પુનર્દુર્લભસંસ્પર્શં પરિષ્વક્તું ન શક્યતે। શ્વાવિધઃ શલલૈર્યદ્વદ્ બાણૈર્લગ્નૈર્નિરન્તરમ્
જે શરીરને સ્પર્શવું પણ મુશ્કેલ હતું, આજે તેને વળગી શકાય તેમ રહ્યું નથી; જાણે શ્વાનોએ ફાડી નાખેલા મૃતદેહ જેવું, સર્વત્ર બાણોથી ભેદાયેલું છે.
સ્વર્પિતૈર્મર્મસુ ભૃશં સંછિન્નસ્નાયુબન્ધનમ્। ક્ષિતૌ નિપતિતં રાજન્ શ્યામં વૈ રુધિરચ્છવિ
મર્મસ્થળોમાં ઘેરી રીતે ઘૂસી ગયેલા બાણોથી, સ્નાયુ અને સાંધા કપાઈ ગયા છે; રાજન, તમે જમીન પર પડ્યા છો, શરીર શ્યામ અને લોહીથી રંગાઈ ગયું છે.
વજ્રપ્રહારાભિહતો વિકીર્ણ ઇવ પર્વતઃ। હા સ્વપ્નઃ સત્યમેવેદં ત્વં રામેણ કથં હતઃ
વજ્રના ઘા જેવી પ્રહારથી તમે વિખેરાઈ ગયેલા પર્વત જેવા દેખાવ છો; હાય! આ સ્વપ્ન છે કે હકીકત? તમે રામના હાથો માર્યા ગયા છો.
ત્વં મૃત્યોરપિ મૃત્યુઃ સ્યાઃ કથં મૃત્યુવશં ગતઃ। ત્રૈલોક્યવસુભોક્તારં ત્રૈલોક્યોદ્વેગદં મહત્
તમે તો મૃત્યુ માટે પણ મૃત્યુ સમાન હતા—પછી કેમ મૃત્યુના વશમાં આવી ગયા? ત્રણેય લોકના ધનના ભોગવટદાર અને ત્રણેય લોકને ડરાવનાર એવા મહાન—
જેતારં લોકપાલાનાં ક્ષેપ્તારં શંકરસ્ય ચ। દૃપ્તાનાં નિગ્રહીતારમાવિષ્કૃતપરાક્રમમ્
લોકપાલોને જીતનાર, શંકર પર પણ પ્રહાર કરનાર; ગર્વીલા દુશ્મનોને દમન કરનાર, અને પરાક્રમ ખુલ્લેઆમ બતાવનાર—
લોકક્ષોભયિતારં ચ સાધુભૂતવિદારણમ્। ઓજસા દૃપ્તવાક્યાનાં વક્તારં રિપુસંનિધૌ
જગતને હલાવી નાખનાર, સજ્જનોને પણ નષ્ટ કરનાર, દુશ્મનો સામે ઊભા રહીને દમદાર વાણી બોલનાર—
સ્વયૂથભૃત્યગોપ્તારં હન્તારં ભીમકર્મણામ્। હન્તારં દાનવેન્દ્રાણાં યક્ષાણાં ચ સહસ્રશઃ
પોતાના સૈનિકો અને સેવકોની રક્ષા કરનાર, ભયાનક કાર્યો કરનારને સંહારનાર, અને હજારો દાનવ-યક્ષોના નેતાઓને મારનાર—
નિવાતકવચાનાં તુ નિગ્રહીતારમાહવે। નૈકયજ્ઞવિલોપ્તારં ત્રાતારં સ્વજનસ્ય ચ
નિવાતકવચો પર યુદ્ધમાં વિજય મેળવનાર, અનેક યજ્ઞોનો વિઘ્ન કરનાર, અને પોતાના લોકોની રક્ષા કરનાર—
ધર્મવ્યવસ્થાભેત્તારં માયાસ્રષ્ટારમાહવે। દેવાસુરનૃકન્યાનામાહર્તારં તતસ્તતઃ
ધર્મની વ્યવસ્થા તોડી નાખનાર, યુદ્ધમાં માયા ઉભી કરનાર, અને દેવ, દાનવ તથા મનુષ્યોની પુત્રીઓને વારંવાર અપહરણ કરનાર—
શત્રુસ્ત્રીશોકદાતારં નેતારં સ્વજનસ્ય ચ। લઙ્કાદ્વીપસ્ય ગોપ્તારં કર્તારં ભીમકર્મણામ્
શત્રુ સ્ત્રીઓને દુઃખ આપનાર, પોતાના લોકોનું નેતૃત્વ કરનાર, લંકાદ્વીપની રક્ષા કરનાર અને ભયાનક કાર્યો કરનાર—
અસ્માકં કામભોગાનાં દાતારં રથિનાં વરમ્। એવંપ્રભાવં ભર્તારં દૃષ્ટ્વા રામેણ પાતિતમ્
અમને ઇચ્છિત ભોગ આપનાર, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા; આવા શક્તિશાળી પતિને રામના હાથો પડેલો જોઈને—
સ્થિરાસ્મિ યા દેહમિમં ધારયામિ હતપ્રિયા। શયનેષુ મહાર્હેષુ શયિત્વા રાક્ષસેશ્વર
હું સ્થિર રહીને, મારા પ્રિયજનના વિનાશ પછી પણ આ શરીર સહન કરી રહી છું. મહારાજ, જ્યારે હું મહામૂલ્યના પથાર પર સુઈ હતી, ત્યારે પણ હું મજબૂત રહી.
ઇહ કસ્માત્ પ્રસુપ્તોઽસિ ધરણ્યાં રેણુગુણ્ઠિતઃ। યદા મે તનયઃ શસ્તો લક્ષ્મણેનેન્દ્રજિદ્ યુધિ
પૃથ્વી પર ધૂળથી ઢંકાઈને, તમે અહીં કેમ સૂઈ રહ્યા છો? જ્યારે મારા પુત્ર ઇન્દ્રજિતને લક્ષ્મણે યુદ્ધમાં મારી નાખ્યો ત્યારે તમે કેમ નિર્દ્વંદ્વ પડ્યા છો?
તદા ત્વભિહતા તીવ્રમદ્ય ત્વસ્મિન્ નિપાતિતા। સાહં બન્ધુજનૈર્હીના હીના નાથેન ચ ત્વયા
ત્યારે તમને ભયાનક રીતે ઘાયલ કરવામાં આવ્યા, અને હવે અહીં પડી ગયા છો; હવે હું બંધુઓ વિના અને તારી રક્ષા વિના એકલી પડી ગઈ છું.
વિહીના કામભોગૈશ્ચ શોચિષ્યે શાશ્વતીઃ સમાઃ। પ્રપન્નો દીર્ઘમધ્વાનં રાજન્નદ્ય સુદુર્ગમમ્
હવે કામના અને સુખથી વંચિત થઈ, હું અનંત વર્ષો સુધી શોક કરતી રહીશ. રાજા, આજે હું લાંબી અને મુશ્કેલ માર્ગ પર ચાલવા લાગી છું.
નય મામપિ દુઃખાર્તાં ન વર્તિષ્યે ત્વયા વિના। કસ્માત્ ત્વં માં વિહાયેહ કૃપણાં ગન્તુમિચ્છસિ
મને પણ સાથે લઈ જા, હું દુઃખથી પીડાઈ રહી છું; તારા વિના હું જીવતી રહી શકીશ નહીં. તું મને અહીં દુઃખી છોડી કેમ જવા માંગે છે?
દીનાં વિલપતીં મન્દાં કિં ચ માં નાભિભાષસે। દૃષ્ટ્વા ન ખલ્વભિક્રુદ્ધો મામિહાનવગુણ્ઠિતામ્
હું દુઃખી, રડતી અને નિર્બળ છું, છતાં તું મને બોલતો નથી? શું તું મને અશોભિત અને અનાવૃત જોઈને ગુસ્સે છે?
નિર્ગતાં નગરદ્વારાત્ પદ્ભ્યામેવાગતાં પ્રભો। પશ્યેષ્ટદાર દારાંસ્તે ભ્રષ્ટલજ્જાવગુણ્ઠનાન્
હું શહેરના દરવાજેથી પગપાળા આવી છું, પ્રભુ; જોઈ લે, તારી પ્રિય પત્નીઓ હવે લાજ અને આવરણ ગુમાવીને અહીં ઉભી છે.
બહિર્નિષ્પતિતાન્ સર્વાન્ કથં દૃષ્ટ્વા ન કુપ્યસિ। અયં ક્રીડાસહાયસ્તેઽનાથો લાલપ્યતે જનઃ
બધા તારા સાથીઓ બહાર આવી ગયા છે, છતાં તું ગુસ્સે કેમ થતો નથી? તારો ખેલસાથી હવે અનાથ થઈને રડતો બેઠો છે.
ન ચૈનમાશ્વાસયસિ કિં વા ન બહુમન્યસે। યાસ્ત્વયા વિધવા રાજન્ કૃતા નૈકાઃ કુલસ્ત્રિયઃ
તું તેને શાંત પણ કરતો નથી, કે તેની કદર પણ કરતો નથી; રાજા, અનેક કુટુંબની સ્ત્રીઓ તારા કારણે વિધવા બની ગઈ છે.
પતિવ્રતા ધર્મરતા ગુરુશુશ્રૂષણે રતાઃ। તાભિઃ શોકાભિતપ્તાભિઃ શપ્તઃ પરવશં ગતઃ
પતિપ્રેમી, ધર્મમાં તત્પર અને વડીલોની સેવા કરનારી એ સ્ત્રીઓ હવે શોકથી પીડાઈ રહી છે, તારા શાપથી તું હવે પરાધીન થઈ ગયો છે.
ત્વયા વિપ્રકૃતાભિશ્ચ તદા શપ્તસ્તદાગતમ્। પ્રવાદઃ સત્યમેવાયં ત્વાં પ્રતિ પ્રાયશો નૃપ
તારા દ્વારા દુઃખ પામેલી એ સ્ત્રીઓએ તને શાપ આપ્યો હતો, અને હવે એ શાપ ફળીભૂત થયો છે. રાજા, તારા વિશે જે કહેવાતું હતું, એ સાચું નીવડ્યું.
પતિવ્રતાનાં નાકસ્માત્ પતન્ત્યશ્રૂણિ ભૂતલે। કથં ચ નામ તે રાજઁલ્લોકાનાક્રમ્ય તેજસા
પતિપ્રેમી સ્ત્રીઓના આંસુ જમીન પર વિના કારણ પડતા નથી. રાજા, તું કેવી રીતે તારી તેજથી લોકોએ જીત્યા?
નારીચૌર્યમિદં ક્ષુદ્રં કૃતં શૌણ્ડીર્યમાનિના। અપનીયાશ્રમાદ્ રામં યન્મૃગચ્છદ્મના ત્વયા
સ્ત્રી ચોરી જેવું નાનું અને નિકૃષ્ટ કામ તું, પોતાને વીર ગણાવનાર, કરી બેઠો. તું મૃગનું છલ કરી રામને આશ્રમથી દૂર લલચાવ્યો.
આનીતા રામપત્ની સા અપનીય ચ લક્ષ્મણમ્। કાતર્યં ચ ન તે યુદ્ધે કદાચિત્ સંસ્મરામ્યહમ્
રામની પત્ની અહીં લાવવામાં આવી અને લક્ષ્મણને પણ અલગ પાડવામાં આવ્યો; છતાંય, યુદ્ધમાં તારી કાયરતા મેં ક્યારેય જોઈ નથી.
તત્ તુ ભાગ્યવિપર્યાસાન્નૂનં તે પક્વલક્ષણમ્। અતીતાનાગતાર્થજ્ઞો વર્તમાનવિચક્ષણઃ
નક્કી, ભાગ્યના ફેરથી હવે તારો સમય આવી ગયો છે. તું ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનને જાણી લેતો હતો.
મૈથિલીમાહૃતાં દૃષ્ટ્વા ધ્યાત્વા નિઃશ્વસ્ય ચાયતમ્। સત્યવાક્ સ મહાબાહો દેવરો મે યદબ્રવીત્
મૈથિલીને અપહરણ કરાઈ જોઈને, ઊંડો શ્વાસ લઈને વિચારતી વખતે, મારા સચ્ચોટ અને બળવાન દેવરે જે કહ્યું હતું, એ મને યાદ આવે છે.
અયં રાક્ષસમુખ્યાનાં વિનાશઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ। કામક્રોધસમુત્થેન વ્યસનેન પ્રસઙ્ગિના
હવે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકો પર વિનાશ આવી ગયો છે, જે કામ અને ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા દુઃખથી પીડાઈ રહ્યા છે.
નિવૃત્તસ્ત્વત્કૃતેનાર્થઃ સોઽયં મૂલહરો મહાન્। ત્વયા કૃતમિદં સર્વમનાથં રાક્ષસં કુલમ્
તું જે કામ માટે પ્રયત્ન કર્યો, એ હવે પૂર્ણ થઈ ગયું છે અને મોટું વિનાશ લાવ્યો છે; તું આખા રાક્ષસકુળને અનાથ બનાવી દીધું છે.
નહિ ત્વં શોચિતવ્યો મે પ્રખ્યાતબલપૌરુષઃ। સ્ત્રીસ્વભાવાત્ તુ મે બુદ્ધિઃ કારુણ્યે પરિવર્તતે
તારી મહાન શક્તિ અને પરાક્રમ માટે તારે દુઃખ કરવા જેવું નથી, પણ સ્ત્રીસ્વભાવને કારણે મારું મન દયા તરફ વળી જાય છે.