શત્રુઘ્ને વાથ સુગ્રીવે રાક્ષસે વા વિભીષણે। નિવેશય મનઃ સીતે યથા વા સુખમાત્મના
અથવા શત્રુઘ્ન, સુગ્રીવ કે રાક્ષસ વિભીષણને પણ પસંદ કરી શકે છે; હે સીતે, જ્યાં તને આનંદ મળે ત્યાં મન લગાવ.
નહિ ત્વાં રાવણો દૃષ્ટ્વા દિવ્યરૂપાં મનોરમામ્। મર્ષયેત ચિરં સીતે સ્વગૃહે પર્યવસ્થિતામ્
હે સીતે, તારી દિવ્ય અને મનોહર રૂપ જોઈને, રાવણ તને પોતાના ઘરમાં લાંબા સમય સુધી કેવી રીતે સહન કરી શક્યો હોત?
તતઃ પ્રિયાર્હશ્રવણા તદપ્રિયં પ્રિયાદુપશ્રુત્ય ચિરસ્ય માનિની। મુમોચ બાષ્પં રુદતી તદા ભૃશં ગજેન્દ્રહસ્તાભિહતેવ વલ્લરી
પછી, પ્રિય વ્યક્તિના કાન માટે અયોગ્ય એવા આ દુઃખદ શબ્દો સાંભળીને, અને લાંબા સમય પછી આ દુઃખ જાણીને, ગૌરવવંતી સીતાએ હદથી વધુ રડતાં રડતાં, જાણે ગજરાજના સુંડના આઘાતથી લતા તૂટી જાય એમ, આંસુ વહાવ્યા.
thumb|ષોડશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષોડશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રાવણ કરો, શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો શત-ષોડશ અધ્યાય.
એવમુક્તા તુ વૈદેહી પરુષં રોમહર્ષણમ્। રાઘવેણ સરોષેણ શ્રુત્વા પ્રવ્યથિતાભવત્
રાઘવ દ્વારા ક્રોધપૂર્વક ઉચ્ચારેલા કઠોર અને રોમાંચક શબ્દો સાંભળીને, વૈદેહી સીતાજી ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ.
સા તદાશ્રુતપૂર્વં હિ જને મહતિ મૈથિલી। શ્રુત્વા ભર્તુર્વચો ઘોરં લજ્જયાવનતાભવત્
મહાન સભામાં, પતિના મોઢેથી આવા ભયાનક શબ્દો ક્યારેય ન સાંભળેલા વૈદેહી સીતાજી, લાજથી નમ્ર થઈ ગઈ.
પ્રવિશન્તીવ ગાત્રાણિ સ્વાનિ સા જનકાત્મજા। વાક્શરૈસ્તૈઃ સશલ્યેવ ભૃશમશ્રૂણ્યવર્તયત્
એમ લાગ્યું કે, જનકનંદિનીના અંગો અંદર ખેંચાઈ રહ્યા છે; એ શબ્દોના ઘા ખાઈને, સીતાજી આંસુ રોકી શકતી નહોતી.
તતો બાષ્પપરિક્લિન્નં પ્રમાર્જન્તી સ્વમાનનમ્। શનૈર્ગદ્ગદયા વાચા ભર્તારમિદમબ્રવીત્
પછી, આંસુઓથી ભીંજાયેલી પોતાની આંખો પાંછવી, સીતાએ ધીમે ધીમે, તૂટેલા અવાજે પોતાના પતિને કહ્યું.
કિં મામસદૃશં વાક્યમીદૃશં શ્રોત્રદારુણમ્। રૂક્ષં શ્રાવયસે વીર પ્રાકૃતઃ પ્રાકૃતામિવ
હે વીર, તમે કેમ મને એવા કઠોર અને દુઃખદ શબ્દો કહો છો, જાણે તમે કોઈ સામાન્ય પુરુષ ordinary સ્ત્રીને બોલતા હોવ તેમ?
ન તથાસ્મિ મહાબાહો યથા મામવગચ્છસિ। પ્રત્યયં ગચ્છ મે સ્વેન ચારિત્રેણૈવ તે શપે
હે મહાબાહુ, હું એવી નથી જેવી તમે માને છે. મારા સ્વભાવ પર વિશ્વાસ રાખો—હું એના નામે તમને શપથ આપું છું.
પૃથક્સ્ત્રીણાં પ્રચારેણ જાતિં ત્વં પરિશઙ્કસે। પરિત્યજૈનાં શઙ્કાં તુ યદિ તેઽહં પરીક્ષિતા
બીજી સ્ત્રીઓના વર્તનને જોઈને તમે મારા સ્વભાવમાં શંકા કરો છો; પણ જો તમે મને પરખી લીધી છું, તો હવે આ શંકા છોડો.
યદહં ગાત્રસંસ્પર્શં ગતાસ્મિ વિવશા પ્રભો। કામકારો ન મે તત્ર દૈવં તત્રાપરાધ્યતિ
હે પ્રભુ, જ્યારે હું પરાધીન થઈને બીજાના સ્પર્શમાં ગઈ, એમાં મારી ઈચ્છા નહોતી; તેમાં દોષ તો ભાગ્યનો છે, મારો નથી.
મદધીનં તુ યત્ તન્મે હૃદયં ત્વયિ વર્તતે। પરાધીનેષુ ગાત્રેષુ કિં કરિષ્યામ્યનીશ્વરી
પણ મારું મન, જે મારા કાબૂમાં છે, એ તો તમારી સાથે જ છે; અને જે શરીર બીજાના અધિકારમાં હતું, તેમાં હું બેચારી શું કરી શકું?
સહ સંવૃદ્ધભાવેન સંસર્ગેણ ચ માનદ। યદિ તેઽહં ન વિજ્ઞાતા હતા તેનાસ્મિ શાશ્વતમ્
હે માનદાતા, જો લાંબા સમયના સંબંધ અને સહવાસ છતાં પણ તમે મને ઓળખી શક્યા નથી, તો હું તો સાચે જ હંમેશ માટે ખોવાઈ ગઈ.
પ્રેષિતસ્તે મહાવીરો હનુમાનવલોકકઃ। લઙ્કાસ્થાહં ત્વયા રાજન્ કિં તદા ન વિસર્જિતા
તમે મહાવીર હનુમાનને મને જોવા મોકલ્યા હતા; જ્યારે હું લંકામાં હતી, હે રાજા, ત્યારે જ તમે મને કેમ છોડ્યા નહોતા?
પ્રત્યક્ષં વાનરસ્યાસ્ય તદ્વાક્યસમનન્તરમ્। ત્વયા સંત્યક્તયા વીર ત્યક્તં સ્યાજ્જીવિતં મયા
હે વીર, જો વાનરનું સીધું સંદેશ મળ્યા પછી પણ તમે મને ત્યજી દઈ હોત, તો હું તો તરત જ પોતાનું જીવન ત્યજી દેત.
ન વૃથા તે શ્રમોઽયં સ્યાત્ સંશયે ન્યસ્ય જીવિતમ્। સુહૃજ્જનપરિક્લેશો ન ચાયં વિફલસ્તવ
ત્યારે તમારો આ પરિશ્રમ વ્યર્થ ન જાત, કેમ કે હું મારા જીવનને આ શંકા પર મૂકી દેત; અને તમારા મિત્રોનો દુઃખ પણ નિષ્ફળ ન જાત.
ત્વયા તુ નૃપશાર્દૂલ રોષમેવાનુવર્તતા। લઘુનેવ મનુષ્યેણ સ્ત્રીત્વમેવ પુરસ્કૃતમ્
પણ હે રાજશાર્દૂલ, તમે તો માત્ર રોષને જ અનુસરીને, સામાન્ય માણસની જેમ મારા સ્ત્રીપણને આગળ રાખ્યું છે.
અપદેશેન જનકાન્નોત્પત્તિર્વસુધાતલાત્। મમ વૃત્તં ચ વૃત્તજ્ઞ બહુ તે ન પુરસ્કૃતમ્
મારા જનક અને ધરતીમાંથી જન્મને તમે અવગણ્યા છે, અને મારું વર્તન જાણતા હોવા છતાં પણ તેને મહત્વ આપ્યું નથી.
ન પ્રમાણીકૃતઃ પાણિર્બાલ્યે મમ નિપીડિતઃ। મમ ભક્તિશ્ચ શીલં ચ સર્વં તે પૃષ્ઠતઃ કૃતમ્
મારા બાળપણમાં મારા હાથનું યોગ્ય રીતે પાણિગ્રહણ થયું નથી, અને મારું ભક્તિ અને સ્વભાવ—બધું જ તમે પૃષ્ઠભૂમિમાં મૂકી દીધું છે.
ઇતિ બ્રુવન્તી રુદતી બાષ્પગદ્ગદભાષિણી। ઉવાચ લક્ષ્મણં સીતા દીનં ધ્યાનપરાયણમ્
આ રીતે બોલતી, રડતી અને આંસુઓથી અવાજ તૂટી ગયેલી સીતાએ, ધ્યાનમાં લીન અને દુઃખી લક્ષ્મણને સંબોધન કર્યું.
ચિતાં મે કુરુ સૌમિત્રે વ્યસનસ્યાસ્ય ભેષજમ્। મિથ્યાપવાદોપહતા નાહં જીવિતુમુત્સહે
હે સૌમિત્ર, મારા માટે ચિતા તૈયાર કરો; આ દુઃખનો ઉપાય એ જ છે. ખોટા દોષારોપણથી દુઃખી થઈને હવે હું જીવવા અસમર્થ છું.
અપ્રીતેન ગુણૈર્ભર્ત્રા ત્યક્તાયા જનસંસદિ। યા ક્ષમા મે ગતિર્ગન્તું પ્રવેક્ષ્યે હવ્યવાહનમ્
મારા ગુણોથી અસંતોષી પતિએ મને બધાની સામે ત્યજી દીધી, તો હવે મારા માટે બીજો માર્ગ ક્યાં રહ્યો? હું અગ્નિમાં પ્રવેશી જઈશ.
એવમુક્તસ્તુ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણઃ પરવીરહા। અમર્ષવશમાપન્નો રાઘવં સમુદૈક્ષત
વૈદેહીએ આ રીતે કહ્યું ત્યારે, દુશ્મનોના વિનાશક લક્ષ્મણ ક્રોધથી ભરાઈને રાઘવ તરફ તાકીને જોયું.
સ વિજ્ઞાય મનશ્છન્દં રામસ્યાકારસૂચિતમ્। ચિતાં ચકાર સૌમિત્રિર્મતે રામસ્ય વીર્યવાન્
રામના ચહેરા પરથી મનની ઇચ્છા જાણી, વીર સૌમિત્રે રામની today પ્રમાણે ચિતા તૈયાર કરી.
નહિ રામં તદા કશ્ચિત્ કાલાન્તકયમોપમમ્। અનુનેતુમથો વક્તું દ્રષ્ટું વાપ્યશકત્ સુહૃત્
એ સમયે, રામ જે કાળાંતક જેવા ભયાનક લાગતા હતા, એમને કોઈ મિત્ર સમજાવી શક્યો નહીં, એમને કંઈ કહી શક્યો નહીં, કે એમને જોઈ પણ શક્યો નહીં.
અધોમુખં સ્થિતં રામં તતઃ કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્। ઉપાવર્તત વૈદેહી દીપ્યમાનં હુતાશનમ્
પછી, માથું નમાવેલા રામની પરિક્રમા કરીને વૈદેહી તેજસ્વી અગ્નિ તરફ આગળ વધ્યાં.
પ્રણમ્ય દૈવતેભ્યશ્ચ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ મૈથિલી। બદ્ધાઞ્જલિપુટા ચેદમુવાચાગ્નિસમીપતઃ
મૈથિલી એ હાથ જોડીને દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને વંદન કર્યું અને અગ્નિના નજીક ઊભી રહીને બોલી:
યથા મે હૃદયં નિત્યં નાપસર્પતિ રાઘવાત્। તથા લોકસ્ય સાક્ષી માં સર્વતઃ પાતુ પાવકઃ
મારું હૃદય કદી રાઘવથી દૂર ગયું નથી, એ રીતે સર્વના સાક્ષી અગ્નિ મને સર્વે દિશામાં રક્ષે.
યથા માં શુદ્ધચારિત્રાં દુષ્ટાં જાનાતિ રાઘવઃ। તથા લોકસ્ય સાક્ષી માં સર્વતઃ પાતુ પાવકઃ
જેમ રાઘવ મને શુદ્ધ ચાલચાલન હોવા છતાં દુષ્ટ માને છે, તેમ સર્વના સાક્ષી અગ્નિ મને સર્વે દિશામાં રક્ષે.