યત્ કર્તવ્યં મનુષ્યેણ ધર્ષણાં પ્રતિમાર્જતા। તત્ કૃતં રાવણં હત્વા મયેદં માનકાંક્ષિણા
માનવી તરીકે જે કરવું જોઈએ, અપમાન દૂર કરવા જે કરવું પડે, તે મેં માન માટે રાવણને મારીને પૂરું કર્યું છે.
નિર્જિતા જીવલોકસ્ય તપસા ભાવિતાત્મના। અગસ્ત્યેન દુરાધર્ષા મુનિના દક્ષિણેવ દિક્
જેમ અગસ્ત્ય મુનિએ પોતાના તપ અને પવિત્ર મનથી દક્ષિણ દિશાને જીતેલી, એ જ રીતે મેં પણ જીવજગતને જીત્યું છે.
વિદિતશ્ચાસ્તુ ભદ્રં તે યોઽયં રણપરિશ્રમઃ। સુતીર્ણઃ સુહૃદાં વીર્યાન્ન ત્વદર્થં મયા કૃતઃ
હે કલ્યાણી, જાણ કે આ યુદ્ધમાં જે મહેનત થઈ, તે મારા મિત્રોના પરાક્રમ માટે હતી, તારા માટે નહોતી.
રક્ષતા તુ મયા વૃત્તમપવાદં ચ સર્વતઃ। પ્રખ્યાતસ્યાત્મવંશસ્ય ન્યઙ્ગં ચ પરિમાર્જતા
મારે સદાચરણ રાખીને અને સર્વત્ર અપવાદ દૂર કરીને, મારા પ્રસિદ્ધ કુળ પર લાગેલો દાગ પણ સાફ કરી નાખ્યો છે.
પ્રાપ્તચારિત્રસંદેહા મમ પ્રતિમુખે સ્થિતા। દીપો નેત્રાતુરસ્યેવ પ્રતિકૂલાસિ મે દૃઢા
હવે, તું મારા સામે ઉભેલી છે, પણ તારું ચરિત્ર શંકાસ્પદ બની ગયું છે; મને એ રીતે દુઃખદાયક લાગે છે, જેમ આંખ દુઃખતી હોય ત્યારે દીવો.
તદ્ ગચ્છ ત્વાનુજાનેઽદ્ય યથેષ્ટં જનકાત્મજે। એતા દશ દિશો ભદ્રે કાર્યમસ્તિ ન મે ત્વયા
હવે, હે જનકનંદિની, આજે તું જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જઈ શકે છે; આ દસ દિશાઓ તારા માટે ખુલ્લી છે, કારણ કે હવે તારો મારા માટે કોઈ ઉપયોગ નથી.
કઃ પુમાંસ્તુ કુલે જાતઃ સ્ત્રિયં પરગૃહોષિતામ્। તેજસ્વી પુનરાદદ્યાત્ સુહૃલ્લોભેન ચેતસા
કયા કુળમાં જન્મેલો પુરુષ, ભલે તે શક્તિશાળી હોય, પણ મિત્ર માટે લાલચ રાખીને, પરગૃહમાં રહેલી સ્ત્રીને પાછી સ્વીકારશે?
રાવણાઙ્કપરિક્લિષ્ટાં દૃષ્ટાં દુષ્ટેન ચક્ષુષા। કથં ત્વાં પુનરાદદ્યાં કુલં વ્યપદિશન્મહત્
તને રાવણના ગળે પીડાવાયેલી અને દુષ્ટ દૃષ્ટિથી જોવાયેલી જોઈને, હું કેવી રીતે તને ફરીથી સ્વીકારું, જ્યારે હું મહાન કુળનો કહેવાય?
યદર્થં નિર્જિતા મે ત્વં સોઽયમાસાદિતો મયા। નાસ્તિ મે ત્વય્યભિષ્વઙ્ગો યથેષ્ટં ગમ્યતામિતિ
જેનાં માટે મેં તને પાછી મેળવેલી, એ હેતુ હવે પૂર્ણ થયો છે; હવે મને તારી સાથે કોઈ લગાવ નથી—તારે જ્યાં જવું હોય ત્યાં જઈ શકે છે.
તદદ્ય વ્યાહૃતં ભદ્રે મયૈતત્ કૃતબુદ્ધિના। લક્ષ્મણે વાથ ભરતે કુરુ બુદ્ધિં યથાસુખમ્
હે કલ્યાણી, આજે મેં દૃઢ મનથી આ વાત કહી છે; તું ઈચ્છે તો લક્ષ્મણ કે ભરતને મનથી પસંદ કરી શકે છે.
શત્રુઘ્ને વાથ સુગ્રીવે રાક્ષસે વા વિભીષણે। નિવેશય મનઃ સીતે યથા વા સુખમાત્મના
અથવા શત્રુઘ્ન, સુગ્રીવ કે રાક્ષસ વિભીષણને પણ પસંદ કરી શકે છે; હે સીતે, જ્યાં તને આનંદ મળે ત્યાં મન લગાવ.
નહિ ત્વાં રાવણો દૃષ્ટ્વા દિવ્યરૂપાં મનોરમામ્। મર્ષયેત ચિરં સીતે સ્વગૃહે પર્યવસ્થિતામ્
હે સીતે, તારી દિવ્ય અને મનોહર રૂપ જોઈને, રાવણ તને પોતાના ઘરમાં લાંબા સમય સુધી કેવી રીતે સહન કરી શક્યો હોત?
તતઃ પ્રિયાર્હશ્રવણા તદપ્રિયં પ્રિયાદુપશ્રુત્ય ચિરસ્ય માનિની। મુમોચ બાષ્પં રુદતી તદા ભૃશં ગજેન્દ્રહસ્તાભિહતેવ વલ્લરી
પછી, પ્રિય વ્યક્તિના કાન માટે અયોગ્ય એવા આ દુઃખદ શબ્દો સાંભળીને, અને લાંબા સમય પછી આ દુઃખ જાણીને, ગૌરવવંતી સીતાએ હદથી વધુ રડતાં રડતાં, જાણે ગજરાજના સુંડના આઘાતથી લતા તૂટી જાય એમ, આંસુ વહાવ્યા.
thumb|ષોડશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષોડશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રાવણ કરો, શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો શત-ષોડશ અધ્યાય.
એવમુક્તા તુ વૈદેહી પરુષં રોમહર્ષણમ્। રાઘવેણ સરોષેણ શ્રુત્વા પ્રવ્યથિતાભવત્
રાઘવ દ્વારા ક્રોધપૂર્વક ઉચ્ચારેલા કઠોર અને રોમાંચક શબ્દો સાંભળીને, વૈદેહી સીતાજી ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ.
સા તદાશ્રુતપૂર્વં હિ જને મહતિ મૈથિલી। શ્રુત્વા ભર્તુર્વચો ઘોરં લજ્જયાવનતાભવત્
મહાન સભામાં, પતિના મોઢેથી આવા ભયાનક શબ્દો ક્યારેય ન સાંભળેલા વૈદેહી સીતાજી, લાજથી નમ્ર થઈ ગઈ.
પ્રવિશન્તીવ ગાત્રાણિ સ્વાનિ સા જનકાત્મજા। વાક્શરૈસ્તૈઃ સશલ્યેવ ભૃશમશ્રૂણ્યવર્તયત્
એમ લાગ્યું કે, જનકનંદિનીના અંગો અંદર ખેંચાઈ રહ્યા છે; એ શબ્દોના ઘા ખાઈને, સીતાજી આંસુ રોકી શકતી નહોતી.
તતો બાષ્પપરિક્લિન્નં પ્રમાર્જન્તી સ્વમાનનમ્। શનૈર્ગદ્ગદયા વાચા ભર્તારમિદમબ્રવીત્
પછી, આંસુઓથી ભીંજાયેલી પોતાની આંખો પાંછવી, સીતાએ ધીમે ધીમે, તૂટેલા અવાજે પોતાના પતિને કહ્યું.
કિં મામસદૃશં વાક્યમીદૃશં શ્રોત્રદારુણમ્। રૂક્ષં શ્રાવયસે વીર પ્રાકૃતઃ પ્રાકૃતામિવ
હે વીર, તમે કેમ મને એવા કઠોર અને દુઃખદ શબ્દો કહો છો, જાણે તમે કોઈ સામાન્ય પુરુષ ordinary સ્ત્રીને બોલતા હોવ તેમ?
ન તથાસ્મિ મહાબાહો યથા મામવગચ્છસિ। પ્રત્યયં ગચ્છ મે સ્વેન ચારિત્રેણૈવ તે શપે
હે મહાબાહુ, હું એવી નથી જેવી તમે માને છે. મારા સ્વભાવ પર વિશ્વાસ રાખો—હું એના નામે તમને શપથ આપું છું.
પૃથક્સ્ત્રીણાં પ્રચારેણ જાતિં ત્વં પરિશઙ્કસે। પરિત્યજૈનાં શઙ્કાં તુ યદિ તેઽહં પરીક્ષિતા
બીજી સ્ત્રીઓના વર્તનને જોઈને તમે મારા સ્વભાવમાં શંકા કરો છો; પણ જો તમે મને પરખી લીધી છું, તો હવે આ શંકા છોડો.
યદહં ગાત્રસંસ્પર્શં ગતાસ્મિ વિવશા પ્રભો। કામકારો ન મે તત્ર દૈવં તત્રાપરાધ્યતિ
હે પ્રભુ, જ્યારે હું પરાધીન થઈને બીજાના સ્પર્શમાં ગઈ, એમાં મારી ઈચ્છા નહોતી; તેમાં દોષ તો ભાગ્યનો છે, મારો નથી.
મદધીનં તુ યત્ તન્મે હૃદયં ત્વયિ વર્તતે। પરાધીનેષુ ગાત્રેષુ કિં કરિષ્યામ્યનીશ્વરી
પણ મારું મન, જે મારા કાબૂમાં છે, એ તો તમારી સાથે જ છે; અને જે શરીર બીજાના અધિકારમાં હતું, તેમાં હું બેચારી શું કરી શકું?
સહ સંવૃદ્ધભાવેન સંસર્ગેણ ચ માનદ। યદિ તેઽહં ન વિજ્ઞાતા હતા તેનાસ્મિ શાશ્વતમ્
હે માનદાતા, જો લાંબા સમયના સંબંધ અને સહવાસ છતાં પણ તમે મને ઓળખી શક્યા નથી, તો હું તો સાચે જ હંમેશ માટે ખોવાઈ ગઈ.
પ્રેષિતસ્તે મહાવીરો હનુમાનવલોકકઃ। લઙ્કાસ્થાહં ત્વયા રાજન્ કિં તદા ન વિસર્જિતા
તમે મહાવીર હનુમાનને મને જોવા મોકલ્યા હતા; જ્યારે હું લંકામાં હતી, હે રાજા, ત્યારે જ તમે મને કેમ છોડ્યા નહોતા?
પ્રત્યક્ષં વાનરસ્યાસ્ય તદ્વાક્યસમનન્તરમ્। ત્વયા સંત્યક્તયા વીર ત્યક્તં સ્યાજ્જીવિતં મયા
હે વીર, જો વાનરનું સીધું સંદેશ મળ્યા પછી પણ તમે મને ત્યજી દઈ હોત, તો હું તો તરત જ પોતાનું જીવન ત્યજી દેત.
ન વૃથા તે શ્રમોઽયં સ્યાત્ સંશયે ન્યસ્ય જીવિતમ્। સુહૃજ્જનપરિક્લેશો ન ચાયં વિફલસ્તવ
ત્યારે તમારો આ પરિશ્રમ વ્યર્થ ન જાત, કેમ કે હું મારા જીવનને આ શંકા પર મૂકી દેત; અને તમારા મિત્રોનો દુઃખ પણ નિષ્ફળ ન જાત.
ત્વયા તુ નૃપશાર્દૂલ રોષમેવાનુવર્તતા। લઘુનેવ મનુષ્યેણ સ્ત્રીત્વમેવ પુરસ્કૃતમ્
પણ હે રાજશાર્દૂલ, તમે તો માત્ર રોષને જ અનુસરીને, સામાન્ય માણસની જેમ મારા સ્ત્રીપણને આગળ રાખ્યું છે.
અપદેશેન જનકાન્નોત્પત્તિર્વસુધાતલાત્। મમ વૃત્તં ચ વૃત્તજ્ઞ બહુ તે ન પુરસ્કૃતમ્
મારા જનક અને ધરતીમાંથી જન્મને તમે અવગણ્યા છે, અને મારું વર્તન જાણતા હોવા છતાં પણ તેને મહત્વ આપ્યું નથી.
ન પ્રમાણીકૃતઃ પાણિર્બાલ્યે મમ નિપીડિતઃ। મમ ભક્તિશ્ચ શીલં ચ સર્વં તે પૃષ્ઠતઃ કૃતમ્
મારા બાળપણમાં મારા હાથનું યોગ્ય રીતે પાણિગ્રહણ થયું નથી, અને મારું ભક્તિ અને સ્વભાવ—બધું જ તમે પૃષ્ઠભૂમિમાં મૂકી દીધું છે.