thumb|સપ્તદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે સપ્તદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકી રામાયણના યુદ્ધકાંડના સત્તર સો સત્તરમા સર્ગને સાંભળો.
તતો હિ દુર્મના રામઃ શ્રુત્વૈવં વદતાં ગિરઃ । દધ્યૌ મુહૂર્તં ધર્માત્મા બાષ્પવ્યાકુલલોચનઃ
પછી રામ, જે દુઃખી મનથી એ વચન સાંભળી રહ્યા હતા, થોડો સમય વિચારી રહ્યા, અને તેમની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ આવ્યા.
તતો વૈશ્રવણો રાજા યમશ્ચ પિતૃભિઃ સહ । સહસ્રાક્ષશ્ચ દેવેશો વરુણશ્ચ જલેશ્વરઃ
પછી વૈશ્વરાણ રાજા, યમરાજ પોતાના પિતૃઓ સાથે, દેવોના રાજા ઇન્દ્ર અને જળના સ્વામી વરુણ ત્યાં આવ્યા.
ષડર્ધનયનઃ શ્રીમાન્મહાદેવો વૃષધ્વજઃ । કર્તા સર્વસ્ય લોકસ્ય બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ
ત્રણે આંખો ધરાવનારા, મહિમાવંત મહાદેવ, વૃષભધ્વજ, અને સર્વ જગતના સર્જનહાર બ્રહ્મા, બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ, એ બધા ત્યાં હાજર હતા.
એતે સર્વે સમાગમ્ય વિમાનૈઃ સૂર્યસન્નિભૈઃ । આગમ્ય નગરીં લઙ્કામ્ અભિજગ્મુશ્ચ રાઘવમ્
આ બધા દેવતાઓ એકઠા થયા, સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી વિમાનોમાં બેસીને લંકાનગરીએ આવ્યા અને રાઘવ પાસે પહોંચ્યા.
તતઃ સહસ્તાભરણાન્ પ્રગૃહ્ય વિપુલાન્ ભુજાન્ । અબ્રુવંસ્ત્રિદશશ્રૈષ્ઠાઃ પ્રાઞ્જલિં રાઘવં સ્થિતમ્
પછી હજારો આભૂષણોથી શોભતા, વિશાળ ભુજાવાળા, દેવતાઓના શ્રેષ્ઠોએ હાથ જોડીને ઉભેલા રાઘવને કહ્યું.
કર્તા સર્વસ્ય લોકસ્ય શ્રેષ્ઠો જ્ઞાનવિદાં વિભુઃ । ઉપેક્ષસે કથં સીતામ્ પતન્તીં હવ્યવાહને
હે સર્વ જગતના સર્જનહાર અને જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું સીતાજીને અગ્નિમાં પડતી જોઈને કેમ અવગણના કરે છે?
કથં દેવગણશ્રેષ્ઠમ્ આત્માનં નાવબુધ્યસે । ઋતધામા વસુઃ પૂર્વમ્ વસૂનાં ત્વં પ્રજાપતિઃ
હે દેવસમૂહના શ્રેષ્ઠ, તું પોતાને ઓળખતો કેમ નથી? તું સત્યધારી વસુ છે, પ્રાચીન વસુઓનો પણ તું પ્રજાપતિ છે.
ત્રયાણાં ત્વં હિ લોકાનામ્ આદિકર્તા સ્વયંપ્રભુ: । રુદ્રાણામષ્ટમો રુદ્રઃ સાધ્યાનામસિ પઞ્ચમઃ । અશ્વિનૌ ચાપિ તે કર્ણૌ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ ચક્ષુષી
તું ત્રણેય લોકનો મૂળ સર્જનહાર અને સ્વયંપ્રભુ છે; તું રુદ્રોમાં આઠમો રુદ્ર, સાધ્યોમાં પાંચમો છે; અશ્વિનીકુમારો તારા કાન છે અને ચંદ્રસૂર્ય તારી આંખો છે.
અન્તે ચાદૌ ચ લોકાનામ્ દૃશ્યસે ત્વં પરન્તપ । ઉપેક્ષસે ચ વૈદેહીમ્ માનુષઃ પ્રાકૃતો યથા
લોકોના આરંભે અને અંતે તું દેખાય છે, હે શત્રુઓને દહન કરનાર; છતાં તું વૈદેહીને સામાન્ય મનુષ્યની જેમ અવગણે છે.
ઇત્યુક્તો લોકપાલૈસ્તૈઃ સ્વામી લોકસ્ય રાઘવઃ । અબ્રવીત્રિદશશ્રેષ્ઠાન્ રામો ધર્મભૃતાં વરઃ
લોકપાલોએ આ રીતે કહ્યાના પછી, સર્વ જગતના સ્વામી રાઘવ, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે દેવતાઓના શ્રેષ્ઠોને ઉત્તર આપ્યો.
આત્માનં માનુષં મન્યે રામં દશરથાત્મજમ્ । યોઽહં યસ્ય યતશ્ચાહમ્ ભગવાંસ્તદ્ બ્રવીતુ મે
હું પોતાને મનુષ્ય, દશરથપુત્ર રામ માનું છું; હું કોણ છું, કેવો છું, એ ભગવાન મને કહો.
ઇતિ બ્રુવન્તં કાકુત્સ્થમ્ બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ । અબ્રવીચ્છૃણુ મે રામ સત્યં સત્યપરાક્રમ
કાકુત્સ્થએ આવું બોલતાં, બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હે રામ, સત્યપરાક્રમી, મારું સાંભળ.'
ભવાન્ નારાયણો દેવઃ શ્રીમાંશ્ચક્રાયુધઃ પ્રભુઃ। એકશૃઙ્ગો વરાહસ્ત્વમ્ ભૂતભવ્યસપત્નજિત્
તું નારાયણ દેવ છે, મહિમાવંત, ચક્રધારી પ્રભુ છે; તું એકશૃંગી વરાહ છે, ભૂત, ભવિષ્ય અને શત્રુઓનો વિજયી છે.
અક્ષરં બ્રહ્મ સત્યં ચ મધ્યે ચાન્તે ચ રાઘવ । લોકાનાં ત્વં પરો ધર્મો વિષ્વક્સેનશ્ચતુર્ભુજઃ
તું અક્ષર બ્રહ્મ, સત્ય, મધ્ય અને અંતે રહેનાર રાઘવ છે; તું લોકનો પરમ ધર્મ, વિશ્વક્ષેન, ચતુર્ભુજ છે.
શાર્ઙ્ગધન્વા હૃષીકેશઃ પુરુષઃ પુરુષોત્તમઃ । અજિતઃ ખડ્ગધૃદ્વિષ્ણુઃ કૃષ્ણશ્ચૈવ બૃહદ્બલઃ
તું શારંગધારી, હૃષીકેશ, પુરુષ અને પુરુષોત્તમ છે; અજિત, ખડગધારી વિષ્ણુ, કૃષ્ણ અને બૃહદ્બલ પણ તું જ છે.
સેનાનીર્ગ્રામણીશ્ચ ત્વમ્ બુદ્ધિઃ સત્ત્વં ક્ષમા દમઃ । પ્રભવશ્ચાપ્યયશ્ચ ત્વમ્ ઉપેન્દ્રો મધુસૂદનઃ
તું સેના નાયક, ગામનો આગવો, બુદ્ધિ, સત્વ, ક્ષમા, દમ, ઉત્પત્તિ અને લય છે; તું ઉપેન્દ્ર અને મધુસૂદન છે.
ઇન્દ્રકર્મા મહેન્દ્રસ્ત્વમ્ પદ્મનાભો રણાન્તકૃત્ । શરણ્યં શરણં ચ ત્વામ્ આહુર્દિવ્યા મહર્ષયઃ
તું ઇન્દ્ર જેવા કાર્યો કરનાર મહેન્દ્ર, પદ્મનાભ અને યુદ્ધનો અંત લાવનાર છે; દિવ્ય મહર્ષિઓ તને આશ્રય અને શરણ કહે છે.
સહસ્રશૃઙ્ગો વેદાત્મા શતશીર્ષો મહર્ષભઃ । ત્વં ત્રયાણાં હિ લોકાનામ્ આદિકર્તા સ્વયમ્પ્રભુઃ
તું હજારો શૃંગો ધરાવનાર, વેદમય, સો માથાવાળો મહારષભ છે; તું ત્રણેય લોકનો મૂળ સર્જનહાર અને સ્વયંપ્રભુ છે.
સિદ્ધાનામપિ સાધ્યાનામ્ આશ્રયશ્ચાસિ પૂર્વજઃ । ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કારઃ ત્વમોઙ્કારઃ પરાત્પરઃ
તું સિદ્ધ અને સાધ્ય દેવતાઓનો આધાર અને પ્રાચીન છે; તું યજ્ઞ, 'વષટ્' ઉચ્ચાર અને 'ઑમ્' ધ્વનિ, સર્વથી પરમ છે.
પ્રભવં નિધનં વા તે નો વિદુઃ કો ભવાનિતિ । દૃશ્યસે સર્વભૂતેષુ બ્રાહ્મણેષુ ચ ગોષુ ચ । દિક્ષુ સર્વાસુ ગગને પર્વતેષુ વનેષુ ચ
કોઈ તારો આરંભ કે અંત જાણતું નથી કે તું કોણ છે; તું સર્વ જીવમાં, બ્રાહ્મણોમાં, ગાયોમાં, દિશાઓમાં, આકાશમાં, પર્વતોમાં અને વનોમાં દેખાય છે.
સહસ્રચરણઃ શ્રીમાન્ શતશીર્ષઃ સહસ્રદૃક્ । ત્વં ધારયસિ ભૂતાનિ પૃથિવીં ચ સપર્વતામ્
તમે હજારો પગવાળા, શતશીર્ષ અને હજારો આંખો ધરાવનાર, સૌ પ્રાણીઓ અને પર્વતોવાળી પૃથ્વીનું આધાર થનારા મહિમાવાન છો.
અન્તે પૃથિવ્યાઃ સલિલે દૃશ્યસે ત્વં મહોરગઃ । ત્રીન્ લોકાન્ ધારયન્ રામ દેવગન્ધર્વદાનવાન્
પૃથ્વીના અંતે, જળમાં તમે મહાન સર્પ રૂપે દેખાવ છો, ત્રણેય લોક અને તેમાંના દેવ, ગંધર્વ અને દાનવોને ધારણ કરો છો, હે રામ.
અહં તે હૃદયં રામ જિહ્વા દેવી સરસ્વતી । દેવા ગાત્રેષુ રોમાણિ બ્રહ્મણા નિર્મિતાઃ પ્રભો
હે રામ, હું તમારું હૃદય છું; દેવી સરસ્વતી તમારી જીભ છે; દેવતાઓ તમારા શરીરના વાળ છે, જે બ્રહ્માએ રચ્યા છે, હે પ્રભુ.
નિમેષસ્તે સ્મૃતા રાત્રિઃ ઉન્મેષસ્તે ભવેદ્દિવા । સંસ્કારાસ્તેઽભવન્ વેદા ન તદસ્તિ ત્વયા વિના ॥
તમારી આંખો બંધ થાય ત્યારે રાત થાય છે, અને ખુલે ત્યારે દિવસ થાય છે; વેદો તમારા સંસ્કાર છે—તમારા વિના કશુંય નથી.
જગત્ સર્વં શરીરં તે સ્થૈર્યં તે વસુધાતલમ્ । અગ્નિઃ કોપઃ પ્રસાદસ્તે સોમઃ શ્રીવત્સલક્ષણઃ
આ આખું જગત તમારું શરીર છે, પૃથ્વીની સ્થિરતા તમારામાં છે; અગ્નિ તમારો ક્રોધ છે, ચંદ્ર તમારો પ્રસાદ છે અને શ્રીવત્સ તમારો ચિહ્ન છે.
ત્વયા લોકાસ્ત્રયઃ ક્રાન્તાઃ પુરા સ્વૈર્વિક્રમૈસ્ત્રિભિઃ । મહેન્દ્રશ્ચ કૃતો રાજા બલિં બદ્ધ્વા સુદારુણમ્
તમારા ત્રણ પગલાંથી તમે એક વખત ત્રણેય લોક પાર કર્યા હતા; ભયાનક બલિને બાંધીને મહેન્દ્રને રાજા બનાવ્યા હતા.
યત્ પરં શ્રૂયતે જ્યોતિર્યત્ પરં શ્રૂયતે તમઃ । યત્ પરં પરતશ્ચૈવ પરમાત્મેતિ કથ્યસે
જેને સર્વોચ્ચ પ્રકાશ કહે છે, જેને સર્વોચ્ચ અંધકાર કહે છે અને જે તેનાથી પણ પર છે—તમે એ પરમાત્મા તરીકે ઓળખાવ છો.
પરમાખ્યં પર યચ્ચ ત્વમેવ પરિગીયસે । સ્થિત્યુત્પત્તિ વિનાશાનાં ત્વામાહુઃ પરમાં ગતિં
સર્વોચ્ચ તરીકે જેનું ગાન થાય છે, એ તમે જ છો; સર્જન, પાલન અને વિનાશમાં તમને સર્વોચ્ચ ગતિ કહેવામાં આવે છે.
સીતા લક્ષ્મીર્ભવાન્ વિષ્ણુઃ દેવઃ કૃષ્ણઃ પ્રજાપતિઃ । વધાર્થં રાવણસ્યેહ પ્રવિષ્ટો માનુષીં તનુમ્
તમે જ સીતા, લક્ષ્મી, વિષ્ણુ, કૃષ્ણ અને પ્રજાપતિ છો; રાવણના વિનાશ માટે અહીં માનવ રૂપ ધારણ કર્યો છે.