ઇમામપિ વિશાલાક્ષીં રક્ષિતાં સ્વેન તેજસા। રાવણો નાતિવર્તેત વેલામિવ મહોદધિઃ
આ વિશાળ નેત્રવાળી સીતાને, જે પોતાની પવિત્રતાથી રક્ષિત હતી, રાવણ કદી જીતી શક્યો નહીં—જેમ મહાસાગર કિનારો છોડતો નથી.
પ્રત્યયાર્થં તુ લોકાનાં ત્રયાણાં સત્યસંશ્રયઃ। ઉપેક્ષે ચાપિ વૈદેહીં પ્રવિશન્તીં હુતાશનમ્
પણ ત્રણેય લોકના લોકોમાં વિશ્વાસ પેદા થાય, એ માટે અને સત્ય પર આધાર રાખીને, મેં વૈદેહીને અગ્નિમાં પ્રવેશવાની છૂટ આપી.
ન હિ શક્તઃ સુદુષ્ટાત્મા મનસાપિ હિ મૈથિલીમ્। પ્રધર્ષયિતુમપ્રાપ્યાં દીપ્તામગ્નિશિખામિવ
દુષ્ટ હૃદયવાળો રાવણ, અગ્નિની જ્વાળાની જેમ અપ્રાપ્ય એવી મૈથિલીને, મનથી પણ કદી હેરાન કરી શક્યો નહીં.
નેયમર્હતિ વૈક્લવ્યં રાવણાન્તઃપુરે સતી। અનન્યા હિ મયા સીતા ભાસ્કરસ્ય પ્રભા યથા
રાવણના અંતઃપુરમાં રહીને પણ, સીતાએ કદી પણ દુર્બળતા દેખાડી નથી; કેમ કે, સીતાનું મન મારા સિવાય બીજે ક્યાંય નથી—જેમ પ્રકાશ સૂર્ય સિવાય બીજે નથી.
વિશુદ્ધા ત્રિષુ લોકેષુ મૈથિલી જનકાત્મજા। ન વિહાતું મયા શક્યા કીર્તિરાત્મવતા યથા
મૈથિલી, જનકની દીકરી, ત્રણેય લોકમાં શુદ્ધ છે; જેમ માનવાળો પોતાની કીર્તિ છોડતો નથી, તેમ હું પણ તેને કદી છોડું નહીં.
અવશ્યં ચ મયા કાર્યં સર્વેષાં વો વચો હિતમ્। સ્નિગ્ધાનાં લોકનાથાનામેવં ચ વદતાં હિતમ્
તમામ લોકનાથો, તમે જે સ્નેહપૂર્વક મારા હિત માટે કહો છો, એ તમારા કલ્યાણકારી વચનનું પાલન કરવું મારા માટે જરૂરી છે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા વિજયી મહાબલઃ પ્રશસ્યમાનઃ સ્વકૃતેન કર્મણા। સમેત્ય રામઃ પ્રિયયા મહાયશાઃ સુખં સુખાર્હોઽનુબભૂવ રાઘવઃ
આ રીતે કહ્યા પછી, વિજયી અને મહાબળવાન રામ, પોતાના કર્મથી પ્રસંશિત થઈ, પ્રિય સીતાની સાથે મળીને, રાઘવ સુખભોગનો અધિકાર મેળવનાર બની આનંદથી જીવ્યા.
thumb|એકોનવિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકોનવિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો ઓગણીસમો સર્ગ સાંભળો.
એતચ્છ્રુત્વા શુભં વાક્યં રાઘવેણાનુભાષિતમ્। તતઃ શુભતરં વાક્યં વ્યાજહાર મહેશ્વરઃ
રાઘવએ જે શુભ વચન કહ્યાં, તે સાંભળ્યા પછી મહાદેવએ એથી પણ વધુ શુભ વચન કહ્યાં.
પુષ્કરાક્ષ મહાબાહો મહાવક્ષઃ પરંતપ। દિષ્ટ્યા કૃતમિદં કર્મ ત્વયા ધર્મભૃતાં વર
પદ્મનેત્રવાળા, બલવાન ભુજાવાળા, વિશાળ છાતી ધરાવતા દુશ્મનોને હરાવનારા, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામ, તારા હાથે આ કાર્ય પૂર્ણ થયું એ સારા ભાગ્યે થયું છે.
દિષ્ટ્યા સર્વસ્ય લોકસ્ય પ્રવૃદ્ધં દારુણં તમઃ। અપવૃત્તં ત્વયા સંખ્યે રામ રાવણજં ભયમ્
સારા ભાગ્યે, આખા જગતમાં ફેલાયેલું ભયાનક અંધકાર હવે દૂર થયું છે; રામ, તારા હાથે યુદ્ધમાં રાવણથી થયેલું ભય પણ દૂર થયું છે.
આશ્વાસ્ય ભરતં દીનં કૌસલ્યાં ચ યશસ્વિનીમ્। કૈકેયીં ચ સુમિત્રાં ચ દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણમાતરમ્
હવે દુ:ખી ભરતને, પ્રસિદ્ધ કૌશલ્યાને, અને લક્ષ્મણની માતા કૈકેયી તથા સુમિત્રાને પણ મળીને તેમને આશ્વાસન આપ.
પ્રાપ્ય રાજ્યમયોધ્યાયાં નન્દયિત્વા સુહૃજ્જનમ્। ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે વંશં સ્થાપયિત્વા મહાબલ
અયોધ્યામાં રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, મિત્રોનું મન ખુશ કરીને, હે મહાબલી, ઇક્ષ્વાકુ કુળની વંશ પરંપરા સ્થાપિત કર.
ઇષ્ટ્વા તુરગમેધેન પ્રાપ્ય ચાનુત્તમં યશઃ। બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા ત્રિદિવં ગન્તુમર્હસિ
અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરીને, શ્રેષ્ઠ યશ મેળવ્યા પછી, બ્રાહ્મણોને ધન આપીને, તું સ્વર્ગમાં જવાનો અધિકારી છે.
એષ રાજા દશરથો વિમાનસ્થઃ પિતા તવ। કાકુત્સ્થ માનુષે લોકે ગુરુસ્તવ મહાયશાઃ
હે કકુત્સ્થ, અહીં તારો પિતા દશરથ વિમાનમાં બેઠેલા છે; માનવોમાં તારા મહાન ગુરુ અને પ્રસિદ્ધ પિતા અહીં હાજર છે.
ઇન્દ્રલોકં ગતઃ શ્રીમાંસ્ત્વયા પુત્રેણ તારિતઃ। લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા ત્વમેનમભિવાદય
તારા પુત્રત્વે, તેણે ઇન્દ્રલોક પ્રાપ્ત કર્યો છે અને તારા હાથે મુક્તિ પામ્યો છે; લક્ષ્મણ સાથે તું જઈને તેમને વંદન કર.
મહાદેવવચઃ શ્રુત્વા રાઘવઃ સહલક્ષ્મણઃ। વિમાનશિખરસ્થસ્ય પ્રણામમકરોત્ પિતુઃ
મહાદેવના વચન સાંભળીને, રાઘવ અને લક્ષ્મણે વિમાનના શિખરે ઊભેલા પિતાને નમસ્કાર કર્યો.
દીપ્યમાનં સ્વયા લક્ષ્મ્યા વિરજોઽમ્બરધારિણમ્। લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા દદર્શ પિતરં પ્રભુઃ
પોતાની તેજસ્વી કાંતિથી પ્રકાશમાન, પવિત્ર અને દૈવી વસ્ત્રો પહેરેલા પિતાને, રામે લક્ષ્મણ સાથે જોયા.
હર્ષેણ મહતાઽઽવિષ્ટો વિમાનસ્થો મહીપતિઃ। પ્રાણૈઃ પ્રિયતરં દૃષ્ટ્વા પુત્રં દશરથસ્તદા
વિમાનમાં બેઠેલા રાજાએ, પોતાના પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય પુત્રને જોઈને, ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો.
આરોપ્યાઙ્કે મહાબાહુર્વરાસનગતઃ પ્રભુઃ। બાહુભ્યાં સમ્પરિષ્વજ્ય તતો વાક્યં સમાદદે
મહાબલી રામને પોતાના ગોદમાં બેસાડીને, બાહુભાંજથી ભેટી, પછી પ્રેમથી વચન કહ્યાં.
ન મે સ્વર્ગો બહુ મતઃ સમ્માનશ્ચ સુરર્ષભૈઃ। ત્વયા રામ વિહીનસ્ય સત્યં પ્રતિશૃણોમિ તે
રામ, તારા વિના મને સ્વર્ગ કે દેવતાઓ પાસેથી મળતો સન્માન પણ મહત્વનો લાગતો નથી; હું તને સાચું કહું છું.
અદ્ય ત્વાં નિહતામિત્રં દૃષ્ટ્વા સમ્પૂર્ણમાનસમ્। નિસ્તીર્ણવનવાસં ચ પ્રીતિરાસીત્ પરા મમ
આજે તને દુશ્મનોને હરાવીને અને વનવાસ પૂર્ણ કરીને જોઉં છું, એથી મારું મન પૂર્ણ થયું છે અને મને અતિ આનંદ થયો છે.
કૈકેય્યા યાનિ ચોક્તાનિ વાક્યાનિ વદતાં વર। તવ પ્રવ્રાજનાર્થાનિ સ્થિતાનિ હૃદયે મમ
વચનના શ્રેષ્ઠ, કૈકેયીએ તારા વનવાસ માટે જે શબ્દો કહ્યાં, તે મારા હૃદયમાં હજુ પણ સ્થિર છે.
ત્વાં તુ દૃષ્ટ્વા કુશલિનં પરિષ્વજ્ય સલક્ષ્મણમ્। અદ્ય દુઃખાદ્ વિમુક્તોઽસ્મિ નીહારાદિવ ભાસ્કરઃ
હવે તને અને લક્ષ્મણને સુરક્ષિત જોઈને અને તને ભેટી, હું દુ:ખમાંથી મુક્ત થયો છું, જેમ કે ધૂંધમાંથી સૂર્ય બહાર આવે છે.
તારિતોઽહં ત્વયા પુત્ર સુપુત્રેણ મહાત્મના। અષ્ટાવક્રેણ ધર્માત્મા કહોલો બ્રાહ્મણો યથા
પુત્ર, તું મહાન અને સારા ગુણવાળો છે, તારા હાથે હું બચી ગયો છું, જેમ ધર્મપ્રિય બ્રાહ્મણ કહોળને અષ્ટાવક્રએ બચાવ્યો હતો.
ઇદાનીં ચ વિજાનામિ યથા સૌમ્ય સુરેશ્વરૈઃ। વધાર્થં રાવણસ્યેહ વિહિતં પુરુષોત્તમમ્
હવે મને સમજાયું છે, સૌમ્ય, કે દેવતાઓએ રાવણના વિનાશ માટે અહીં શ્રેષ્ઠ પુરુષની નિમણૂક કરી હતી.
સિદ્ધાર્થા ખલુ કૌસલ્યા યા ત્વાં રામ ગૃહં ગતમ્। વનાન્નિવૃત્તં સંહૃષ્ટા દ્રક્ષ્યતે શત્રુસૂદનમ્
કૌશલ્યા ખરેખર ધન્ય છે, કારણ કે હવે તે આનંદપૂર્વક તને, રામ, વનથી ઘરે પરત ફરેલા અને દુશ્મનોનો નાશ કરનાર તરીકે જોશે.
સિદ્ધાર્થાઃ ખલુ તે રામ નરા યે ત્વાં પુરીં ગતમ્। રાજ્યે ચૈવાભિષિક્તં ચ દ્રક્ષ્યન્તે વસુધાધિપમ્
એ લોકો ખરેખર ધન્ય છે, રામ, જે તને શહેરમાં પ્રવેશતા અને રાજ્યાભિષેક પામેલા પૃથ્વીના રાજા તરીકે જોશે.
અનુરક્તેન બલિના શુચિના ધર્મચારિણા। ઇચ્છેયં ત્વામહં દ્રષ્ટું ભરતેન સમાગતમ્
હું ઈચ્છું છું કે તું ભાઈ ભરત સાથે, જે તને ખૂબ પ્રેમ કરે છે, બળવાન છે, શુદ્ધ છે અને ધર્મમાં સ્થિર છે, એના સાથે મળીને રહેતો જોઈશ.
ચતુર્દશ સમાઃ સૌમ્ય વને નિર્યાતિતાસ્ત્વયા। વસતા સીતયા સાર્ધં મત્પ્રીત્યા લક્ષ્મણેન ચ
સૌમ્ય, તું સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે તથા મારી પ્રસન્નતા માટે ચૌદ વર્ષ વનમાં વિતાવ્યા છે.