સ રાક્ષસપરીવારં દેવશત્રું ભયાવહમ્। ઇન્દ્રિયાણિ પુરા જિત્વા જિતં ત્રિભુવનં ત્વયા
એ જ, જે ઇન્દ્રિયોને પહેલાં જ જીતે છે, અને તારા દ્વારા ત્રણેય લોક જીતાયા હતા, એ રાક્ષસોની સાથે ઘેરાયેલા દેવોના ભયજનક શત્રુ સામે ઊભો રહ્યો.
સ્મરદ્ભિરિવ તદ્ વૈરમિન્દ્રિયૈરેવ નિર્જિતઃ। યદૈવ હિ જનસ્થાને રાક્ષસૈર્બહુભિર્વૃતઃ
જેમ સ્મરણ કરવાથી ઇન્દ્રિયો પણ શત્રુને જીતી શકે છે, તેમ જ, જ્યારે તું જનસ્થાનમાં અનેક રાક્ષસો સાથે ઘેરાયો ત્યારે તું પણ હરાઈ ગયો.
ખરસ્તુ નિહતો ભ્રાતા તદા રામો ન માનુષઃ। યદૈવ નગરીં લઙ્કાં દુષ્પ્રવેશાં સુરૈરપિ
જ્યારે ખરા, તારો ભાઈ, માર્યો ગયો, ત્યારે રામ માત્ર માનવી રહ્યો નહોતો; અને જ્યારે હનુમાન લંકા શહેરમાં, જે દેવો માટે પણ દુર્લભ છે, પ્રવેશ્યો,
પ્રવિષ્ટો હનુમાન્ વીર્યાત્ તદૈવ વ્યથિતા વયમ્। ક્રિયતામવિરોધશ્ચ રાઘવેણેતિ યન્મયા
ત્યારે, હનુમાનના પરાક્રમથી લંકામાં પ્રવેશતાં, એ જ ક્ષણે અમે બધાં ગભરાઈ ગયા; અને એ સમયે મેં કહ્યું હતું કે રાઘવ સાથે વિવાદ ન કરો.
ઉચ્યમાનો ન ગૃહ્ણાસિ તસ્યેયં વ્યુષ્ટિરાગતા। અકસ્માચ્ચાભિકામોઽસિ સીતાં રાક્ષસપુઙ્ગવ
પણ જ્યારે હું આવું બોલતી હતી, ત્યારે તું સાંભળ્યું નહીં; હવે આ દુઃખ તારા પર આવી પડ્યું છે. અને, હે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, તને અચાનક સીતાની ઇચ્છા થઈ.
ઐશ્વર્યસ્ય વિનાશાય દેહસ્ય સ્વજનસ્ય ચ। અરુન્ધત્યા વિશિષ્ટાં તાં રોહિણ્યાશ્ચાપિ દુર્મતે
તારા ધન, શરીર અને સ્વજનોના વિનાશ માટે, અરુંધતી અને રોહિણી કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ એવી સ્ત્રીને તું ઇચ્છી હતી, હે મૂર્ખ.
સીતાં ધર્ષયતા માન્યાં ત્વયા હ્યસદૃશં કૃતમ્। વસુધાયા હિ વસુધાં શ્રિયાઃ શ્રીં ભર્તૃવત્સલામ્
માનનીય સીતાજીનું અપમાન કરીને તું તારી યોગ્યતા પ્રમાણે વર્ત્યો નથી; એ સ્ત્રીઓમાં પૃથ્વી જેવી છે, સૌ ભાગ્યમાં શ્રેષ્ઠ છે અને પતિપ્રેમમાં અડગ છે.
સીતાં સર્વાનવદ્યાઙ્ગીમરણ્યે વિજને શુભામ્। આનયિત્વા તુ તાં દીનાં છદ્મનાઽઽત્મસ્વદૂષણમ્
વનમાં એકલી અને દુઃખી, સર્વે અંગોમાં નિર્દોષ એવી શુભ સીતાજીને છેતરપિંડીથી લાવી, તું માત્ર પોતાનું જ અપમાન કર્યું છે.
અપ્રાપ્ય તં ચૈવ કામં મૈથિલીસંગમે કૃતમ્। પતિવ્રતાયાસ્તપસા નૂનં દગ્ધોઽસિ મે પ્રભો
મૈથિલી સાથે મળવાની ઇચ્છા પૂર્ણ ન થઈ, પતિવ્રતા સ્ત્રીના તપથી તું નિશ્ચયે દાઝાઈ ગયો છે, હે પ્રભુ.
તદૈવ યન્ન દગ્ધસ્ત્વં ધર્ષયંસ્તનુમધ્યમામ્। દેવા બિભ્યતિ તે સર્વે સેન્દ્રાઃ સાગ્નિપુરોગમાઃ
પાતળી કમરવાળી સીતાજીનું અપમાન કરતી વેળાએ તું તરત જ દાઝી ન ગયો, તેનું કારણ એ છે કે બધા દેવતાઓ, ઈન્દ્ર અને અગ્નિ સહિત, તારી ભયથી ડરી ગયા હતા.
અવશ્યમેવ લભતે ફલં પાપસ્ય કર્મણઃ। ભર્તઃ પર્યાગતે કાલે કર્તા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ
પાપના ફળથી કોઈ બચી શકતું નથી; સમય આવતાં કરનારને તેનું ફળ જરૂર મળે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
શુભકૃચ્છુભમાપ્નોતિ પાપકૃત્ પાપમશ્નુતે। વિભીષણઃ સુખં પ્રાપ્તસ્ત્વં પ્રાપ્તઃ પાપમીદૃશમ્
સારા કર્મો કરનારને સારા ફળ મળે છે, પાપ કરનારને પાપનું ફળ મળે છે; વિભીષણ સુખ પામ્યો છે અને તું એવો દુઃખદ પાપ ભોગવી રહ્યો છે.
સન્ત્યન્યાઃ પ્રમદાસ્તુભ્યં રૂપેણાભ્યધિકાસ્તતઃ। અનઙ્ગવશમાપન્નસ્ત્વં તુ મોહાન્ન બુદ્ધ્યસે
તારા માટે બીજી ઘણી સ્ત્રીઓ છે, જેઓ રૂપમાં પણ વધુ સુંદર છે; પણ કામવશ થઈને તું મોહમાં એ સમજતો નથી.
ન કુલેન ન રૂપેણ ન દાક્ષિણ્યેન મૈથિલી। મયાધિકા વા તુલ્યા વા તત્ તુ મોહાન્ન બુદ્ધ્યસે
કુળ, રૂપ કે સ્નેહમાં મૈથિલી મારી કરતાં શ્રેષ્ઠ કે સમાન નથી; છતાં મોહવશ તું એ સમજતો નથી.
સર્વદા સર્વભૂતાનાં નાસ્તિ મૃત્યુરલક્ષણઃ। તવ તદ્વદયં મૃત્યુર્મૈથિલીકૃતલક્ષણઃ
બધા જીવ માટે મૃત્યુનું કોઈ નિશાન નથી; પણ તારા માટે મૃત્યુએ મૈથિલીનું રૂપ ધારણ કર્યું છે.
સીતાનિમિત્તજો મૃત્યુસ્ત્વયા દૂરાદુપાહૃતઃ। મૈથિલી સહ રામેણ વિશોકા વિહરિષ્યતિ
સીતા કારણે જન્મેલો મૃત્યુ તું દૂરથી નજીક લાવ્યો છે; મૈથિલી રામ સાથે દુઃખમુક્ત થઈ આનંદથી વિહાર કરશે.
અલ્પપુણ્યા ત્વહં ઘોરે પતિતા શોકસાગરે। કૈલાસે મન્દરે મેરૌ તથા ચૈત્રરથે વને
પણ હું, ઓછી પુણ્યવાળી, કઠિન શોકના સાગરમાં પડી ગઈ છું—કૈલાસ, મંદર, મેરુ અને ચૈત્રરથના વનમાં.
દેવોદ્યાનેષુ સર્વેષુ વિહૃત્ય સહિતા ત્વયા। વિમાનેનાનુરૂપેણ યા યામ્યતુલયા શ્રિયા
બધા દેવોત્તમ બગીચાઓમાં તારી સાથે આનંદ માણીને, હું અતુલ્ય વૈભવથી શોભતા વિમાનમાં ફરતી હતી.
પશ્યન્તી વિવિધાન્ દેશાંસ્તાંસ્તાંશ્ચિત્રસ્રગમ્બરા। ભ્રંશિતા કામભોગેભ્યઃ સાસ્મિ વીર વધાત્ તવ
વિભિન્ન દેશો, વિવિધ ફૂલોની વણાવેલી માળા અને સુંદર વસ્ત્રો પહેરીને જોતી, હું તારા મૃત્યુથી સર્વ સુખ અને ભોગથી વંચિત થઈ ગઈ છું, હે વીર.
સૈવાન્યેવાસ્મિ સંવૃત્તા ધિગ્રાજ્ઞાં ચઞ્ચલાં શ્રિયમ્। હા રાજન્ સુકુમારં તે સુભ્રુ સુત્વક્સમુન્નસમ્
હું એ જ સ્ત્રી છું, પણ હવે બદલાઈ ગઈ છું; રાજાઓનું વૈભવ કેટલું ચંચળ છે! હાય રાજન, તારો નાજુક, સુંદર, સરસ ત્વચાવાળો આકર્ષક રૂપ—
કાન્તિશ્રીદ્યુતિભિસ્તુલ્યમિન્દુપદ્મદિવાકરૈઃ। કિરીટકૂટોજ્જ્વલિતં તામ્રાસ્યં દીપ્તકુણ્ડલમ્
ચાંદ્ર, કમળ અને સૂર્ય જેવી કાંતિ, તેજ અને શોભાથી સરખામણી કરી શકાય, તેજસ્વી મુકુટથી શોભતા, તાંબડા ચહેરો અને તેજાળ કુંડળોથી સજ્જ—
મદવ્યાકુલલોલાક્ષં ભૂત્વા યત્પાનભૂમિષુ। વિવિધસ્રગ્ધરં ચારુ વલ્ગુસ્મિતકથં શુભમ્
મદથી લોભાયેલી તારી આંખો, પીવાના સ્થળોએ ફરતી, વિવિધ ફૂલોની માળા પહેરીને, મીઠા સ્મિત અને મોહક વાતોથી શોભતા—
તદેવાદ્ય તવૈવં હિ વક્ત્રં ન ભ્રાજતે પ્રભો। રામસાયકનિર્ભિન્નં રક્તં રુધિરવિસ્રવૈઃ
હે પ્રભુ, એ જ તારો ચહેરો આજે પહેલાની જેમ તેજસ્વી નથી; રામના બાણોથી ભેદાયેલું, લોહીથી લથબથ અને લોહીની ધારા વહેતી.
વિશીર્ણમેદોમસ્તિષ્કં રૂક્ષં સ્યન્દનરેણુભિઃ। હા પશ્ચિમા મે સમ્પ્રાપ્તા દશા વૈધવ્યદાયિની
તમારું માંસ અને મગજ ચકનાચૂર થઈ ગયું છે, રથની ધૂળથી શરીર કરકશ થઈ ગયું છે; હાય! હવે મારી અંતિમ સ્થિતિ આવી ગઈ છે, જે મને વિધવા બનવાનો દુઃખ આપતી આવી છે.
યા મયાઽઽસીન્ન સમ્બુદ્ધા કદાચિદપિ મન્દયા। પિતા દાનવરાજો મે ભર્તા મે રાક્ષસેશ્વરઃ
હું મૂર્ખ હતી, ક્યારેય સમજ્યું જ નહીં—મારા પિતા દાનવોના રાજા હતા, અને મારા પતિ રાક્ષસોના સ્વામી હતા.
પુત્રો મે શક્રનિર્જેતા ઇત્યહં ગર્વિતા ભૃશમ્। દૃપ્તારિમથનાઃ ક્રૂરાઃ પ્રખ્યાતબલપૌરુષાઃ
મારો દીકરો ઇન્દ્રને હરાવનાર છે—આવી વાતથી હું બહુ ગર્વ કરતી; દુશ્મનોને દમન કરનારા, ક્રૂર અને બળ અને પરાક્રમ માટે પ્રસિદ્ધ એવા તમે બધા—
અકુતશ્ચિદ્ભયા નાથા મમેત્યાસીન્મતિર્ધ્રુવા। તેષામેવંપ્રભાવાણાં યુષ્માકં રાક્ષસર્ષભાઃ
મને તો પક્કી ખાતરી હતી કે, 'મારા રક્ષક છે, મને ક્યાંયથી કોઈ ભય નથી.' એવા તમે બધા રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારી શક્તિ અદભૂત હતી.
કથં ભયમસમ્બુદ્ધં માનુષાદિદમાગતમ્। સ્નિગ્ધેન્દ્રનીલનીલં તુ પ્રાંશુશૈલોપમં મહત્
આ માનવમાંથી આવતું આ અચાનક ભય મને ક્યારેક પણ ખ્યાલ આવ્યું નહોતું—કેમ આવી ગયું? જે નીલમણિ જેવું ઘેરું વાદળી છે, ઊંચું અને વિશાળ પર્વત જેવું છે—
કેયૂરાઙ્ગદવૈદૂર્યમુક્તાહારસ્રગુજ્જ્વલમ્। કાન્તં વિહારેષ્વધિકં દીપ્તં સંગ્રામભૂમિષુ
કાંડા, કંગણ, વૈડૂર્યમણિ, મુક્તાની માળા અને તેજસ્વી હારોથી શોભિત; રમણીઓમાં અતિ સુંદર અને યુદ્ધભૂમિમાં તેજથી ઝગમગતું—
ભાત્યાભરણભાભિર્યદ્ વિદ્યુદ્ભિરિવ તોયદઃ। તદેવાદ્ય શરીરં તે તીક્ષ્ણૈર્નૈકશરૈશ્ચિતમ્
તમારું શરીર, જે આભૂષણોની ઝાંખીથી વીજળીવાળા મેઘ જેવું ચમકતું હતું, આજે અનેક તીક્ષ્ણ બાણોથી છિદ્ર છે.