તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાઘવસ્ય વિભીષણઃ। તૂર્ણમુત્સારણં તત્ર કારયામાસ ધર્મવિત્
રાઘવજીના આ શબ્દો સાંભળીને, ધર્મને જાણનારા વિભીષણે તરત આસપાસનું સ્થળ ખાલી કરાવવાનું આદેશ આપ્યું.
કઞ્ચુકોષ્ણીષિણસ્તત્ર વેત્રઝર્ઝરપાણયઃ। ઉત્સારયન્તસ્તાન્ યોધાન્ સમન્તાત્ પરિચક્રમુઃ
ત્યાં કવચ અને પાગ પહેરેલા, હાથમાં લાકડીઓ અને પંખા ધરાવતાં સેવકો ચારેય બાજુથી યુદ્ધાળુઓને દૂર હાંકી રહ્યા હતા.
ઋક્ષાણાં વાનરાણાં ચ રાક્ષસાનાં ચ સર્વશઃ। વૃન્દાન્યુત્સાર્યમાણાનિ દૂરમુત્તસ્થુરન્તતઃ
મેદાનમાં રહેલા ભાલુઓ, વાનરો અને રાક્ષસોના ટોળા બધાં દૂર હાંકી દેવામાં આવ્યા.
તેષામુત્સાર્યમાણાનાં નિઃસ્વનઃ સુમહાનભૂત્। વાયુનોદ્ધૂયમાનસ્ય સાગરસ્યેવ નિઃસ્વનઃ
જ્યારે તેમને હાંકી કાઢવામાં આવતાં, ત્યારે ત્યાં મોટો ગજ્જન થયો, જાણે પવનથી ઉથલપાથલ થતો સમુદ્ર ગર્જે છે.
ઉત્સાર્યમાણાંસ્તાન્ દૃષ્ટ્વા સમન્તાજ્જાતસમ્ભ્રમાન્। દાક્ષિણ્યાત્તદમર્ષાચ્ચ વારયામાસ રાઘવઃ
ચારેય બાજુથી હાંકી કાઢવામાં આવતા અને ગભરાયેલા ટોળાંઓને જોઈ, રાઘવજી દયા અને અસંતોષથી તેમને અટકાવવા કહ્યું.
સંરમ્ભાચ્ચાબ્રવીદ્ રામશ્ચક્ષુષા પ્રદહન્નિવ। વિભીષણં મહાપ્રાજ્ઞં સોપાલમ્ભમિદં વચઃ
પછી રામજી ક્રોધથી, આંખોમાં આગ જેવી તેજ સાથે, વિભીષણને ઠપકો આપતાં કહ્યું:
કિમર્થં મામનાદૃત્ય ક્લિશ્યતેઽયં ત્વયા જનઃ। નિવર્તયૈનમુદ્વેગં જનોઽયં સ્વજનો મમ
'મારી અવગણના કરીને, તું આ પ્રજાને શા માટે દુઃખ આપે છે? તેમનો ભય દૂર કર; આ બધા મારા પોતાના છે.'
ન ગૃહાણિ ન વસ્ત્રાણિ ન પ્રાકારસ્તિરસ્ક્રિયા। નેદૃશા રાજસત્કારા વૃત્તમાવરણં સ્ત્રિયાઃ
'ઘર, વસ્ત્રો, દિવાલો કે રાજાશાહી સન્માન – આ બધું સ્ત્રીનું સાચું રક્ષણ નથી.'
વ્યસનેષુ ન કૃચ્છ્રેષુ ન યુદ્ધેષુ સ્વયંવરે। ન ક્રતૌ નો વિવાહે વા દર્શનં દૂષ્યતે સ્ત્રિયાઃ
'મુશ્કેલીમાં, દુઃખમાં, યુદ્ધમાં, સ્વયંવરમાં, યજ્ઞમાં કે લગ્નમાં – આવા સમયે સ્ત્રીનું દર્શન અશુભ નથી માનવું.'
સૈષા વિપદ્ગતા ચૈવ કૃચ્છ્રેણ ચ સમન્વિતા। દર્શને નાસ્તિ દોષોઽસ્યા મત્સમીપે વિશેષતઃ
'આ સીતાજી તો દુઃખ અને મુશ્કેલીમાં છે; ખાસ કરીને મારી પાસે આવવામાં કોઈ દોષ નથી.'
વિસૃજ્ય શિબિકાં તસ્માત્ પદ્ભ્યામેવાપસર્પતુ। સમીપે મમ વૈદેહીં પશ્યન્ત્વેતે વનૌકસઃ
'હવે શિબિકા દૂર રાખો અને વૈદેહી પગપાળા મારી પાસે આવો દેવામાં આવે; જેથી આ વનવાસી મિત્રો પણ તેને મારી નજીક જોઈ શકે.'
એવમુક્તસ્તુ રામેણ સવિમર્શો વિભીષણઃ। રામસ્યોપાનયત્ સીતાં સંનિકર્ષં વિનીતવત્
રામે આમ કહ્યું ત્યારે વિભીષણએ વિચારપૂર્વક, વિનમ્રતાથી સીતાજીને રામજીની પાસે લઇ આવ્યો.
તતો લક્ષ્મણસુગ્રીવૌ હનૂમાંશ્ચ પ્લવઙ્ગમઃ। નિશમ્ય વાક્યં રામસ્ય બભૂવુર્વ્યથિતા ભૃશમ્
પછી લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને વાનર હનુમાનએ રામજીના શબ્દો સાંભળી ખૂબ જ દુઃખી થયા.
કલત્રનિરપેક્ષૈશ્ચ ઇઙ્ગિતૈરસ્ય દારુણૈઃ। અપ્રીતમિવ સીતાયાં તર્કયન્તિ સ્મ રાઘવમ્
રામજીના કઠોર હાવભાવ અને પત્ની પ્રત્યેની અવગણનાથી, એમને લાગ્યું કે રાઘવ સીતાથી અસંતોષિત છે.
લજ્જયા ત્વવલીયન્તી સ્વેષુ ગાત્રેષુ મૈથિલી। વિભીષણેનાનુગતા ભર્તારં સાભ્યવર્તત
મૈથિલી લાજથી પોતાનાં અંગોમાં સીમટાઈ ગઈ, અને વિભીષણના પાછળ-પાછળ પોતાના પતિ પાસે પહોંચી.
વિસ્મયાચ્ચ પ્રહર્ષાચ્ચ સ્નેહાચ્ચ પતિદેવતા। ઉદૈક્ષત મુખં ભર્તુઃ સૌમ્યં સૌમ્યતરાનના
આશ્ચર્ય, આનંદ અને પતિ પ્રત્યેના પ્રેમથી ભરેલી, પતિના શાંત ચહેરા તરફ સ્નેહથી જોઈ રહી, અને પોતાનું ચહેરું તો વધુ જ કોમળ લાગતું હતું.
અથ સમપનુદન્મનઃક્લમં સા સુચિરમદૃષ્ટમુદીક્ષ્ય વૈ પ્રિયસ્ય। વદનમુદિતપૂર્ણચન્દ્રકાન્તં વિમલશશાઙ્કનિભાનના તદાઽઽસીત્
પછી, લાંબા સમય પછી પ્રિય પતિનું ચહેરું જોઈને, એના મનની થાક દૂર થઈ ગઈ; એનું તેજસ્વી ચહેરું પૂર્ણ ચાંદની જેવું નિર્મળ ઝળહળતું હતું.
thumb|પઞ્ચદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે પઞ્ચદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો પંદરમો સર્ગ સાંભળો.
તાં તુ પાર્શ્વે સ્થિતાં પ્રહ્વાં રામઃ સમ્પ્રેક્ષ્ય મૈથિલીમ્। હૃદયાન્તર્ગતં ભાવં વ્યાહર્તુમુપચક્રમે
પછી રામજીએ પોતાના બાજુએ નમ્રતાથી ઉભેલી મૈથિલીને જોઈ, અને મનમાં છુપાયેલા ભાવો કહેવાનું શરૂ કર્યું.
એષાસિ નિર્જિતા ભદ્રે શત્રું જિત્વા રણાજિરે। પૌરુષાદ્ યદનુષ્ઠેયં મયૈતદુપપાદિતમ્
હે સદ્ગુણી, દુશ્મનને યુદ્ધમાં હરાવીને તને પાછી મેળવવામાં આવી છે; જે પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ એ મેં કર્યો છે.
ગતોઽસ્મ્યન્તમમર્ષસ્ય ધર્ષણા સમ્પ્રમાર્જિતા। અવમાનશ્ચ શત્રુશ્ચ યુગપન્નિહતૌ મયા
હવે મારું રોષ અંતે પહોંચી ગયું છે, અપમાન પણ દૂર થઈ ગયું છે; દુશ્મન અને અપમાને એકસાથે મારી દ્રઢતાથી અંત આવ્યો છે.
અદ્ય મે પૌરુષં દૃષ્ટમદ્ય મે સફલઃ શ્રમઃ। અદ્ય તીર્ણપ્રતિજ્ઞોઽહં પ્રભવામ્યદ્ય ચાત્મનઃ
આજે મારું શૌર્ય સાબિત થયું છે, આજે મારી મહેનત સફળ થઈ છે; આજે મારી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થઈ છે અને હવે હું પોતાનો સ્વામી છું.
યા ત્વં વિરહિતા નીતા ચલચિત્તેન રક્ષસા। દૈવસમ્પાદિતો દોષો માનુષેણ મયા જિતઃ
તને જે ચંચળ મનના રાક્ષસે મારી પાસેથી દૂર કરી હતી, એ દુર્ભાગ્ય તો દૈવથી આવ્યું હતું, પણ મેં માનવીય પ્રયત્નથી એ પરાજય આપ્યો છે.
સમ્પ્રાપ્તમવમાનં યસ્તેજસા ન પ્રમાર્જતિ। કસ્તસ્ય પૌરુષેણાર્થો મહતાપ્યલ્પચેતસઃ
જેને અપમાન મળ્યું હોય અને પોતાનાં તેજથી એ દૂર ન કરે, તો એવા મહાન માણસનું પુરુષાર્થ પણ શું કામનું?
લઙ્ઘનં ચ સમુદ્રસ્ય લઙ્કાયાશ્ચાપિ મર્દનમ્। સફલં તસ્ય ચ શ્લાઘ્યમદ્ય કર્મ હનૂમતઃ
હનુમાનજીનું સમુદ્રલાંઘવું અને લંકાનું વિનાશ કરવું—આજે એના બધા કાર્યો સફળ અને વખાણવા લાયક બન્યા છે.
યુદ્ધે વિક્રમતશ્ચૈવ હિતં મન્ત્રયતસ્તથા। સુગ્રીવસ્ય સસૈન્યસ્ય સફલોઽદ્ય પરિશ્રમઃ
યુદ્ધમાં શૂરવીરતા અને યોગ્ય સલાહ આપનાર સુગ્રીવ અને તેની સેના—આજે એમનો બધો પ્રયત્ન સફળ થયો છે.
વિભીષણસ્ય ચ તથા સફલોઽદ્ય પરિશ્રમઃ। વિગુણં ભ્રાતરં ત્યક્ત્વા યો માં સ્વયમુપસ્થિતઃ
એ જ રીતે, પોતાના દુષ્ટ ભાઈને છોડીને જે વિભીષણ મારા પાસે આવ્યો, એનો પણ આજે બધો પ્રયત્ન સફળ થયો છે.
ઇત્યેવં વદતઃ શ્રુત્વા સીતા રામસ્ય તદ્ વચઃ। મૃગીવોત્ફુલ્લનયના બભૂવાશ્રુપરિપ્લુતા
રામજીના આ વચન સાંભળીને, સીતાજીનું હરણ જેવી મોટી આંખોમાં અશ્રુ છલકાઈ આવ્યા.
પશ્યતસ્તાં તુ રામસ્ય સમીપે હૃદયપ્રિયામ્। જનવાદભયાદ્ રાજ્ઞો બભૂવ હૃદયં દ્વિધા
રામજી પોતાની પ્રિયાને નજીક જોઈ રહ્યા હતા, પણ લોકનિંદાના ભયથી એમનું હૃદય બે ભાગમાં વિભાજિત થઈ ગયું.
સીતામુત્પલપત્રાક્ષીં નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજામ્। અવદદ્ વૈ વરારોહાં મધ્યે વાનરરક્ષસામ્
શ્રી સીતાજી, જેમની આંખો કમળની પાંખડી જેવી અને વાળ ઘાટા તથા વાંકડિયા હતા, સુંદર કાયાની માલિક, વાનર અને રાક્ષસોની વચ્ચે રામે એમને સંબોધ્યા.