સ ત્વં માનુષમાત્રેણ રામેણ યુધિ નિર્જિતઃ। ન વ્યપત્રપસે રાજન્ કિમિદં રાક્ષસેશ્વર
પણ હવે, તું માત્ર માનવી એવા રામથી યુદ્ધમાં હારી ગયો, હે રાજા, રાક્ષસોના સ્વામી, તને શરમ કેમ નથી આવતી? આ શું થયું?
કથં ત્રૈલોક્યમાક્રમ્ય શ્રિયા વીર્યેણ ચાન્વિતમ્। અવિષહ્યં જઘાન ત્વાં માનુષો વનગોચરઃ
તારે ત્રણેય લોક જીત્યા, તારી પાસે વૈભવ અને બળ હતું, તું અપરાજિત હતો—તો પણ, જંગલમાં રહેતા એક માનવીએ તને કેવી રીતે મારી નાખ્યો?
માનુષાણામવિષયે ચરતઃ કામરૂપિણઃ। વિનાશસ્તવ રામેણ સંયુગે નોપપદ્યતે
તું તો માનવોની પહોંચ બહાર, ઇચ્છા મુજબ રૂપ બદલતો, એવા તને રામના હાથે યુદ્ધમાં વિનાશ થવો, એ તો કલ્પના પણ કરી શકાય નહીં.
ન ચૈતત્ કર્મ રામસ્ય શ્રદ્દધામિ ચમૂમુખે। સર્વતઃ સમુપેતસ્ય તવ તેનાભિમર્ષણમ્
મને તો આ કામ રામનું છે એવું માનવું જ નથી, કેમ કે ચારેય બાજુથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં, તેણે તને સૈન્યના વચમાં કેવી રીતે હરાવ્યો?
અથવા રામરૂપેણ કૃતાન્તઃ સ્વયમાગતઃ। માયાં તવ વિનાશાય વિધાયાપ્રતિતર્કિતામ્
કે પછી, રામના રૂપમાં કાળ પોતે આવી ગયો હશે, તારા વિનાશ માટે એવી માયા રચી, જેનું કોઈ અનુમાન પણ ન કરી શકે.
અથવા વાસવેન ત્વં ધર્ષિતોઽસિ મહાબલ। વાસવસ્ય તુ કા શક્તિસ્ત્વાં દ્રષ્ટુમપિ સંયુગે
અથવા, વાસવ એટલે ઈન્દ્રે તને હરાવ્યો હશે, પણ હે મહાબલવાન, યુદ્ધમાં તને જોવાની પણ ઈન્દ્રને કઈ શક્તિ છે?
મહાબલં મહાવીર્યં દેવશત્રું મહૌજસમ્। વ્યક્તમેષ મહાયોગી પરમાત્મા સનાતનઃ
આ રામ તો મહાબલવાન, મહાવીર, દેવોનો શત્રુ અને મહાઊર્જાવાન છે; સ્પષ્ટ છે કે એ મહાયોગી, પરમાત્મા અને સનાતન છે.
અનાદિમધ્યનિધનો મહતઃ પરમો મહાન્। તમસઃ પરમો ધાતા શઙ્ખચક્રગદાધરઃ
એ અનાદિ, અમધ્ય અને અનંત છે; મહાનોમાં પણ સર્વોચ્ચ છે; અંધકારથી પર છે, સર્વનું સર્જન કરનાર છે અને શંખ, ચક્ર, ગદા ધારણ કરનાર છે.
શ્રીવત્સવક્ષા નિત્યશ્રીરજય્યઃ શાશ્વતો ધ્રુવઃ। માનુષં રૂપમાસ્થાય વિષ્ણુઃ સત્યપરાક્રમઃ
જેના છાતી પર શ્રીવત્સ છે, જે હંમેશા સમૃદ્ધ, અજય, શાશ્વત અને અડગ છે—એ સત્ય પરાક્રમી વિષ્ણુ માનવરૂપે અવતર્યા છે.
સર્વૈઃ પરિવૃતો દેવૈર્વાનરત્વમુપાગતૈઃ। સર્વલોકેશ્વરઃ શ્રીમાઁલ્લોકાનાં હિતકામ્યયા
બધા દેવતાઓ, વાનર રૂપ ધારણ કરીને, એને ઘેરીને ઊભા છે; એ સર્વલોકોના સ્વામી, શ્રીમંત અને જગતના કલ્યાણ માટે આવ્યા છે.
સ રાક્ષસપરીવારં દેવશત્રું ભયાવહમ્। ઇન્દ્રિયાણિ પુરા જિત્વા જિતં ત્રિભુવનં ત્વયા
એ જ, જે ઇન્દ્રિયોને પહેલાં જ જીતે છે, અને તારા દ્વારા ત્રણેય લોક જીતાયા હતા, એ રાક્ષસોની સાથે ઘેરાયેલા દેવોના ભયજનક શત્રુ સામે ઊભો રહ્યો.
સ્મરદ્ભિરિવ તદ્ વૈરમિન્દ્રિયૈરેવ નિર્જિતઃ। યદૈવ હિ જનસ્થાને રાક્ષસૈર્બહુભિર્વૃતઃ
જેમ સ્મરણ કરવાથી ઇન્દ્રિયો પણ શત્રુને જીતી શકે છે, તેમ જ, જ્યારે તું જનસ્થાનમાં અનેક રાક્ષસો સાથે ઘેરાયો ત્યારે તું પણ હરાઈ ગયો.
ખરસ્તુ નિહતો ભ્રાતા તદા રામો ન માનુષઃ। યદૈવ નગરીં લઙ્કાં દુષ્પ્રવેશાં સુરૈરપિ
જ્યારે ખરા, તારો ભાઈ, માર્યો ગયો, ત્યારે રામ માત્ર માનવી રહ્યો નહોતો; અને જ્યારે હનુમાન લંકા શહેરમાં, જે દેવો માટે પણ દુર્લભ છે, પ્રવેશ્યો,
પ્રવિષ્ટો હનુમાન્ વીર્યાત્ તદૈવ વ્યથિતા વયમ્। ક્રિયતામવિરોધશ્ચ રાઘવેણેતિ યન્મયા
ત્યારે, હનુમાનના પરાક્રમથી લંકામાં પ્રવેશતાં, એ જ ક્ષણે અમે બધાં ગભરાઈ ગયા; અને એ સમયે મેં કહ્યું હતું કે રાઘવ સાથે વિવાદ ન કરો.
ઉચ્યમાનો ન ગૃહ્ણાસિ તસ્યેયં વ્યુષ્ટિરાગતા। અકસ્માચ્ચાભિકામોઽસિ સીતાં રાક્ષસપુઙ્ગવ
પણ જ્યારે હું આવું બોલતી હતી, ત્યારે તું સાંભળ્યું નહીં; હવે આ દુઃખ તારા પર આવી પડ્યું છે. અને, હે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, તને અચાનક સીતાની ઇચ્છા થઈ.
ઐશ્વર્યસ્ય વિનાશાય દેહસ્ય સ્વજનસ્ય ચ। અરુન્ધત્યા વિશિષ્ટાં તાં રોહિણ્યાશ્ચાપિ દુર્મતે
તારા ધન, શરીર અને સ્વજનોના વિનાશ માટે, અરુંધતી અને રોહિણી કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ એવી સ્ત્રીને તું ઇચ્છી હતી, હે મૂર્ખ.
સીતાં ધર્ષયતા માન્યાં ત્વયા હ્યસદૃશં કૃતમ્। વસુધાયા હિ વસુધાં શ્રિયાઃ શ્રીં ભર્તૃવત્સલામ્
માનનીય સીતાજીનું અપમાન કરીને તું તારી યોગ્યતા પ્રમાણે વર્ત્યો નથી; એ સ્ત્રીઓમાં પૃથ્વી જેવી છે, સૌ ભાગ્યમાં શ્રેષ્ઠ છે અને પતિપ્રેમમાં અડગ છે.
સીતાં સર્વાનવદ્યાઙ્ગીમરણ્યે વિજને શુભામ્। આનયિત્વા તુ તાં દીનાં છદ્મનાઽઽત્મસ્વદૂષણમ્
વનમાં એકલી અને દુઃખી, સર્વે અંગોમાં નિર્દોષ એવી શુભ સીતાજીને છેતરપિંડીથી લાવી, તું માત્ર પોતાનું જ અપમાન કર્યું છે.
અપ્રાપ્ય તં ચૈવ કામં મૈથિલીસંગમે કૃતમ્। પતિવ્રતાયાસ્તપસા નૂનં દગ્ધોઽસિ મે પ્રભો
મૈથિલી સાથે મળવાની ઇચ્છા પૂર્ણ ન થઈ, પતિવ્રતા સ્ત્રીના તપથી તું નિશ્ચયે દાઝાઈ ગયો છે, હે પ્રભુ.
તદૈવ યન્ન દગ્ધસ્ત્વં ધર્ષયંસ્તનુમધ્યમામ્। દેવા બિભ્યતિ તે સર્વે સેન્દ્રાઃ સાગ્નિપુરોગમાઃ
પાતળી કમરવાળી સીતાજીનું અપમાન કરતી વેળાએ તું તરત જ દાઝી ન ગયો, તેનું કારણ એ છે કે બધા દેવતાઓ, ઈન્દ્ર અને અગ્નિ સહિત, તારી ભયથી ડરી ગયા હતા.
અવશ્યમેવ લભતે ફલં પાપસ્ય કર્મણઃ। ભર્તઃ પર્યાગતે કાલે કર્તા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ
પાપના ફળથી કોઈ બચી શકતું નથી; સમય આવતાં કરનારને તેનું ફળ જરૂર મળે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
શુભકૃચ્છુભમાપ્નોતિ પાપકૃત્ પાપમશ્નુતે। વિભીષણઃ સુખં પ્રાપ્તસ્ત્વં પ્રાપ્તઃ પાપમીદૃશમ્
સારા કર્મો કરનારને સારા ફળ મળે છે, પાપ કરનારને પાપનું ફળ મળે છે; વિભીષણ સુખ પામ્યો છે અને તું એવો દુઃખદ પાપ ભોગવી રહ્યો છે.
સન્ત્યન્યાઃ પ્રમદાસ્તુભ્યં રૂપેણાભ્યધિકાસ્તતઃ। અનઙ્ગવશમાપન્નસ્ત્વં તુ મોહાન્ન બુદ્ધ્યસે
તારા માટે બીજી ઘણી સ્ત્રીઓ છે, જેઓ રૂપમાં પણ વધુ સુંદર છે; પણ કામવશ થઈને તું મોહમાં એ સમજતો નથી.
ન કુલેન ન રૂપેણ ન દાક્ષિણ્યેન મૈથિલી। મયાધિકા વા તુલ્યા વા તત્ તુ મોહાન્ન બુદ્ધ્યસે
કુળ, રૂપ કે સ્નેહમાં મૈથિલી મારી કરતાં શ્રેષ્ઠ કે સમાન નથી; છતાં મોહવશ તું એ સમજતો નથી.
સર્વદા સર્વભૂતાનાં નાસ્તિ મૃત્યુરલક્ષણઃ। તવ તદ્વદયં મૃત્યુર્મૈથિલીકૃતલક્ષણઃ
બધા જીવ માટે મૃત્યુનું કોઈ નિશાન નથી; પણ તારા માટે મૃત્યુએ મૈથિલીનું રૂપ ધારણ કર્યું છે.
સીતાનિમિત્તજો મૃત્યુસ્ત્વયા દૂરાદુપાહૃતઃ। મૈથિલી સહ રામેણ વિશોકા વિહરિષ્યતિ
સીતા કારણે જન્મેલો મૃત્યુ તું દૂરથી નજીક લાવ્યો છે; મૈથિલી રામ સાથે દુઃખમુક્ત થઈ આનંદથી વિહાર કરશે.
અલ્પપુણ્યા ત્વહં ઘોરે પતિતા શોકસાગરે। કૈલાસે મન્દરે મેરૌ તથા ચૈત્રરથે વને
પણ હું, ઓછી પુણ્યવાળી, કઠિન શોકના સાગરમાં પડી ગઈ છું—કૈલાસ, મંદર, મેરુ અને ચૈત્રરથના વનમાં.
દેવોદ્યાનેષુ સર્વેષુ વિહૃત્ય સહિતા ત્વયા। વિમાનેનાનુરૂપેણ યા યામ્યતુલયા શ્રિયા
બધા દેવોત્તમ બગીચાઓમાં તારી સાથે આનંદ માણીને, હું અતુલ્ય વૈભવથી શોભતા વિમાનમાં ફરતી હતી.
પશ્યન્તી વિવિધાન્ દેશાંસ્તાંસ્તાંશ્ચિત્રસ્રગમ્બરા। ભ્રંશિતા કામભોગેભ્યઃ સાસ્મિ વીર વધાત્ તવ
વિભિન્ન દેશો, વિવિધ ફૂલોની વણાવેલી માળા અને સુંદર વસ્ત્રો પહેરીને જોતી, હું તારા મૃત્યુથી સર્વ સુખ અને ભોગથી વંચિત થઈ ગઈ છું, હે વીર.
સૈવાન્યેવાસ્મિ સંવૃત્તા ધિગ્રાજ્ઞાં ચઞ્ચલાં શ્રિયમ્। હા રાજન્ સુકુમારં તે સુભ્રુ સુત્વક્સમુન્નસમ્
હું એ જ સ્ત્રી છું, પણ હવે બદલાઈ ગઈ છું; રાજાઓનું વૈભવ કેટલું ચંચળ છે! હાય રાજન, તારો નાજુક, સુંદર, સરસ ત્વચાવાળો આકર્ષક રૂપ—