દૃશ્યતે ચૈવ વૈદેહિ શરભઙ્ગાશ્રમો મહાન્। ઉપયાતઃ સહસ્રાક્ષો યત્ર શક્રઃ પુરંદરઃ
અહીં, વૈદેહી, એ મહાન શરભંગમુનિનું આશ્રમ છે, જ્યાં કદી સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્ર પધાર્યા હતા.
અસ્મિન્ દેશે મહાકાયો વિરાધો નિહતો મયા। એતે તે તાપસા દેવિ દૃશ્યન્તે તનુમધ્યમે
આ પ્રદેશમાં મેં મહાકાય વિરાધને મારો હતો. જુઓ, સુકુમારી, એ તપસ્વીઓ અહીં દેખાય છે.
અત્રિઃ કુલપતિર્યત્ર સૂર્યવૈશ્વાનરોપમઃ। અત્ર સીતે ત્વયા દૃષ્ટા તાપસી ધર્મચારિણી
અહીં કુળપતિ અત્રિ છે, જે સૂર્ય અને અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવે છે. અહીં, સીતા, તું ધર્મનિષ્ઠ તપસ્વિ સ્ત્રીને જોઈ હતી.
અસૌ સુતનુ શૈલેન્દ્રશ્ચિત્રકૂટઃ પ્રકાશતે। અત્ર માં કૈકયીપુત્રઃ પ્રસાદયિતુમાગતઃ
એ રહી સુકુમારી, તેજસ્વી પર્વતરાજ ચિત્રકૂટ. અહીં કૈકેયીપુત્ર મને મનાવવા આવ્યો હતો.
એષા સા યમુના રમ્યા દૃશ્યતે ચિત્રકાનના। ભરદ્વાજાશ્રમઃ શ્રીમાન્ દૃશ્યતે ચૈષ મૈથિલિ
આ રહી સુંદર યમુના, મનોહર વનોથી શોભાયમાન. અને અહીં, વૈદેહી, ભરદ્વાજમુનિનું તેજસ્વી આશ્રમ છે.
ઇયં ચ દૃશ્યતે ગઙ્ગા પુણ્યા ત્રિપથગા નદી। નાનાદ્વિજગણાકીર્ણા સમ્પ્રપુષ્પિતકાનના
આ રહી પવિત્ર ગંગા, ત્રણ માર્ગે વહેતી નદી, અનેક પક્ષીઓથી ભરેલી અને ફૂલેલા વનોવાળી.
શૃઙ્ગવેરપુરં ચૈતદ્ ગુહો યત્ર સખા મમ। એષા સા દૃશ્યતે સીતે સરયૂર્યૂપમાલિની
આ છે શ્રૃઙ્ગવેરપુર, જ્યાં ગુહા મારો મિત્ર રહે છે. અને અહીં, સીતા, કાંઠે શોભતી સરયૂ નદી દેખાય છે.
એષા સા દૃશ્યતે સીતે રાજધાની પિતુર્મમ। અયોધ્યાં કુરુ વૈદેહિ પ્રણામં પુનરાગતા
અહીં, સીતા, મારા પિતાની રાજધાની અયોધ્યા દેખાય છે. હવે તું ફરી પાછી આવી છે, વૈદેહી, અયોધ્યાને વંદન કર.
તતસ્તે વાનરાઃ સર્વે રાક્ષસાઃ સવિભીષણાઃ। ઉત્પત્યોત્પત્ય સંહૃષ્ટાસ્તાં પુરીં દદૃશુસ્તદા
પછી બધા વાનરોએ અને વિભીષણ સાથેના રાક્ષસોએ, ખુશીથી વારંવાર ઉછળીને, એ શહેરને જોયું.
તતસ્તુ તાં પાણ્ડુરહર્મ્યમાલિનીં વિશાલકક્ષ્યાં ગજવાજિભિર્વૃતામ્। પુરીમપશ્યન્ પ્લવગાઃ સરાક્ષસાઃ પુરીં મહેન્દ્રસ્ય યથામરાવતીમ્
પછી વાનરો અને બધા રાક્ષસોએ, સફેદ મહેલોવાળી, વિશાળ અને હાથી-ઘોડાઓથી ઘેરાયેલી એ શહેરને જોયું, જે ઇન્દ્રના અમરાવતી જેવા સુંદર લાગતું હતું.
thumb|ચતુર્વિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુર્વિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો ચોવીસમો સર્ગ સાંભળો.
પૂર્ણે ચતુર્દશે વર્ષે પઞ્ચમ્યાં લક્ષ્મણાગ્રજઃ। ભરદ્વાજાશ્રમં પ્રાપ્ય વવન્દે નિયતો મુનિમ્
ચૌદ વર્ષ પૂરાં થતાં, પાંચમો દિવસ આવતા, લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ રામ, ભરદ્વાજના આશ્રમમાં પહોંચ્યા અને મૌનપણે મુનિને વંદન કર્યું.
સોઽપૃચ્છદભિવાદ્યૈનં ભરદ્વાજં તપોધનમ્। શૃણોષિ કચ્ચિદ્ ભગવન્ સુભિક્ષાનામયં પુરે। કચ્ચિત્ સ યુક્તો ભરતો જીવન્ત્યપિ ચ માતરઃ
રામે વંદન કરીને, તપસ્વી ભરદ્વાજને પૂછ્યું: 'ભગવાન, શહેરમાં સુખ-શાંતિ છે ને? ભરત સારું છે ને? મારી માતાઓ બધાં જીવિત છે ને?'
એવમુક્તસ્તુ રામેણ ભરદ્વાજો મહામુનિઃ। પ્રત્યુવાચ રઘુશ્રેષ્ઠં સ્મિતપૂર્વં પ્રહૃષ્ટવત્
રામના આવા શબ્દો સાંભળીને મહામુનિ ભરદ્વાજે, સ્મિત સાથે અને આનંદભેર, રઘુકુલશ્રેષ્ઠ રામને ઉત્તર આપ્યો.
આજ્ઞાવશત્વે ભરતો જટિલસ્ત્વાં પ્રતીક્ષતે। પાદુકે તે પુરસ્કૃત્ય સર્વં ચ કુશલં ગૃહે
'ભરત, તમારી આજ્ઞા પ્રમાણે, જટાવાળી વેશમાં, તમારી પાદુકા આગળ રાખીને, ઘરમાં બધું સુખ-શાંતિથી તમારી રાહ જોઈ રહ્યો છે.'
ત્વાં પુરા ચીરવસનં પ્રવિશન્તં મહાવનમ્। સ્ત્રીતૃતીયં ચ્યુતં રાજ્યાદ્ ધર્મકામં ચ કેવલમ્
'હું તને પહેલા જોઈયો હતો, જ્યારે તું વલ્કલ પહેરીને, ત્રીજી વાર સ્ત્રીના કારણે રાજ્યથી વંચિત થઈ, માત્ર ધર્મ માટે જ મહાવનમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.'
પદાતિં ત્યક્તસર્વસ્વં પિતૃનિર્દેશકારિણમ્। સર્વભોગૈઃ પરિત્યક્તં સ્વર્ગચ્યુતમિવામરમ્
'તુ પગપાળા, બધું છોડી, પિતાની આજ્ઞા પાળતો, સર્વ સુખ-સગવડ ત્યજી, જાણે સ્વર્ગમાંથી પડેલો દેવતા જેવો લાગતો હતો.'
દૃષ્ટ્વા તુ કરુણાપૂર્વં મમાસીત્ સમિતિંજય। કૈકેયીવચને યુક્તં વન્યમૂલફલાશિનમ્
'તને એ રીતે જોઈને, હે વિજયી, મારું હૃદય દયાથી ભરાઈ ગયું, કેમ કે તું કૈકેયીના વચનને માનતો, જંગલના મૂળ-ફળથી જીવન ગુજારતો હતો.'
સામ્પ્રતં તુ સમૃદ્ધાર્થં સમિત્રગણબાન્ધવમ્। સમીક્ષ્ય વિજિતારિં ચ મમાભૂત્ પ્રીતિરુત્તમા
'પણ હવે, તને સુખી, મિત્રો, સગાં અને સહયોગીઓ સાથે, દુશ્મનોને જીતેલા જોઈ, મને અતિ આનંદ થયો છે.'
સર્વં ચ સુખદુઃખં તે વિદિતં મમ રાઘવ। યત્ ત્વયા વિપુલં પ્રાપ્તં જનસ્થાનનિવાસિના
'હે રાઘવ, તારા બધા સુખ-દુઃખ મને ખબર છે, અને જનસ્થાનમાં રહેનારના હાથેથી તારે જે સહન કર્યું તે પણ જાણું છું.'
બ્રાહ્મણાર્થે નિયુક્તસ્ય રક્ષતઃ સર્વતાપસાન્। રાવણેન હૃતા ભાર્યા બભૂવેયમનિન્દિતા
'જ્યારે હું બ્રાહ્મણોની સેવા અને તમામ ઋષિઓની રક્ષા કરતો હતો, ત્યારે રાવણે મારી નિર્દોષ પત્નીને હરી લીધી.'