અસ્માકં કામભોગાનાં દાતારં રથિનાં વરમ્। એવંપ્રભાવં ભર્તારં દૃષ્ટ્વા રામેણ પાતિતમ્
અમને ઇચ્છિત ભોગ આપનાર, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા; આવા શક્તિશાળી પતિને રામના હાથો પડેલો જોઈને—
સ્થિરાસ્મિ યા દેહમિમં ધારયામિ હતપ્રિયા। શયનેષુ મહાર્હેષુ શયિત્વા રાક્ષસેશ્વર
હું સ્થિર રહીને, મારા પ્રિયજનના વિનાશ પછી પણ આ શરીર સહન કરી રહી છું. મહારાજ, જ્યારે હું મહામૂલ્યના પથાર પર સુઈ હતી, ત્યારે પણ હું મજબૂત રહી.
ઇહ કસ્માત્ પ્રસુપ્તોઽસિ ધરણ્યાં રેણુગુણ્ઠિતઃ। યદા મે તનયઃ શસ્તો લક્ષ્મણેનેન્દ્રજિદ્ યુધિ
પૃથ્વી પર ધૂળથી ઢંકાઈને, તમે અહીં કેમ સૂઈ રહ્યા છો? જ્યારે મારા પુત્ર ઇન્દ્રજિતને લક્ષ્મણે યુદ્ધમાં મારી નાખ્યો ત્યારે તમે કેમ નિર્દ્વંદ્વ પડ્યા છો?
તદા ત્વભિહતા તીવ્રમદ્ય ત્વસ્મિન્ નિપાતિતા। સાહં બન્ધુજનૈર્હીના હીના નાથેન ચ ત્વયા
ત્યારે તમને ભયાનક રીતે ઘાયલ કરવામાં આવ્યા, અને હવે અહીં પડી ગયા છો; હવે હું બંધુઓ વિના અને તારી રક્ષા વિના એકલી પડી ગઈ છું.
વિહીના કામભોગૈશ્ચ શોચિષ્યે શાશ્વતીઃ સમાઃ। પ્રપન્નો દીર્ઘમધ્વાનં રાજન્નદ્ય સુદુર્ગમમ્
હવે કામના અને સુખથી વંચિત થઈ, હું અનંત વર્ષો સુધી શોક કરતી રહીશ. રાજા, આજે હું લાંબી અને મુશ્કેલ માર્ગ પર ચાલવા લાગી છું.
નય મામપિ દુઃખાર્તાં ન વર્તિષ્યે ત્વયા વિના। કસ્માત્ ત્વં માં વિહાયેહ કૃપણાં ગન્તુમિચ્છસિ
મને પણ સાથે લઈ જા, હું દુઃખથી પીડાઈ રહી છું; તારા વિના હું જીવતી રહી શકીશ નહીં. તું મને અહીં દુઃખી છોડી કેમ જવા માંગે છે?
દીનાં વિલપતીં મન્દાં કિં ચ માં નાભિભાષસે। દૃષ્ટ્વા ન ખલ્વભિક્રુદ્ધો મામિહાનવગુણ્ઠિતામ્
હું દુઃખી, રડતી અને નિર્બળ છું, છતાં તું મને બોલતો નથી? શું તું મને અશોભિત અને અનાવૃત જોઈને ગુસ્સે છે?
નિર્ગતાં નગરદ્વારાત્ પદ્ભ્યામેવાગતાં પ્રભો। પશ્યેષ્ટદાર દારાંસ્તે ભ્રષ્ટલજ્જાવગુણ્ઠનાન્
હું શહેરના દરવાજેથી પગપાળા આવી છું, પ્રભુ; જોઈ લે, તારી પ્રિય પત્નીઓ હવે લાજ અને આવરણ ગુમાવીને અહીં ઉભી છે.
બહિર્નિષ્પતિતાન્ સર્વાન્ કથં દૃષ્ટ્વા ન કુપ્યસિ। અયં ક્રીડાસહાયસ્તેઽનાથો લાલપ્યતે જનઃ
બધા તારા સાથીઓ બહાર આવી ગયા છે, છતાં તું ગુસ્સે કેમ થતો નથી? તારો ખેલસાથી હવે અનાથ થઈને રડતો બેઠો છે.
ન ચૈનમાશ્વાસયસિ કિં વા ન બહુમન્યસે। યાસ્ત્વયા વિધવા રાજન્ કૃતા નૈકાઃ કુલસ્ત્રિયઃ
તું તેને શાંત પણ કરતો નથી, કે તેની કદર પણ કરતો નથી; રાજા, અનેક કુટુંબની સ્ત્રીઓ તારા કારણે વિધવા બની ગઈ છે.
પતિવ્રતા ધર્મરતા ગુરુશુશ્રૂષણે રતાઃ। તાભિઃ શોકાભિતપ્તાભિઃ શપ્તઃ પરવશં ગતઃ
પતિપ્રેમી, ધર્મમાં તત્પર અને વડીલોની સેવા કરનારી એ સ્ત્રીઓ હવે શોકથી પીડાઈ રહી છે, તારા શાપથી તું હવે પરાધીન થઈ ગયો છે.
ત્વયા વિપ્રકૃતાભિશ્ચ તદા શપ્તસ્તદાગતમ્। પ્રવાદઃ સત્યમેવાયં ત્વાં પ્રતિ પ્રાયશો નૃપ
તારા દ્વારા દુઃખ પામેલી એ સ્ત્રીઓએ તને શાપ આપ્યો હતો, અને હવે એ શાપ ફળીભૂત થયો છે. રાજા, તારા વિશે જે કહેવાતું હતું, એ સાચું નીવડ્યું.
પતિવ્રતાનાં નાકસ્માત્ પતન્ત્યશ્રૂણિ ભૂતલે। કથં ચ નામ તે રાજઁલ્લોકાનાક્રમ્ય તેજસા
પતિપ્રેમી સ્ત્રીઓના આંસુ જમીન પર વિના કારણ પડતા નથી. રાજા, તું કેવી રીતે તારી તેજથી લોકોએ જીત્યા?
નારીચૌર્યમિદં ક્ષુદ્રં કૃતં શૌણ્ડીર્યમાનિના। અપનીયાશ્રમાદ્ રામં યન્મૃગચ્છદ્મના ત્વયા
સ્ત્રી ચોરી જેવું નાનું અને નિકૃષ્ટ કામ તું, પોતાને વીર ગણાવનાર, કરી બેઠો. તું મૃગનું છલ કરી રામને આશ્રમથી દૂર લલચાવ્યો.
આનીતા રામપત્ની સા અપનીય ચ લક્ષ્મણમ્। કાતર્યં ચ ન તે યુદ્ધે કદાચિત્ સંસ્મરામ્યહમ્
રામની પત્ની અહીં લાવવામાં આવી અને લક્ષ્મણને પણ અલગ પાડવામાં આવ્યો; છતાંય, યુદ્ધમાં તારી કાયરતા મેં ક્યારેય જોઈ નથી.
તત્ તુ ભાગ્યવિપર્યાસાન્નૂનં તે પક્વલક્ષણમ્। અતીતાનાગતાર્થજ્ઞો વર્તમાનવિચક્ષણઃ
નક્કી, ભાગ્યના ફેરથી હવે તારો સમય આવી ગયો છે. તું ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનને જાણી લેતો હતો.
મૈથિલીમાહૃતાં દૃષ્ટ્વા ધ્યાત્વા નિઃશ્વસ્ય ચાયતમ્। સત્યવાક્ સ મહાબાહો દેવરો મે યદબ્રવીત્
મૈથિલીને અપહરણ કરાઈ જોઈને, ઊંડો શ્વાસ લઈને વિચારતી વખતે, મારા સચ્ચોટ અને બળવાન દેવરે જે કહ્યું હતું, એ મને યાદ આવે છે.
અયં રાક્ષસમુખ્યાનાં વિનાશઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ। કામક્રોધસમુત્થેન વ્યસનેન પ્રસઙ્ગિના
હવે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકો પર વિનાશ આવી ગયો છે, જે કામ અને ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા દુઃખથી પીડાઈ રહ્યા છે.
નિવૃત્તસ્ત્વત્કૃતેનાર્થઃ સોઽયં મૂલહરો મહાન્। ત્વયા કૃતમિદં સર્વમનાથં રાક્ષસં કુલમ્
તું જે કામ માટે પ્રયત્ન કર્યો, એ હવે પૂર્ણ થઈ ગયું છે અને મોટું વિનાશ લાવ્યો છે; તું આખા રાક્ષસકુળને અનાથ બનાવી દીધું છે.
નહિ ત્વં શોચિતવ્યો મે પ્રખ્યાતબલપૌરુષઃ। સ્ત્રીસ્વભાવાત્ તુ મે બુદ્ધિઃ કારુણ્યે પરિવર્તતે
તારી મહાન શક્તિ અને પરાક્રમ માટે તારે દુઃખ કરવા જેવું નથી, પણ સ્ત્રીસ્વભાવને કારણે મારું મન દયા તરફ વળી જાય છે.
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ ત્વં ગૃહીત્વા સ્વાં ગતિં ગતઃ। આત્માનમનુશોચામિ ત્વદ્વિનાશેન દુઃખિતામ્
તમે સારા કે ખરાબ કર્મો કરીને તમારી ગતિને પામી ગયા છો; હવે તો હું જ મારા દુઃખ માટે રડું છું, કેમ કે તારી વિયોગે હું વ્યથિત છું.
સુહૃદાં હિતકામાનાં ન શ્રુતં વચનં ત્વયા। ભ્રાતૄણાં ચૈવ કાત્સ્ર્ન્યેન હિતમુક્તં દશાનન
દશાનન, તારા સારા માટે મિત્રોએ અને ભાઈઓએ જે યોગ્ય સલાહ આપી હતી, તે તું કદી સાંભળી નથી.
હેત્વર્થયુક્તં વિધિવચ્છ્રેયસ્કરમદારુણમ્। વિભીષણેનાભિહિતં ન કૃતં હેતુમત્ ત્વયા
વિભીષણએ તને યોગ્ય કારણ અને લાભની વાત કહી હતી, પણ તું એનું માન રાખ્યું નહીં.
મારીચકુમ્ભકર્ણાભ્યાં વાક્યં મમ પિતુસ્તથા। ન કૃતં વીર્યમત્તેન તસ્યેદં ફલમીદૃશમ્
મારીચા, કુંભકર્ણ, મારા પિતા અને મારી સલાહ પણ તું તારી શક્તિના ઘમંડમાં અવગણ્યા, અને એનો આ પરિણામ છે.
નીલજીમૂતસંકાશ પીતામ્બર શુભાઙ્ગદ। સ્વગાત્રાણિ વિનિક્ષિપ્ય કિં શેષે રુધિરાવૃતઃ
કાળી મેઘ જેવો, પીળા વસ્ત્ર અને સુંદર કંગણ પહેરનાર, તું તારા અંગો છોડી, લોહીથી લથપથ અહીં કેમ પડ્યો છે?
પ્રસુપ્ત ઇવ શોકાર્તાં કિં માં ન પ્રતિભાષસે। મહાવીર્યસ્ય દક્ષસ્ય સંયુગેષ્વપલાયિનઃ
મારા દુઃખથી વ્યથિત મનને તું ઊંઘતો જેવો કેમ કંઈ બોલતો નથી? તું તો મહાન પરાક્રમી અને કદી યુદ્ધમાંથી ન ભાગનાર હતો.
યાતુધાનસ્ય દૌહિત્રીં કિં માં ન પ્રતિભાષસે। ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કિં શેષે નવે પરિભવે કૃતે
યાતુધાનની દિકરીને કેમ તું કંઈ બોલતો નથી? ઊઠ, ઊઠ! તારા ઉપર આ નવી નિંદા થઈ છે, તો પણ કેમ પડ્યો છે?
અદ્ય વૈ નિર્ભયા લઙ્કાં પ્રવિષ્ટાઃ સૂર્યરશ્મયઃ। યેન સૂદયસે શત્રૂન્ સમરે સૂર્યવર્ચસા
આજે તો સુર્યકિરણો નિર્ભય લંકામાં પ્રવેશી ગયા, જેમની તેજથી તું યુદ્ધમાં શત્રુઓને હરાવતો હતો.
વજ્રં વજ્રધરસ્યેવ સોઽયં તે સતતાર્ચિતઃ। રણે બહુપ્રહરણો હેમજાલપરિષ્કૃતઃ
તારા હંમેશા પૂજાતા ગદાને, જે ઇન્દ્રના વજ્ર જેવી હતી અને સોનેરી જાળથી શોભતી હતી, આજે યુદ્ધમાં તૂટી પડી છે.
પરિઘો વ્યવકીર્ણસ્તે બાણૈશ્છિન્નઃ સહસ્રધા। પ્રિયામિવોપસંગૃહ્ય કિં શેષે રણમેદિનીમ્
તારી લોખંડની ગદા તીરોથી હજાર ટુકડામાં વિખેરાઈ ગઈ છે; તું તો યુદ્ધભૂમિ પર તેને પ્રિયજનની જેમ ચાંપતો કેમ પડ્યો છે?