ગતોઽસ્મ્યન્તમમર્ષસ્ય ધર્ષણા સમ્પ્રમાર્જિતા। અવમાનશ્ચ શત્રુશ્ચ યુગપન્નિહતૌ મયા
હવે મારું રોષ અંતે પહોંચી ગયું છે, અપમાન પણ દૂર થઈ ગયું છે; દુશ્મન અને અપમાને એકસાથે મારી દ્રઢતાથી અંત આવ્યો છે.
અદ્ય મે પૌરુષં દૃષ્ટમદ્ય મે સફલઃ શ્રમઃ। અદ્ય તીર્ણપ્રતિજ્ઞોઽહં પ્રભવામ્યદ્ય ચાત્મનઃ
આજે મારું શૌર્ય સાબિત થયું છે, આજે મારી મહેનત સફળ થઈ છે; આજે મારી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થઈ છે અને હવે હું પોતાનો સ્વામી છું.
યા ત્વં વિરહિતા નીતા ચલચિત્તેન રક્ષસા। દૈવસમ્પાદિતો દોષો માનુષેણ મયા જિતઃ
તને જે ચંચળ મનના રાક્ષસે મારી પાસેથી દૂર કરી હતી, એ દુર્ભાગ્ય તો દૈવથી આવ્યું હતું, પણ મેં માનવીય પ્રયત્નથી એ પરાજય આપ્યો છે.
સમ્પ્રાપ્તમવમાનં યસ્તેજસા ન પ્રમાર્જતિ। કસ્તસ્ય પૌરુષેણાર્થો મહતાપ્યલ્પચેતસઃ
જેને અપમાન મળ્યું હોય અને પોતાનાં તેજથી એ દૂર ન કરે, તો એવા મહાન માણસનું પુરુષાર્થ પણ શું કામનું?
લઙ્ઘનં ચ સમુદ્રસ્ય લઙ્કાયાશ્ચાપિ મર્દનમ્। સફલં તસ્ય ચ શ્લાઘ્યમદ્ય કર્મ હનૂમતઃ
હનુમાનજીનું સમુદ્રલાંઘવું અને લંકાનું વિનાશ કરવું—આજે એના બધા કાર્યો સફળ અને વખાણવા લાયક બન્યા છે.
યુદ્ધે વિક્રમતશ્ચૈવ હિતં મન્ત્રયતસ્તથા। સુગ્રીવસ્ય સસૈન્યસ્ય સફલોઽદ્ય પરિશ્રમઃ
યુદ્ધમાં શૂરવીરતા અને યોગ્ય સલાહ આપનાર સુગ્રીવ અને તેની સેના—આજે એમનો બધો પ્રયત્ન સફળ થયો છે.
વિભીષણસ્ય ચ તથા સફલોઽદ્ય પરિશ્રમઃ। વિગુણં ભ્રાતરં ત્યક્ત્વા યો માં સ્વયમુપસ્થિતઃ
એ જ રીતે, પોતાના દુષ્ટ ભાઈને છોડીને જે વિભીષણ મારા પાસે આવ્યો, એનો પણ આજે બધો પ્રયત્ન સફળ થયો છે.
ઇત્યેવં વદતઃ શ્રુત્વા સીતા રામસ્ય તદ્ વચઃ। મૃગીવોત્ફુલ્લનયના બભૂવાશ્રુપરિપ્લુતા
રામજીના આ વચન સાંભળીને, સીતાજીનું હરણ જેવી મોટી આંખોમાં અશ્રુ છલકાઈ આવ્યા.
પશ્યતસ્તાં તુ રામસ્ય સમીપે હૃદયપ્રિયામ્। જનવાદભયાદ્ રાજ્ઞો બભૂવ હૃદયં દ્વિધા
રામજી પોતાની પ્રિયાને નજીક જોઈ રહ્યા હતા, પણ લોકનિંદાના ભયથી એમનું હૃદય બે ભાગમાં વિભાજિત થઈ ગયું.
સીતામુત્પલપત્રાક્ષીં નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજામ્। અવદદ્ વૈ વરારોહાં મધ્યે વાનરરક્ષસામ્
શ્રી સીતાજી, જેમની આંખો કમળની પાંખડી જેવી અને વાળ ઘાટા તથા વાંકડિયા હતા, સુંદર કાયાની માલિક, વાનર અને રાક્ષસોની વચ્ચે રામે એમને સંબોધ્યા.
યત્ કર્તવ્યં મનુષ્યેણ ધર્ષણાં પ્રતિમાર્જતા। તત્ કૃતં રાવણં હત્વા મયેદં માનકાંક્ષિણા
માનવી તરીકે જે કરવું જોઈએ, અપમાન દૂર કરવા જે કરવું પડે, તે મેં માન માટે રાવણને મારીને પૂરું કર્યું છે.
નિર્જિતા જીવલોકસ્ય તપસા ભાવિતાત્મના। અગસ્ત્યેન દુરાધર્ષા મુનિના દક્ષિણેવ દિક્
જેમ અગસ્ત્ય મુનિએ પોતાના તપ અને પવિત્ર મનથી દક્ષિણ દિશાને જીતેલી, એ જ રીતે મેં પણ જીવજગતને જીત્યું છે.
વિદિતશ્ચાસ્તુ ભદ્રં તે યોઽયં રણપરિશ્રમઃ। સુતીર્ણઃ સુહૃદાં વીર્યાન્ન ત્વદર્થં મયા કૃતઃ
હે કલ્યાણી, જાણ કે આ યુદ્ધમાં જે મહેનત થઈ, તે મારા મિત્રોના પરાક્રમ માટે હતી, તારા માટે નહોતી.
રક્ષતા તુ મયા વૃત્તમપવાદં ચ સર્વતઃ। પ્રખ્યાતસ્યાત્મવંશસ્ય ન્યઙ્ગં ચ પરિમાર્જતા
મારે સદાચરણ રાખીને અને સર્વત્ર અપવાદ દૂર કરીને, મારા પ્રસિદ્ધ કુળ પર લાગેલો દાગ પણ સાફ કરી નાખ્યો છે.
પ્રાપ્તચારિત્રસંદેહા મમ પ્રતિમુખે સ્થિતા। દીપો નેત્રાતુરસ્યેવ પ્રતિકૂલાસિ મે દૃઢા
હવે, તું મારા સામે ઉભેલી છે, પણ તારું ચરિત્ર શંકાસ્પદ બની ગયું છે; મને એ રીતે દુઃખદાયક લાગે છે, જેમ આંખ દુઃખતી હોય ત્યારે દીવો.
તદ્ ગચ્છ ત્વાનુજાનેઽદ્ય યથેષ્ટં જનકાત્મજે। એતા દશ દિશો ભદ્રે કાર્યમસ્તિ ન મે ત્વયા
હવે, હે જનકનંદિની, આજે તું જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જઈ શકે છે; આ દસ દિશાઓ તારા માટે ખુલ્લી છે, કારણ કે હવે તારો મારા માટે કોઈ ઉપયોગ નથી.
કઃ પુમાંસ્તુ કુલે જાતઃ સ્ત્રિયં પરગૃહોષિતામ્। તેજસ્વી પુનરાદદ્યાત્ સુહૃલ્લોભેન ચેતસા
કયા કુળમાં જન્મેલો પુરુષ, ભલે તે શક્તિશાળી હોય, પણ મિત્ર માટે લાલચ રાખીને, પરગૃહમાં રહેલી સ્ત્રીને પાછી સ્વીકારશે?
રાવણાઙ્કપરિક્લિષ્ટાં દૃષ્ટાં દુષ્ટેન ચક્ષુષા। કથં ત્વાં પુનરાદદ્યાં કુલં વ્યપદિશન્મહત્
તને રાવણના ગળે પીડાવાયેલી અને દુષ્ટ દૃષ્ટિથી જોવાયેલી જોઈને, હું કેવી રીતે તને ફરીથી સ્વીકારું, જ્યારે હું મહાન કુળનો કહેવાય?
યદર્થં નિર્જિતા મે ત્વં સોઽયમાસાદિતો મયા। નાસ્તિ મે ત્વય્યભિષ્વઙ્ગો યથેષ્ટં ગમ્યતામિતિ
જેનાં માટે મેં તને પાછી મેળવેલી, એ હેતુ હવે પૂર્ણ થયો છે; હવે મને તારી સાથે કોઈ લગાવ નથી—તારે જ્યાં જવું હોય ત્યાં જઈ શકે છે.
તદદ્ય વ્યાહૃતં ભદ્રે મયૈતત્ કૃતબુદ્ધિના। લક્ષ્મણે વાથ ભરતે કુરુ બુદ્ધિં યથાસુખમ્
હે કલ્યાણી, આજે મેં દૃઢ મનથી આ વાત કહી છે; તું ઈચ્છે તો લક્ષ્મણ કે ભરતને મનથી પસંદ કરી શકે છે.
શત્રુઘ્ને વાથ સુગ્રીવે રાક્ષસે વા વિભીષણે। નિવેશય મનઃ સીતે યથા વા સુખમાત્મના
અથવા શત્રુઘ્ન, સુગ્રીવ કે રાક્ષસ વિભીષણને પણ પસંદ કરી શકે છે; હે સીતે, જ્યાં તને આનંદ મળે ત્યાં મન લગાવ.
નહિ ત્વાં રાવણો દૃષ્ટ્વા દિવ્યરૂપાં મનોરમામ્। મર્ષયેત ચિરં સીતે સ્વગૃહે પર્યવસ્થિતામ્
હે સીતે, તારી દિવ્ય અને મનોહર રૂપ જોઈને, રાવણ તને પોતાના ઘરમાં લાંબા સમય સુધી કેવી રીતે સહન કરી શક્યો હોત?
તતઃ પ્રિયાર્હશ્રવણા તદપ્રિયં પ્રિયાદુપશ્રુત્ય ચિરસ્ય માનિની। મુમોચ બાષ્પં રુદતી તદા ભૃશં ગજેન્દ્રહસ્તાભિહતેવ વલ્લરી
પછી, પ્રિય વ્યક્તિના કાન માટે અયોગ્ય એવા આ દુઃખદ શબ્દો સાંભળીને, અને લાંબા સમય પછી આ દુઃખ જાણીને, ગૌરવવંતી સીતાએ હદથી વધુ રડતાં રડતાં, જાણે ગજરાજના સુંડના આઘાતથી લતા તૂટી જાય એમ, આંસુ વહાવ્યા.
thumb|ષોડશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષોડશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રાવણ કરો, શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો શત-ષોડશ અધ્યાય.
એવમુક્તા તુ વૈદેહી પરુષં રોમહર્ષણમ્। રાઘવેણ સરોષેણ શ્રુત્વા પ્રવ્યથિતાભવત્
રાઘવ દ્વારા ક્રોધપૂર્વક ઉચ્ચારેલા કઠોર અને રોમાંચક શબ્દો સાંભળીને, વૈદેહી સીતાજી ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ.
સા તદાશ્રુતપૂર્વં હિ જને મહતિ મૈથિલી। શ્રુત્વા ભર્તુર્વચો ઘોરં લજ્જયાવનતાભવત્
મહાન સભામાં, પતિના મોઢેથી આવા ભયાનક શબ્દો ક્યારેય ન સાંભળેલા વૈદેહી સીતાજી, લાજથી નમ્ર થઈ ગઈ.
પ્રવિશન્તીવ ગાત્રાણિ સ્વાનિ સા જનકાત્મજા। વાક્શરૈસ્તૈઃ સશલ્યેવ ભૃશમશ્રૂણ્યવર્તયત્
એમ લાગ્યું કે, જનકનંદિનીના અંગો અંદર ખેંચાઈ રહ્યા છે; એ શબ્દોના ઘા ખાઈને, સીતાજી આંસુ રોકી શકતી નહોતી.
તતો બાષ્પપરિક્લિન્નં પ્રમાર્જન્તી સ્વમાનનમ્। શનૈર્ગદ્ગદયા વાચા ભર્તારમિદમબ્રવીત્
પછી, આંસુઓથી ભીંજાયેલી પોતાની આંખો પાંછવી, સીતાએ ધીમે ધીમે, તૂટેલા અવાજે પોતાના પતિને કહ્યું.
કિં મામસદૃશં વાક્યમીદૃશં શ્રોત્રદારુણમ્। રૂક્ષં શ્રાવયસે વીર પ્રાકૃતઃ પ્રાકૃતામિવ
હે વીર, તમે કેમ મને એવા કઠોર અને દુઃખદ શબ્દો કહો છો, જાણે તમે કોઈ સામાન્ય પુરુષ ordinary સ્ત્રીને બોલતા હોવ તેમ?
ન તથાસ્મિ મહાબાહો યથા મામવગચ્છસિ। પ્રત્યયં ગચ્છ મે સ્વેન ચારિત્રેણૈવ તે શપે
હે મહાબાહુ, હું એવી નથી જેવી તમે માને છે. મારા સ્વભાવ પર વિશ્વાસ રાખો—હું એના નામે તમને શપથ આપું છું.