નૈવ વાચા ન મનસા નૈવ બુદ્ધ્યા ન ચક્ષુષા। સુવૃત્તા વૃત્તશૌટીર્યં ન ત્વામત્યચરચ્છુભા
હે શુભલક્ષણી, આ સતી સ્ત્રીએ કદી પણ વાણીથી, મનથી, બુદ્ધિથી કે દ્રષ્ટિથી તમારો ભંગ કર્યો નથી.
રાવણેનાપનીતૈષા વીર્યોત્સિક્તેન રક્ષસા। ત્વયા વિરહિતા દીના વિવશા નિર્જને સતી
રાવણ જે બળવાન અને અહંકારી રાક્ષસ હતો, એના દ્વારા અપહરણ થયેલી, તમારી વિયોગમાં, નિરાશ અને જંગલમાં એકલી રહીને પણ, સીતાએ પતિવ્રતાનું પાલન કર્યું.
રુદ્ધા ચાન્તઃપુરે ગુપ્તા ત્વચ્ચિત્તા ત્વત્પરાયણા। રક્ષિતા રાક્ષસીભિશ્ચ ઘોરાભિર્ઘોરબુદ્ધિભિઃ
અંતઃપુરમાં બંધાઈને, ભયાનક મનવાળી રાક્ષસીઓની કડક નજર હેઠળ રહીને પણ, તેનું મન હંમેશાં તમારી સાથે જોડાયેલું અને તમારામાં તત્પર હતું.
પ્રલોભ્યમાના વિવિધં તર્જ્યમાના ચ મૈથિલી। નાચિન્તયત તદ્રક્ષસ્ત્વદ્ગતેનાન્તરાત્મના
મૈથિલી પર અનેક રીતે લાલચ અપાઈ અને ધમકી અપાઈ, છતાં તેના અંતરમાં માત્ર તમે જ હતા, એ કદી ડગમગાઈ નહીં.
વિશુદ્ધભાવાં નિષ્પાપાં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ મૈથિલીમ્। ન કિંચિદભિધાતવ્યા અહમાજ્ઞાપયામિ તે
મૈથિલીને, જે હૃદયથી શુદ્ધ અને નિર્દોષ છે, સ્વીકારો; હવે વધુ કંઈ કહેવાની જરૂર નથી—હું તમને આ આજ્ઞા આપું છું.
તતઃ પ્રીતમના રામઃ શ્રુત્વૈવં વદતાં વરઃ। દધ્યૌ મુહૂર્તં ધર્માત્મા હર્ષવ્યાકુલલોચનઃ
પછી શ્રેષ્ઠ વક્તા રામ, આ વચન સાંભળી આનંદિત હૃદયથી, ક્ષણમાત્ર વિચારમાં પડ્યા, અને તેમની આંખોમાં ખુશીના આંસુ છલકાયા.
એવમુક્તો મહાતેજા ધૃતિમાનુરુવિક્રમઃ। ઉવાચ ત્રિદશશ્રેષ્ઠં રામો ધર્મભૃતાં વરઃ
આ રીતે સંબોધિત થયેલા, મહાશક્તિશાળી, ધીર અને પરાક્રમી રામ, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ, દેવતાઓના મુખ્યને બોલ્યા.
અવશ્યં ચાપિ લોકેષુ સીતા પાવનમર્હતિ। દીર્ઘકાલોષિતા હીયં રાવણાન્તઃપુરે શુભા
નિષ્ઠાવાન હોવા છતાં, સીતાએ રાવણના અંતઃપુરમાં લાંબો સમય વિતાવ્યો હોવાથી, તેને સર્વજને સમક્ષ શુદ્ધ થવું જરૂરી હતું.
બાલિશો બત કામાત્મા રામો દશરથાત્મજઃ। ઇતિ વક્ષ્યતિ માં લોકો જાનકીમવિશોધ્ય હિ
હાય, જો મેં જાનકીની પરિક્ષા ન લીધી હોત, તો જગત મને બાળમૂઢ અને કામાસક્ત કહીને ઉડાવત.
અનન્યહૃદયાં સીતાં મચ્ચિત્તપરિરક્ષિણીમ્। અહમપ્યવગચ્છામિ મૈથિલીં જનકાત્મજામ્
હું પણ જાણું છું કે, જનકનંદિની સીતાનું હૃદય એકમાત્ર મારા માટે છે અને એ મારા મનની સાચી રક્ષા કરે છે.
ઇમામપિ વિશાલાક્ષીં રક્ષિતાં સ્વેન તેજસા। રાવણો નાતિવર્તેત વેલામિવ મહોદધિઃ
આ વિશાળ નેત્રવાળી સીતાને, જે પોતાની પવિત્રતાથી રક્ષિત હતી, રાવણ કદી જીતી શક્યો નહીં—જેમ મહાસાગર કિનારો છોડતો નથી.
પ્રત્યયાર્થં તુ લોકાનાં ત્રયાણાં સત્યસંશ્રયઃ। ઉપેક્ષે ચાપિ વૈદેહીં પ્રવિશન્તીં હુતાશનમ્
પણ ત્રણેય લોકના લોકોમાં વિશ્વાસ પેદા થાય, એ માટે અને સત્ય પર આધાર રાખીને, મેં વૈદેહીને અગ્નિમાં પ્રવેશવાની છૂટ આપી.
ન હિ શક્તઃ સુદુષ્ટાત્મા મનસાપિ હિ મૈથિલીમ્। પ્રધર્ષયિતુમપ્રાપ્યાં દીપ્તામગ્નિશિખામિવ
દુષ્ટ હૃદયવાળો રાવણ, અગ્નિની જ્વાળાની જેમ અપ્રાપ્ય એવી મૈથિલીને, મનથી પણ કદી હેરાન કરી શક્યો નહીં.
નેયમર્હતિ વૈક્લવ્યં રાવણાન્તઃપુરે સતી। અનન્યા હિ મયા સીતા ભાસ્કરસ્ય પ્રભા યથા
રાવણના અંતઃપુરમાં રહીને પણ, સીતાએ કદી પણ દુર્બળતા દેખાડી નથી; કેમ કે, સીતાનું મન મારા સિવાય બીજે ક્યાંય નથી—જેમ પ્રકાશ સૂર્ય સિવાય બીજે નથી.
વિશુદ્ધા ત્રિષુ લોકેષુ મૈથિલી જનકાત્મજા। ન વિહાતું મયા શક્યા કીર્તિરાત્મવતા યથા
મૈથિલી, જનકની દીકરી, ત્રણેય લોકમાં શુદ્ધ છે; જેમ માનવાળો પોતાની કીર્તિ છોડતો નથી, તેમ હું પણ તેને કદી છોડું નહીં.
અવશ્યં ચ મયા કાર્યં સર્વેષાં વો વચો હિતમ્। સ્નિગ્ધાનાં લોકનાથાનામેવં ચ વદતાં હિતમ્
તમામ લોકનાથો, તમે જે સ્નેહપૂર્વક મારા હિત માટે કહો છો, એ તમારા કલ્યાણકારી વચનનું પાલન કરવું મારા માટે જરૂરી છે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા વિજયી મહાબલઃ પ્રશસ્યમાનઃ સ્વકૃતેન કર્મણા। સમેત્ય રામઃ પ્રિયયા મહાયશાઃ સુખં સુખાર્હોઽનુબભૂવ રાઘવઃ
આ રીતે કહ્યા પછી, વિજયી અને મહાબળવાન રામ, પોતાના કર્મથી પ્રસંશિત થઈ, પ્રિય સીતાની સાથે મળીને, રાઘવ સુખભોગનો અધિકાર મેળવનાર બની આનંદથી જીવ્યા.
thumb|એકોનવિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકોનવિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો ઓગણીસમો સર્ગ સાંભળો.
એતચ્છ્રુત્વા શુભં વાક્યં રાઘવેણાનુભાષિતમ્। તતઃ શુભતરં વાક્યં વ્યાજહાર મહેશ્વરઃ
રાઘવએ જે શુભ વચન કહ્યાં, તે સાંભળ્યા પછી મહાદેવએ એથી પણ વધુ શુભ વચન કહ્યાં.
પુષ્કરાક્ષ મહાબાહો મહાવક્ષઃ પરંતપ। દિષ્ટ્યા કૃતમિદં કર્મ ત્વયા ધર્મભૃતાં વર
પદ્મનેત્રવાળા, બલવાન ભુજાવાળા, વિશાળ છાતી ધરાવતા દુશ્મનોને હરાવનારા, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામ, તારા હાથે આ કાર્ય પૂર્ણ થયું એ સારા ભાગ્યે થયું છે.
દિષ્ટ્યા સર્વસ્ય લોકસ્ય પ્રવૃદ્ધં દારુણં તમઃ। અપવૃત્તં ત્વયા સંખ્યે રામ રાવણજં ભયમ્
સારા ભાગ્યે, આખા જગતમાં ફેલાયેલું ભયાનક અંધકાર હવે દૂર થયું છે; રામ, તારા હાથે યુદ્ધમાં રાવણથી થયેલું ભય પણ દૂર થયું છે.
આશ્વાસ્ય ભરતં દીનં કૌસલ્યાં ચ યશસ્વિનીમ્। કૈકેયીં ચ સુમિત્રાં ચ દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણમાતરમ્
હવે દુ:ખી ભરતને, પ્રસિદ્ધ કૌશલ્યાને, અને લક્ષ્મણની માતા કૈકેયી તથા સુમિત્રાને પણ મળીને તેમને આશ્વાસન આપ.
પ્રાપ્ય રાજ્યમયોધ્યાયાં નન્દયિત્વા સુહૃજ્જનમ્। ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે વંશં સ્થાપયિત્વા મહાબલ
અયોધ્યામાં રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, મિત્રોનું મન ખુશ કરીને, હે મહાબલી, ઇક્ષ્વાકુ કુળની વંશ પરંપરા સ્થાપિત કર.
ઇષ્ટ્વા તુરગમેધેન પ્રાપ્ય ચાનુત્તમં યશઃ। બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા ત્રિદિવં ગન્તુમર્હસિ
અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરીને, શ્રેષ્ઠ યશ મેળવ્યા પછી, બ્રાહ્મણોને ધન આપીને, તું સ્વર્ગમાં જવાનો અધિકારી છે.
એષ રાજા દશરથો વિમાનસ્થઃ પિતા તવ। કાકુત્સ્થ માનુષે લોકે ગુરુસ્તવ મહાયશાઃ
હે કકુત્સ્થ, અહીં તારો પિતા દશરથ વિમાનમાં બેઠેલા છે; માનવોમાં તારા મહાન ગુરુ અને પ્રસિદ્ધ પિતા અહીં હાજર છે.
ઇન્દ્રલોકં ગતઃ શ્રીમાંસ્ત્વયા પુત્રેણ તારિતઃ। લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા ત્વમેનમભિવાદય
તારા પુત્રત્વે, તેણે ઇન્દ્રલોક પ્રાપ્ત કર્યો છે અને તારા હાથે મુક્તિ પામ્યો છે; લક્ષ્મણ સાથે તું જઈને તેમને વંદન કર.
મહાદેવવચઃ શ્રુત્વા રાઘવઃ સહલક્ષ્મણઃ। વિમાનશિખરસ્થસ્ય પ્રણામમકરોત્ પિતુઃ
મહાદેવના વચન સાંભળીને, રાઘવ અને લક્ષ્મણે વિમાનના શિખરે ઊભેલા પિતાને નમસ્કાર કર્યો.
દીપ્યમાનં સ્વયા લક્ષ્મ્યા વિરજોઽમ્બરધારિણમ્। લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા દદર્શ પિતરં પ્રભુઃ
પોતાની તેજસ્વી કાંતિથી પ્રકાશમાન, પવિત્ર અને દૈવી વસ્ત્રો પહેરેલા પિતાને, રામે લક્ષ્મણ સાથે જોયા.
હર્ષેણ મહતાઽઽવિષ્ટો વિમાનસ્થો મહીપતિઃ। પ્રાણૈઃ પ્રિયતરં દૃષ્ટ્વા પુત્રં દશરથસ્તદા
વિમાનમાં બેઠેલા રાજાએ, પોતાના પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય પુત્રને જોઈને, ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો.
આરોપ્યાઙ્કે મહાબાહુર્વરાસનગતઃ પ્રભુઃ। બાહુભ્યાં સમ્પરિષ્વજ્ય તતો વાક્યં સમાદદે
મહાબલી રામને પોતાના ગોદમાં બેસાડીને, બાહુભાંજથી ભેટી, પછી પ્રેમથી વચન કહ્યાં.