રાવણો નાર્હતે પૂજાં પૂજ્યોઽપિ ગુરુગૌરવાત્। નૃશંસ ઇતિ માં રામ વક્ષ્યન્તિ મનુજા ભુવિ
રાવણને માન આપવાનો હક નથી, ભલે એ વયમાં મોટો હોય. રામ, લોકો મને નિર્દય કહેશે.
શ્રુત્વા તસ્યાગુણાન્ સર્વે વક્ષ્યન્તિ સુકૃતં પુનઃ। તચ્છ્રુત્વા પરમપ્રીતો રામો ધર્મભૃતાં વરઃ
જ્યારે લોકો તેના દોષો સાંભળશે, ત્યારે ફરીથી મારા સારા વર્તનની પ્રશંસા કરશે. આ સાંભળી ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામ ખૂબ જ પ્રસન્ન થયા.
વિભીષણમુવાચેદં વાક્યજ્ઞં વાક્યકોવિદઃ। તવાપિ મે પ્રિયં કાર્યં ત્વત્પ્રભાવાન્મયા જિતમ્
વાણીમાં નિપુણ રામે વિભીષણને કહ્યું: 'મને પણ તારી ખુશી માટે જે કરવું હોય તે કરવું છે, કેમ કે તારી શક્તિથી જ હું જીત્યો છું.'
અવશ્યં તુ ક્ષમં વાચ્યો મયા ત્વં રાક્ષસેશ્વર। અધર્માનૃતસંયુક્તઃ કામં ત્વેષ નિશાચરઃ
હું તને રાક્ષસોના રાજા તરીકે માન આપીને વાત કરું છું, ભલે એ રાતમાં ફરતો પાપી અને ખોટા માર્ગે ચાલતો હતો.
તેજસ્વી બલવાઞ્છૂરઃ સંગ્રામેષુ ચ નિત્યશઃ। શતક્રતુમુખૈર્દેવૈઃ શ્રૂયતે ન પરાજિતઃ
એ તેજસ્વી, બળવાન અને શૂરવીર હતો. યુદ્ધમાં ઈન્દ્ર સહિત દેવતાઓ પણ તેને હારી શક્યા નહોતાં, એવું કહેવાય છે.
મહાત્મા બલસમ્પન્નો રાવણો લોકરાવણઃ। મરણાન્તાનિ વૈરાણિ નિર્વૃત્તં નઃ પ્રયોજનમ્
મહાન આત્માવાળા અને બળવાન રાવણે આખા જગતમાં ભય ફેલાવ્યો હતો. મૃત્યુ પછી વેર-વિરોધ પૂરા થાય છે; આપણું કામ પૂરું થયું છે.
ક્રિયતામસ્ય સંસ્કારો મમાપ્યેષ યથા તવ। ત્વત્સકાશાન્મહાબાહો સંસ્કારં વિધિપૂર્વકમ્
તેની અંત્યક્રિયા એ રીતે કરાવ, જેમ તારે કે મને માટે કરાવવી હોય. મહાબાહુ, તું યોગ્ય વિધિથી એ વિધિ કર.
ક્ષિપ્રમર્હતિ ધર્મેણ ત્વં યશોભાગ્ ભવિષ્યસિ। રાઘવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ત્વરમાણો વિભીષણઃ
તારે ધર્મ પ્રમાણે જલદીથી એ વિધિ કરવી જોઈએ, જેથી તને યશ મળશે. રામના વચન સાંભળી વિભીષણ તત્કાળ ચાલ્યો.
સંસ્કારયિતુમારેભે ભ્રાતરં રાવણં હતમ્। સ પ્રવિશ્ય પુરીં લઙ્કાં રાક્ષસેન્દ્રો વિભીષણઃ
વિભીષણે પોતાના ભાઈ રાવણની અંત્યક્રિયા શરૂ કરી અને લંકા શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
રાવણસ્યાગ્નિહોત્રં તુ નિર્યાપયતિ સત્વરમ્। શકટાન્ દારુરૂપાણિ અગ્નીન્ વૈ યાજકાંસ્તથા
એ જલદીથી રાવણનું હવનકુંડ, લાકડાંના રથ, અગ્નિ અને યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણોને બહાર કાઢી નાખ્યા.
તથા ચન્દનકાષ્ઠાનિ કાષ્ઠાનિ વિવિધાનિ ચ। અગરૂણિ સુગન્ધીનિ ગન્ધાંશ્ચ સુરભીંસ્તથા
એ પછી ચંદનના લાકડાં, વિવિધ પ્રકારના લાકડાં, સુગંધિત અગરૂ અને અન્ય સુગંધીઓ પણ બહાર લાવવામાં આવી.
મણિમુક્તાપ્રવાલાનિ નિર્યાપયતિ રાક્ષસઃ। આજગામ મુહૂર્તેન રાક્ષસૈઃ પરિવારિતઃ
એ રાક્ષસે મણિ, મુક્તા અને મોતી પણ બહાર લાવ્યા અને થોડા સમયમાં બીજા રાક્ષસો સાથે ત્યાં પહોંચ્યો.
તતો માલ્યવતા સાર્ધં ક્રિયામેવ ચકાર સઃ। સૌવર્ણીં શિબિકાં દિવ્યામારોપ્ય ક્ષૌમવાસસમ્
પછી માલ્યવત સાથે મળીને એ વિધિ કરી, અને રાવણને સુંદર કાંસ્યની શય્યાએ, નરમ વસ્ત્ર પહેરાવીને રાખ્યો.
રાવણં રાક્ષસાધીશમશ્રુવર્ણમુખા દ્વિજાઃ। તૂર્યઘોષૈશ્ચ વિવિધૈઃ સ્તુવદ્ભિશ્ચાભિનન્દિતમ્
દ્વિજાતિઓના મુખ પર આંસુની રેખાઓ હતી, તેમ છતાં તેમણે રાક્ષસાધિપતિ રાવણનું વિવિધ વાદ્ય અને સ્તુતિથી સન્માન કર્યું.
પતાકાભિશ્ચ ચિત્રાભિઃ સુમનોભિશ્ચ ચિત્રિતામ્। ઉત્ક્ષિપ્ય શિબિકાં તાં તુ વિભીષણપુરોગમાઃ
રંગબેરંગી ધ્વજ અને ફૂલો વડે શોભાયમાન થયેલી એ શય્યા, વિભીષણ અને બીજા લોકોએ ઉંચકીને લઈ ચાલ્યા.
દક્ષિણાભિમુખાઃ સર્વે ગૃહ્ય કાષ્ઠાનિ ભેજિરે। અગ્નયો દીપ્યમાનાસ્તે તદાધ્વર્યુસમીરિતાઃ
બધા દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને લાકડાં ઉઠાવીને ફાડી નાખ્યા. યજ્ઞકર્મથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ તેજથી દહકતો હતો.
પૃષ્ઠતોઽનુયયુસ્તાનિ પ્લવમાનાનિ સર્વતઃ। રાવણં પ્રયતે દેશે સ્થાપ્ય તે ભૃશદુઃખિતાઃ
બધા તરફથી રાવણને શુદ્ધ જગ્યાએ મૂકી, પાછળથી રડતાં રડતાં ચાલ્યા.
ચિતાં ચન્દનકાષ્ઠૈશ્ચ પદ્મકોશીરચન્દનૈઃ। બ્રાહ્મ્યા સંવર્તયામાસૂ રાઙ્કવાસ્તરણાવૃતામ્
તેઓએ ચંદનના લાકડાં, કમળના ડાંગર અને ચંદનથી ચિતા તૈયાર કરી, બ્રાહ્મણના કપડાં અને વાંસના પાંદડાંથી ઢાંકી.
પ્રચક્રૂ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય પિતૃમેધમનુત્તમમ્। વેદિં ચ દક્ષિણાપ્રાચીં યથાસ્થાનં ચ પાવકમ્
રાક્ષસોના રાજા માટે શ્રેષ્ઠ પિતૃયજ્ઞ કર્યો, દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં વેદી ગોઠવી અને અગ્નિને યોગ્ય સ્થાન પર મૂક્યો.
પૃષદાજ્યેન સમ્પૂર્ણં સ્રુવં સ્કન્ધે પ્રચિક્ષિપુઃ। પાદયોઃ શકટં પ્રાપુરૂર્વોશ્ચોલૂખલં તદા
તેણાના ખભા પર ઘીથી ભરેલું પાત્ર, પગ પાસે લાકડાનું રથ અને જાંઘ પાસે ઓખળ મૂક્યું.
દારુપાત્રાણિ સર્વાણિ અરણિં ચોત્તરારણિમ્। દત્ત્વા તુ મુસલં ચાન્યં યથાસ્થાનં વિચક્રમુઃ
બધા લાકડાંનાં વાસણો, ઉપર-નીચેના અરણિ અને બીજું મુંસળ યોગ્ય રીતે ગોઠવ્યાં.
શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના મહર્ષિવિહિતેન ચ। તત્ર મેધ્યં પશું હત્વા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય રાક્ષસાઃ
શાસ્ત્ર અને મહર્ષિએ કહેલા વિધિ પ્રમાણે ત્યાં પવિત્ર પશુનું બલિદાન આપ્યું.
પરિસ્તરણિકાં રાજ્ઞો ઘૃતાક્તાં સમવેશયન્। ગન્ધૈર્માલ્યૈરલંકૃત્ય રાવણં દીનમાનસાઃ
રાજા માટે ઘીથી પતાવેલો આસન પાથર્યો અને દુઃખી દિલથી રાવણને સુગંધ અને ફૂલો વડે શોભાવ્યો.
વિભીષણસહાયાસ્તે વસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈરપિ। લાજૈરવકિરન્તિ સ્મ બાષ્પપૂર્ણમુખાસ્તથા
વિભીષણ અને સાથીઓ સાથે, આંખોમાં આંસુ લઈને, વિવિધ કપડાં અને લાજ છાંટ્યા.
સ દદૌ પાવકં તસ્ય વિધિયુક્તં વિભીષણઃ। સ્નાત્વા ચૈવાર્દ્રવસ્ત્રેણ તિલાન્ દર્ભવિમિશ્રિતાન્
વિભીષણે સ્નાન કરીને ભીંજવેલા વસ્ત્ર પહેરી, વિધિ પ્રમાણે અગ્નિમાં તિલ અને દર્ભ સાથે અર્પણ કર્યું.
ઉદકેન ચ સમ્મિશ્રાન્ પ્રદાય વિધિપૂર્વકમ્। તાઃ સ્ત્રિયોઽનુનયામાસ સાન્ત્વયિત્વા પુનઃ પુનઃ
પાણીમાં ભેળેલા તિલ યોગ્ય રીતે અર્પણ કર્યા અને સ્ત્રીઓને વારંવાર શાંતવના આપી.
ગમ્યતામિતિ તાઃ સર્વા વિવિશુર્નગરં તતઃ। પ્રવિષ્ટાસુ પુરીં સ્ત્રીષુ રાક્ષસેન્દ્રો વિભીષણઃ। રામપાર્શ્વમુપાગમ્ય સમતિષ્ઠદ્ વિનીતવત્
પછી બધાને જવા કહ્યું, તો સ્ત્રીઓ શહેરમાં પ્રવેશી ગઈ. જ્યારે બધાએ મહેલમાં પગ મૂક્યો, વિભીષણે રામ પાસે જઈ વિનમ્રતાથી ઊભો રહ્યો.
રામોઽપિ સહ સૈન્યેન સસુગ્રીવઃ સલક્ષ્મણઃ। હર્ષં લેભે રિપું હત્વા વૃત્રં વજ્રધરો યથા
રામ Sugrīv અને લક્ષ્મણ સાથે અને પોતાની સેના સાથે દુશ્મનને મારી આનંદિત થયા, જેમ ઇન્દ્રે વૃત્રને મારી આનંદ અનુભવ્યો હતો.
તતો વિમુક્ત્વા સશરં શરાસનં મહેન્દ્રદત્તં કવચં સ તન્મહત્। વિમુચ્ય રોષં રિપુનિગ્રહાત્ તતો રામઃ સ સૌમ્યત્વમુપાગતોઽરિહા
પછી રામે ધનુષ, બાણ અને મહેન્દ્રદત્ત કવચ ઉતારી દીધું, દુશ્મનને હરાવ્યાનો ક્રોધ છોડી, ફરીથી સૌમ્ય સ્વભાવ ધારણ કર્યો.
thumb|દ્વાદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે દ્વાદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો બારમો સર્ગ હવે સાંભળો.