કાન્તિશ્રીદ્યુતિભિસ્તુલ્યમિન્દુપદ્મદિવાકરૈઃ। કિરીટકૂટોજ્જ્વલિતં તામ્રાસ્યં દીપ્તકુણ્ડલમ્
ચાંદ્ર, કમળ અને સૂર્ય જેવી કાંતિ, તેજ અને શોભાથી સરખામણી કરી શકાય, તેજસ્વી મુકુટથી શોભતા, તાંબડા ચહેરો અને તેજાળ કુંડળોથી સજ્જ—
મદવ્યાકુલલોલાક્ષં ભૂત્વા યત્પાનભૂમિષુ। વિવિધસ્રગ્ધરં ચારુ વલ્ગુસ્મિતકથં શુભમ્
મદથી લોભાયેલી તારી આંખો, પીવાના સ્થળોએ ફરતી, વિવિધ ફૂલોની માળા પહેરીને, મીઠા સ્મિત અને મોહક વાતોથી શોભતા—
તદેવાદ્ય તવૈવં હિ વક્ત્રં ન ભ્રાજતે પ્રભો। રામસાયકનિર્ભિન્નં રક્તં રુધિરવિસ્રવૈઃ
હે પ્રભુ, એ જ તારો ચહેરો આજે પહેલાની જેમ તેજસ્વી નથી; રામના બાણોથી ભેદાયેલું, લોહીથી લથબથ અને લોહીની ધારા વહેતી.
વિશીર્ણમેદોમસ્તિષ્કં રૂક્ષં સ્યન્દનરેણુભિઃ। હા પશ્ચિમા મે સમ્પ્રાપ્તા દશા વૈધવ્યદાયિની
તમારું માંસ અને મગજ ચકનાચૂર થઈ ગયું છે, રથની ધૂળથી શરીર કરકશ થઈ ગયું છે; હાય! હવે મારી અંતિમ સ્થિતિ આવી ગઈ છે, જે મને વિધવા બનવાનો દુઃખ આપતી આવી છે.
યા મયાઽઽસીન્ન સમ્બુદ્ધા કદાચિદપિ મન્દયા। પિતા દાનવરાજો મે ભર્તા મે રાક્ષસેશ્વરઃ
હું મૂર્ખ હતી, ક્યારેય સમજ્યું જ નહીં—મારા પિતા દાનવોના રાજા હતા, અને મારા પતિ રાક્ષસોના સ્વામી હતા.
પુત્રો મે શક્રનિર્જેતા ઇત્યહં ગર્વિતા ભૃશમ્। દૃપ્તારિમથનાઃ ક્રૂરાઃ પ્રખ્યાતબલપૌરુષાઃ
મારો દીકરો ઇન્દ્રને હરાવનાર છે—આવી વાતથી હું બહુ ગર્વ કરતી; દુશ્મનોને દમન કરનારા, ક્રૂર અને બળ અને પરાક્રમ માટે પ્રસિદ્ધ એવા તમે બધા—
અકુતશ્ચિદ્ભયા નાથા મમેત્યાસીન્મતિર્ધ્રુવા। તેષામેવંપ્રભાવાણાં યુષ્માકં રાક્ષસર્ષભાઃ
મને તો પક્કી ખાતરી હતી કે, 'મારા રક્ષક છે, મને ક્યાંયથી કોઈ ભય નથી.' એવા તમે બધા રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારી શક્તિ અદભૂત હતી.
કથં ભયમસમ્બુદ્ધં માનુષાદિદમાગતમ્। સ્નિગ્ધેન્દ્રનીલનીલં તુ પ્રાંશુશૈલોપમં મહત્
આ માનવમાંથી આવતું આ અચાનક ભય મને ક્યારેક પણ ખ્યાલ આવ્યું નહોતું—કેમ આવી ગયું? જે નીલમણિ જેવું ઘેરું વાદળી છે, ઊંચું અને વિશાળ પર્વત જેવું છે—
કેયૂરાઙ્ગદવૈદૂર્યમુક્તાહારસ્રગુજ્જ્વલમ્। કાન્તં વિહારેષ્વધિકં દીપ્તં સંગ્રામભૂમિષુ
કાંડા, કંગણ, વૈડૂર્યમણિ, મુક્તાની માળા અને તેજસ્વી હારોથી શોભિત; રમણીઓમાં અતિ સુંદર અને યુદ્ધભૂમિમાં તેજથી ઝગમગતું—
ભાત્યાભરણભાભિર્યદ્ વિદ્યુદ્ભિરિવ તોયદઃ। તદેવાદ્ય શરીરં તે તીક્ષ્ણૈર્નૈકશરૈશ્ચિતમ્
તમારું શરીર, જે આભૂષણોની ઝાંખીથી વીજળીવાળા મેઘ જેવું ચમકતું હતું, આજે અનેક તીક્ષ્ણ બાણોથી છિદ્ર છે.
પુનર્દુર્લભસંસ્પર્શં પરિષ્વક્તું ન શક્યતે। શ્વાવિધઃ શલલૈર્યદ્વદ્ બાણૈર્લગ્નૈર્નિરન્તરમ્
જે શરીરને સ્પર્શવું પણ મુશ્કેલ હતું, આજે તેને વળગી શકાય તેમ રહ્યું નથી; જાણે શ્વાનોએ ફાડી નાખેલા મૃતદેહ જેવું, સર્વત્ર બાણોથી ભેદાયેલું છે.
સ્વર્પિતૈર્મર્મસુ ભૃશં સંછિન્નસ્નાયુબન્ધનમ્। ક્ષિતૌ નિપતિતં રાજન્ શ્યામં વૈ રુધિરચ્છવિ
મર્મસ્થળોમાં ઘેરી રીતે ઘૂસી ગયેલા બાણોથી, સ્નાયુ અને સાંધા કપાઈ ગયા છે; રાજન, તમે જમીન પર પડ્યા છો, શરીર શ્યામ અને લોહીથી રંગાઈ ગયું છે.
વજ્રપ્રહારાભિહતો વિકીર્ણ ઇવ પર્વતઃ। હા સ્વપ્નઃ સત્યમેવેદં ત્વં રામેણ કથં હતઃ
વજ્રના ઘા જેવી પ્રહારથી તમે વિખેરાઈ ગયેલા પર્વત જેવા દેખાવ છો; હાય! આ સ્વપ્ન છે કે હકીકત? તમે રામના હાથો માર્યા ગયા છો.
ત્વં મૃત્યોરપિ મૃત્યુઃ સ્યાઃ કથં મૃત્યુવશં ગતઃ। ત્રૈલોક્યવસુભોક્તારં ત્રૈલોક્યોદ્વેગદં મહત્
તમે તો મૃત્યુ માટે પણ મૃત્યુ સમાન હતા—પછી કેમ મૃત્યુના વશમાં આવી ગયા? ત્રણેય લોકના ધનના ભોગવટદાર અને ત્રણેય લોકને ડરાવનાર એવા મહાન—
જેતારં લોકપાલાનાં ક્ષેપ્તારં શંકરસ્ય ચ। દૃપ્તાનાં નિગ્રહીતારમાવિષ્કૃતપરાક્રમમ્
લોકપાલોને જીતનાર, શંકર પર પણ પ્રહાર કરનાર; ગર્વીલા દુશ્મનોને દમન કરનાર, અને પરાક્રમ ખુલ્લેઆમ બતાવનાર—
લોકક્ષોભયિતારં ચ સાધુભૂતવિદારણમ્। ઓજસા દૃપ્તવાક્યાનાં વક્તારં રિપુસંનિધૌ
જગતને હલાવી નાખનાર, સજ્જનોને પણ નષ્ટ કરનાર, દુશ્મનો સામે ઊભા રહીને દમદાર વાણી બોલનાર—
સ્વયૂથભૃત્યગોપ્તારં હન્તારં ભીમકર્મણામ્। હન્તારં દાનવેન્દ્રાણાં યક્ષાણાં ચ સહસ્રશઃ
પોતાના સૈનિકો અને સેવકોની રક્ષા કરનાર, ભયાનક કાર્યો કરનારને સંહારનાર, અને હજારો દાનવ-યક્ષોના નેતાઓને મારનાર—
નિવાતકવચાનાં તુ નિગ્રહીતારમાહવે। નૈકયજ્ઞવિલોપ્તારં ત્રાતારં સ્વજનસ્ય ચ
નિવાતકવચો પર યુદ્ધમાં વિજય મેળવનાર, અનેક યજ્ઞોનો વિઘ્ન કરનાર, અને પોતાના લોકોની રક્ષા કરનાર—
ધર્મવ્યવસ્થાભેત્તારં માયાસ્રષ્ટારમાહવે। દેવાસુરનૃકન્યાનામાહર્તારં તતસ્તતઃ
ધર્મની વ્યવસ્થા તોડી નાખનાર, યુદ્ધમાં માયા ઉભી કરનાર, અને દેવ, દાનવ તથા મનુષ્યોની પુત્રીઓને વારંવાર અપહરણ કરનાર—
શત્રુસ્ત્રીશોકદાતારં નેતારં સ્વજનસ્ય ચ। લઙ્કાદ્વીપસ્ય ગોપ્તારં કર્તારં ભીમકર્મણામ્
શત્રુ સ્ત્રીઓને દુઃખ આપનાર, પોતાના લોકોનું નેતૃત્વ કરનાર, લંકાદ્વીપની રક્ષા કરનાર અને ભયાનક કાર્યો કરનાર—
અસ્માકં કામભોગાનાં દાતારં રથિનાં વરમ્। એવંપ્રભાવં ભર્તારં દૃષ્ટ્વા રામેણ પાતિતમ્
અમને ઇચ્છિત ભોગ આપનાર, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા; આવા શક્તિશાળી પતિને રામના હાથો પડેલો જોઈને—
સ્થિરાસ્મિ યા દેહમિમં ધારયામિ હતપ્રિયા। શયનેષુ મહાર્હેષુ શયિત્વા રાક્ષસેશ્વર
હું સ્થિર રહીને, મારા પ્રિયજનના વિનાશ પછી પણ આ શરીર સહન કરી રહી છું. મહારાજ, જ્યારે હું મહામૂલ્યના પથાર પર સુઈ હતી, ત્યારે પણ હું મજબૂત રહી.
ઇહ કસ્માત્ પ્રસુપ્તોઽસિ ધરણ્યાં રેણુગુણ્ઠિતઃ। યદા મે તનયઃ શસ્તો લક્ષ્મણેનેન્દ્રજિદ્ યુધિ
પૃથ્વી પર ધૂળથી ઢંકાઈને, તમે અહીં કેમ સૂઈ રહ્યા છો? જ્યારે મારા પુત્ર ઇન્દ્રજિતને લક્ષ્મણે યુદ્ધમાં મારી નાખ્યો ત્યારે તમે કેમ નિર્દ્વંદ્વ પડ્યા છો?
તદા ત્વભિહતા તીવ્રમદ્ય ત્વસ્મિન્ નિપાતિતા। સાહં બન્ધુજનૈર્હીના હીના નાથેન ચ ત્વયા
ત્યારે તમને ભયાનક રીતે ઘાયલ કરવામાં આવ્યા, અને હવે અહીં પડી ગયા છો; હવે હું બંધુઓ વિના અને તારી રક્ષા વિના એકલી પડી ગઈ છું.
વિહીના કામભોગૈશ્ચ શોચિષ્યે શાશ્વતીઃ સમાઃ। પ્રપન્નો દીર્ઘમધ્વાનં રાજન્નદ્ય સુદુર્ગમમ્
હવે કામના અને સુખથી વંચિત થઈ, હું અનંત વર્ષો સુધી શોક કરતી રહીશ. રાજા, આજે હું લાંબી અને મુશ્કેલ માર્ગ પર ચાલવા લાગી છું.
નય મામપિ દુઃખાર્તાં ન વર્તિષ્યે ત્વયા વિના। કસ્માત્ ત્વં માં વિહાયેહ કૃપણાં ગન્તુમિચ્છસિ
મને પણ સાથે લઈ જા, હું દુઃખથી પીડાઈ રહી છું; તારા વિના હું જીવતી રહી શકીશ નહીં. તું મને અહીં દુઃખી છોડી કેમ જવા માંગે છે?
દીનાં વિલપતીં મન્દાં કિં ચ માં નાભિભાષસે। દૃષ્ટ્વા ન ખલ્વભિક્રુદ્ધો મામિહાનવગુણ્ઠિતામ્
હું દુઃખી, રડતી અને નિર્બળ છું, છતાં તું મને બોલતો નથી? શું તું મને અશોભિત અને અનાવૃત જોઈને ગુસ્સે છે?
નિર્ગતાં નગરદ્વારાત્ પદ્ભ્યામેવાગતાં પ્રભો। પશ્યેષ્ટદાર દારાંસ્તે ભ્રષ્ટલજ્જાવગુણ્ઠનાન્
હું શહેરના દરવાજેથી પગપાળા આવી છું, પ્રભુ; જોઈ લે, તારી પ્રિય પત્નીઓ હવે લાજ અને આવરણ ગુમાવીને અહીં ઉભી છે.
બહિર્નિષ્પતિતાન્ સર્વાન્ કથં દૃષ્ટ્વા ન કુપ્યસિ। અયં ક્રીડાસહાયસ્તેઽનાથો લાલપ્યતે જનઃ
બધા તારા સાથીઓ બહાર આવી ગયા છે, છતાં તું ગુસ્સે કેમ થતો નથી? તારો ખેલસાથી હવે અનાથ થઈને રડતો બેઠો છે.
ન ચૈનમાશ્વાસયસિ કિં વા ન બહુમન્યસે। યાસ્ત્વયા વિધવા રાજન્ કૃતા નૈકાઃ કુલસ્ત્રિયઃ
તું તેને શાંત પણ કરતો નથી, કે તેની કદર પણ કરતો નથી; રાજા, અનેક કુટુંબની સ્ત્રીઓ તારા કારણે વિધવા બની ગઈ છે.