પતિવ્રતા ધર્મરતા ગુરુશુશ્રૂષણે રતાઃ। તાભિઃ શોકાભિતપ્તાભિઃ શપ્તઃ પરવશં ગતઃ
પતિપ્રેમી, ધર્મમાં તત્પર અને વડીલોની સેવા કરનારી એ સ્ત્રીઓ હવે શોકથી પીડાઈ રહી છે, તારા શાપથી તું હવે પરાધીન થઈ ગયો છે.
ત્વયા વિપ્રકૃતાભિશ્ચ તદા શપ્તસ્તદાગતમ્। પ્રવાદઃ સત્યમેવાયં ત્વાં પ્રતિ પ્રાયશો નૃપ
તારા દ્વારા દુઃખ પામેલી એ સ્ત્રીઓએ તને શાપ આપ્યો હતો, અને હવે એ શાપ ફળીભૂત થયો છે. રાજા, તારા વિશે જે કહેવાતું હતું, એ સાચું નીવડ્યું.
પતિવ્રતાનાં નાકસ્માત્ પતન્ત્યશ્રૂણિ ભૂતલે। કથં ચ નામ તે રાજઁલ્લોકાનાક્રમ્ય તેજસા
પતિપ્રેમી સ્ત્રીઓના આંસુ જમીન પર વિના કારણ પડતા નથી. રાજા, તું કેવી રીતે તારી તેજથી લોકોએ જીત્યા?
નારીચૌર્યમિદં ક્ષુદ્રં કૃતં શૌણ્ડીર્યમાનિના। અપનીયાશ્રમાદ્ રામં યન્મૃગચ્છદ્મના ત્વયા
સ્ત્રી ચોરી જેવું નાનું અને નિકૃષ્ટ કામ તું, પોતાને વીર ગણાવનાર, કરી બેઠો. તું મૃગનું છલ કરી રામને આશ્રમથી દૂર લલચાવ્યો.
આનીતા રામપત્ની સા અપનીય ચ લક્ષ્મણમ્। કાતર્યં ચ ન તે યુદ્ધે કદાચિત્ સંસ્મરામ્યહમ્
રામની પત્ની અહીં લાવવામાં આવી અને લક્ષ્મણને પણ અલગ પાડવામાં આવ્યો; છતાંય, યુદ્ધમાં તારી કાયરતા મેં ક્યારેય જોઈ નથી.
તત્ તુ ભાગ્યવિપર્યાસાન્નૂનં તે પક્વલક્ષણમ્। અતીતાનાગતાર્થજ્ઞો વર્તમાનવિચક્ષણઃ
નક્કી, ભાગ્યના ફેરથી હવે તારો સમય આવી ગયો છે. તું ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનને જાણી લેતો હતો.
મૈથિલીમાહૃતાં દૃષ્ટ્વા ધ્યાત્વા નિઃશ્વસ્ય ચાયતમ્। સત્યવાક્ સ મહાબાહો દેવરો મે યદબ્રવીત્
મૈથિલીને અપહરણ કરાઈ જોઈને, ઊંડો શ્વાસ લઈને વિચારતી વખતે, મારા સચ્ચોટ અને બળવાન દેવરે જે કહ્યું હતું, એ મને યાદ આવે છે.
અયં રાક્ષસમુખ્યાનાં વિનાશઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ। કામક્રોધસમુત્થેન વ્યસનેન પ્રસઙ્ગિના
હવે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકો પર વિનાશ આવી ગયો છે, જે કામ અને ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા દુઃખથી પીડાઈ રહ્યા છે.
નિવૃત્તસ્ત્વત્કૃતેનાર્થઃ સોઽયં મૂલહરો મહાન્। ત્વયા કૃતમિદં સર્વમનાથં રાક્ષસં કુલમ્
તું જે કામ માટે પ્રયત્ન કર્યો, એ હવે પૂર્ણ થઈ ગયું છે અને મોટું વિનાશ લાવ્યો છે; તું આખા રાક્ષસકુળને અનાથ બનાવી દીધું છે.
નહિ ત્વં શોચિતવ્યો મે પ્રખ્યાતબલપૌરુષઃ। સ્ત્રીસ્વભાવાત્ તુ મે બુદ્ધિઃ કારુણ્યે પરિવર્તતે
તારી મહાન શક્તિ અને પરાક્રમ માટે તારે દુઃખ કરવા જેવું નથી, પણ સ્ત્રીસ્વભાવને કારણે મારું મન દયા તરફ વળી જાય છે.
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ ત્વં ગૃહીત્વા સ્વાં ગતિં ગતઃ। આત્માનમનુશોચામિ ત્વદ્વિનાશેન દુઃખિતામ્
તમે સારા કે ખરાબ કર્મો કરીને તમારી ગતિને પામી ગયા છો; હવે તો હું જ મારા દુઃખ માટે રડું છું, કેમ કે તારી વિયોગે હું વ્યથિત છું.
સુહૃદાં હિતકામાનાં ન શ્રુતં વચનં ત્વયા। ભ્રાતૄણાં ચૈવ કાત્સ્ર્ન્યેન હિતમુક્તં દશાનન
દશાનન, તારા સારા માટે મિત્રોએ અને ભાઈઓએ જે યોગ્ય સલાહ આપી હતી, તે તું કદી સાંભળી નથી.
હેત્વર્થયુક્તં વિધિવચ્છ્રેયસ્કરમદારુણમ્। વિભીષણેનાભિહિતં ન કૃતં હેતુમત્ ત્વયા
વિભીષણએ તને યોગ્ય કારણ અને લાભની વાત કહી હતી, પણ તું એનું માન રાખ્યું નહીં.
મારીચકુમ્ભકર્ણાભ્યાં વાક્યં મમ પિતુસ્તથા। ન કૃતં વીર્યમત્તેન તસ્યેદં ફલમીદૃશમ્
મારીચા, કુંભકર્ણ, મારા પિતા અને મારી સલાહ પણ તું તારી શક્તિના ઘમંડમાં અવગણ્યા, અને એનો આ પરિણામ છે.
નીલજીમૂતસંકાશ પીતામ્બર શુભાઙ્ગદ। સ્વગાત્રાણિ વિનિક્ષિપ્ય કિં શેષે રુધિરાવૃતઃ
કાળી મેઘ જેવો, પીળા વસ્ત્ર અને સુંદર કંગણ પહેરનાર, તું તારા અંગો છોડી, લોહીથી લથપથ અહીં કેમ પડ્યો છે?
પ્રસુપ્ત ઇવ શોકાર્તાં કિં માં ન પ્રતિભાષસે। મહાવીર્યસ્ય દક્ષસ્ય સંયુગેષ્વપલાયિનઃ
મારા દુઃખથી વ્યથિત મનને તું ઊંઘતો જેવો કેમ કંઈ બોલતો નથી? તું તો મહાન પરાક્રમી અને કદી યુદ્ધમાંથી ન ભાગનાર હતો.
યાતુધાનસ્ય દૌહિત્રીં કિં માં ન પ્રતિભાષસે। ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કિં શેષે નવે પરિભવે કૃતે
યાતુધાનની દિકરીને કેમ તું કંઈ બોલતો નથી? ઊઠ, ઊઠ! તારા ઉપર આ નવી નિંદા થઈ છે, તો પણ કેમ પડ્યો છે?
અદ્ય વૈ નિર્ભયા લઙ્કાં પ્રવિષ્ટાઃ સૂર્યરશ્મયઃ। યેન સૂદયસે શત્રૂન્ સમરે સૂર્યવર્ચસા
આજે તો સુર્યકિરણો નિર્ભય લંકામાં પ્રવેશી ગયા, જેમની તેજથી તું યુદ્ધમાં શત્રુઓને હરાવતો હતો.
વજ્રં વજ્રધરસ્યેવ સોઽયં તે સતતાર્ચિતઃ। રણે બહુપ્રહરણો હેમજાલપરિષ્કૃતઃ
તારા હંમેશા પૂજાતા ગદાને, જે ઇન્દ્રના વજ્ર જેવી હતી અને સોનેરી જાળથી શોભતી હતી, આજે યુદ્ધમાં તૂટી પડી છે.
પરિઘો વ્યવકીર્ણસ્તે બાણૈશ્છિન્નઃ સહસ્રધા। પ્રિયામિવોપસંગૃહ્ય કિં શેષે રણમેદિનીમ્
તારી લોખંડની ગદા તીરોથી હજાર ટુકડામાં વિખેરાઈ ગઈ છે; તું તો યુદ્ધભૂમિ પર તેને પ્રિયજનની જેમ ચાંપતો કેમ પડ્યો છે?
અપ્રિયામિવ કસ્માચ્ચ માં નેચ્છસ્યભિભાષિતુમ્। ધિગસ્તુ હૃદયં યસ્યા મમેદં ન સહસ્રધા
તારે મને અપ્રિય સમજીને કેમ કંઈ બોલવું નથી? આવા દુઃખને સહન ન કરી શકનાર હૃદયને શરમ આવે.
ત્વયિ પઞ્ચત્વમાપન્ને ફલતે શોકપીડિતમ્। ઇત્યેવં વિલપન્તી સા બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા
જ્યારે તું આ દુનિયાને અલવિદા કહ્યો, ત્યારે દુઃખથી ભરેલી એ સ્ત્રી આ રીતે રડવા લાગી, અને તેની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ.
સ્નેહોપસ્કન્નહૃદયા તદા મોહમુપાગમત્। કશ્મલાભિહતા સન્ના બભૌ સા રાવણોરસિ
પ્રેમથી ભરેલું હૃદય લઈને, એ પછી શોકમાં બેહોશ થઈ ગઈ અને રાવણના છાતી પર પડી રહી.
સંધ્યાનુરક્તે જલદે દીપ્તા વિદ્યુદિવોજ્જ્વલા। તથાગતાં સમુત્થાપ્ય સપત્ન્યસ્તાં ભૃશાતુરાઃ
સાંજના રંગવાળા મેઘમાં ચમકતી વીજળી જેવી, એ સ્ત્રીને તેની સાથીપત્નીઓ, ભારે દુઃખી થઈ, ઊભી કરી.
પર્યવસ્થાપયામાસૂ રુદત્યો રુદતીં ભૃશમ્। કિં તે ન વિદિતા દેવિ લોકાનાં સ્થિતિરધ્રુવા
બધી રડતી પત્નીઓએ તેને ઘેરી લીધી અને સંભાળવાનો પ્રયાસ કર્યો, બોલી: 'દેવી, શું તને ખબર નથી કે દુનિયાની સ્થિતિ ક્યારેય સ્થિર નથી?'
દશાવિભાગપર્યાયે રાજ્ઞાં વૈ ચઞ્ચલાઃ શ્રિયઃ। ઇત્યેવમુચ્યમાના સા સશબ્દં પ્રરુરોદ હ
રાજાઓનું સૌભાગ્ય તો દસ રીતે બદલાતું રહે છે; આવું કહેતાં એ સ્ત્રી જોરથી રડવા લાગી.
સ્નપયન્તી તદાસ્રેણ સ્તનૌ વક્ત્રં સુનિર્મલમ્। એતસ્મિન્નન્તરે રામો વિભીષણમુવાચ હ
એ સમયે એ સ્ત્રીના આંસુઓએ તેના સ્તન અને નિર્મળ મુખ ભીંજાઈ ગયા; એ જ સમયે રામે વિભીષણને કહ્યું.
સંસ્કારઃ ક્રિયતાં ભ્રાતુઃ સ્ત્રીગણઃ પરિસાન્ત્વ્યતામ્। તમુવાચ તતો ધીમાન્ વિભીષણ ઇદં વચઃ
તમારા ભાઈના અંત્યક્રિયા વિધિ કરાવો અને સ્ત્રીઓનું મન સમાધાન આપો. ત્યારબાદ વિભીષણે બુદ્ધિપૂર્વક આ વાત કહી.
વિમૃશ્ય બુદ્ધ્યા પ્રશ્રિતં ધર્માર્થસહિતં હિતમ્। ત્યક્તધર્મવ્રતં ક્રૂરં નૃશંસમનૃતં તથા
વિચારપૂર્વક જોઉં છું કે, તેણે ધર્મ અને હિતનો માર્ગ છોડ્યો, ક્રૂર અને નિર્દય બનીને ખોટું બોલતો રહ્યો.
નાહમર્હામિ સંસ્કર્તું પરદારાભિમર્શનમ્। ભ્રાતૃરૂપો હિ મે શત્રુરેષ સર્વાહિતે રતઃ
જે પરસ્ત્રીનો અપમાન કરે છે, તેના અંત્યક્રિયા કરવાનું હું યોગ્ય માનતો નથી. ભલે એ મારો ભાઈ હતો, પણ એ તો મારા માટે દુશ્મન જ હતો.