વાર્યમાણાઃ સુબહુશો વેષ્ટન્ત્યઃ ક્ષિતિપાંસુષુ। વિમુક્તકેશ્યઃ શોકાર્તા ગાવો વત્સહતા ઇવ
એ સ્ત્રીઓ વારંવાર રોકવામાં આવી છતાં, ધરતી પર ધૂળમાં લથડતી, વાળ ખુલ્લા અને દુઃખથી વ્યાકુળ, પોતાના વાછરડા ગુમાવેલી ગાયોની જેમ રડતી હતી.
ઉત્તરેણ વિનિષ્ક્રમ્ય દ્વારેણ સહ રાક્ષસૈઃ। પ્રવિશ્યાયોધનં ઘોરં વિચિન્વન્ત્યો હતં પતિમ્
ઉત્તર દરવાજેથી રાક્ષસો સાથે બહાર આવી, એ ભયાનક યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશી, પોતાના મૃત્યુ પામેલા પતિને શોધવા લાગી.
આર્યપુત્રેતિ વાદિન્યો હા નાથેતિ ચ સર્વશઃ। પરિપેતુઃ કબન્ધાઙ્કાં મહીં શોણિતકર્દમામ્
'આર્યપુત્ર!' અને 'હાય, આપણા રક્ષક!' એમ રડતી, એ સ્ત્રીઓ લોહીથી ભેજાયેલી, કાદવથી મેલી ધરતી પર, પતિના મૃતદેહને ચાંપીને પડી ગઈ.
તા બાષ્પપરિપૂર્ણાક્ષ્યો ભર્તૃશોકપરાજિતાઃ। કરિણ્ય ઇવ નર્દન્ત્યઃ કરેણ્વો હતયૂથપાઃ
એ સ્ત્રીઓની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ હતી, પતિના દુઃખથી વિહ્વળ થઈ, પોતાના નેતા મરતા, જેમ હાથીણીઓ રડે, એમ રડતી હતી.
દદૃશુસ્તા મહાકાયં મહાવીર્યં મહાદ્યુતિમ્। રાવણં નિહતં ભૂમૌ નીલાઞ્જનચયોપમમ્
એમણે રાવણને, જે મહાકાય, મહાવીર અને તેજસ્વી હતો, ધરતી પર મૃત પડેલો જોયો, જે કાળી અંજણની ઢગલી જેવો લાગતો હતો.
તાઃ પતિં સહસા દૃષ્ટ્વા શયાનં રણપાંસુષુ। નિપેતુસ્તસ્ય ગાત્રેષુ ચ્છિન્ના વનલતા ઇવ
પતિને અચાનક યુદ્ધની ધૂળમાં પડેલો જોઈ, એ સ્ત્રીઓ વનમાં કાપી નાખેલી વેલીઓ જેવી, એના અંગો પર પડી ગઈ.
બહુમાનાત્ પરિષ્વજ્ય કાચિદેનં રુરોદ હ। ચરણૌ કાચિદાલમ્બ્ય કાચિત્ કણ્ઠેઽવલમ્બ્ય ચ
કોઈએ ખૂબ પ્રેમથી પતિને ચાંપીને રડવું લાગ્યું, કોઈએ પગ પકડી લીધા અને કોઈએ ગળે વળગાઈ ગઈ.
ઉત્ક્ષિપ્ય ચ ભુજૌ કાચિદ્ ભૂમૌ સુપરિવર્તતે। હતસ્ય વદનં દૃષ્ટ્વા કાચિન્મોહમુપાગમત્
કોઈએ હાથ ઉપર ઉંચકીને ધરતી પર લથડવું લાગ્યું; કોઈએ પતિનું નિર્જીવ ચહેરું જોઈને હોશ ગુમાવી દીધો.
કાચિદઙ્કે શિરઃ કૃત્વા રુરોદ મુખમીક્ષતી। સ્નાપયન્તી મુખં બાષ્પૈસ્તુષારૈરિવ પઙ્કજમ્
કોઈએ પતિનું માથું પોતાની ગોદમાં રાખીને, એના ચહેરા તરફ જોઈ રડતી રહી, અને એના ચહેરાને આંસુથી એ રીતે ભીંજવ્યું, જેમ શીતલાં પાંખડી પર પડતાં હોય.
એવમાર્તાઃ પતિં દૃષ્ટ્વા રાવણં નિહતં ભુવિ। ચુક્રુશુર્બહુધા શોકાદ્ ભૂયસ્તાઃ પર્યદેવયન્
એવી રીતે દુઃખથી ત્રસ્ત થઈને, રાવણને જમીન પર પડેલો મરેલો જોઈ, તે સ્ત્રીઓએ અનેક રીતે રડતાં રડતાં વધુ શોક કર્યો.
યેન વિત્રાસિતઃ શક્રો યેન વિત્રાસિતો યમઃ। યેન વૈશ્રવણો રાજા પુષ્પકેણ વિયોજિતઃ
જે ઇન્દ્રને ડરાવ્યો, જે યમરાજને પણ ભયભીત કર્યો, અને જે કુંબકર્ણને પુષ્પક રથમાંથી વંચિત કર્યો—
ગન્ધર્વાણામૃષીણાં ચ સુરાણાં ચ મહાત્મનામ્। ભયં યેન રણે દત્તં સોઽયં શેતે રણે હતઃ
જે ગંધર્વો, ઋષિઓ અને મહાન દેવતાઓને યુદ્ધમાં ડરાવતો હતો, એ આજે યુદ્ધભૂમિમાં પડ્યો છે, મરેલો છે.
અસુરેભ્યઃ સુરેભ્યો વા પન્નગેભ્યોઽપિ વા તથા। ભયં યો ન વિજાનાતિ તસ્યેદં માનુષાદ્ ભયમ્
જેને અસુરો, દેવો કે પાતાળના સાપો પણ ડરાવી શક્યા નહોતા, એ આજે માનવથી ડર અનુભવ્યો છે.
અવધ્યો દેવતાનાં યસ્તથા દાનવરક્ષસામ્। હતઃ સોઽયં રણે શેતે માનુષેણ પદાતિના
જે દેવતાઓ અને દાનવો તથા રાક્ષસો પણ મારવા અસમર્થ હતા, એ આજે યુદ્ધમાં એક માનવ પદાતિથી મારાયો છે.
યો ન શક્યઃ સુરૈર્હન્તું ન યક્ષૈર્નાસુરૈસ્તથા। સોઽયં કશ્ચિદિવાસત્ત્વો મૃત્યું મર્ત્યેન લમ્ભિતઃ
જેને દેવો, યક્ષો કે અસુરો પણ મારવા શક્યા નહોતા, એ આજે જાણે કિસ્મતથી, એક માનવના હાથો મૃત્યુ પામ્યો છે.
એવં વદન્ત્યો રુરુદુસ્તસ્ય તા દુઃખિતાઃ સ્ત્રિયઃ। ભૂય એવ ચ દુઃખાર્તા વિલેપુશ્ચ પુનઃ પુનઃ
આ રીતે બોલી, એ દુઃખી સ્ત્રીઓ રડવા લાગી અને વધુ દુઃખથી વારંવાર વિલાપ કરતી રહી.
અશૃણ્વતા તુ સુહૃદાં સતતં હિતવાદિનામ્। મરણાયાહૃતા સીતા રાક્ષસાશ્ચ નિપાતિતાઃ। એતાઃ સમમિદાનીં તે વયમાત્મા ચ પાતિતઃ
મિત્રો સતત કલ્યાણની વાત કહેતા હતા, પણ એમના શબ્દો ન સાંભળ્યા; તેથી સીતાજી અહીં લાવવામાં આવી, રાક્ષસો નાશ પામ્યા, અને હવે અમે અને એ પોતે પણ પતન પામ્યા છીએ.
બ્રુવાણોઽપિ હિતં વાક્યમિષ્ટો ભ્રાતા વિભીષણઃ। દૃષ્ટં પરુષિતો મોહાત્ ત્વયાઽઽત્મવધકાંક્ષિણા
પ્રિય ભાઈ વિભીષણે પણ સારા શબ્દો કહ્યા, છતાં તું મોહવશ એને કઠોર માન્યો અને પોતાનો નાશ ઈચ્છ્યો.
યદિ નિર્યાતિતા તે સ્યાત્ સીતા રામાય મૈથિલી। ન નઃ સ્યાદ્ વ્યસનં ઘોરમિદં મૂલહરં મહત્
જો જનકનંદિની સીતાજી રામને પાછી અપાઈ હોત, તો આ ભયાનક અને મૂળથી વિનાશક દુઃખ અમને ન ભોગવવું પડત.
વૃત્તકામો ભવેદ્ ભ્રાતા રામો મિત્રકુલં ભવેત્। વયં ચાવિધવાઃ સર્વાઃ સકામા ન ચ શત્રવઃ
તમારો ભાઈ સંતોષ પામતો, રામ મિત્ર બની રહેત, અમે બધી વિધવા ન થાત, અમારી ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાત અને કોઈ દુશ્મન ન રહેત.
ત્વયા પુનર્નૃશંસેન સીતાં સંરુન્ધતા બલાત્। રાક્ષસા વયમાત્મા ચ ત્રયં તુલ્યં નિપાતિતમ્
પણ તું નિર્દયતાથી સીતાજીને બળજબરીથી રોકી રાખી, રાક્ષસો, અમે અને તું—ત્રણે સમાન રીતે નાશ પામ્યા છીએ.
ન કામકારઃ કામં વા તવ રાક્ષસપુંગવ। દૈવં ચેષ્ટયતે સર્વં હતં દૈવેન હન્યતે
હે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, તારો ઈચ્છા કે ઈચ્છાનું ફળ તને મળ્યું નથી; બધું દૈવના વશમાં છે—જેનું વિનાશ destined છે, એ દૈવથી જ થાય છે.
વાનરાણાં વિનાશોઽયં રાક્ષસાનાં ચ તે રણે। તવ ચૈવ મહાબાહો દૈવયોગાદુપાગતઃ
યુદ્ધમાં વાનરો અને રાક્ષસોનો નાશ અને તારો પણ, હે મહાબાહુ, એ બધું દૈવની લીલાથી જ થયું છે.
નૈવાર્થેન ચ કામેન વિક્રમેણ ન ચાજ્ઞયા। શક્યા દૈવગતિર્લોકે નિવર્તયિતુમુદ્યતા
આ સંસારમાં ધનથી, ઈચ્છાથી, પરાક્રમથી કે આજ્ઞાથી પણ, એકવાર ચાલું થયેલી દૈવની ગતિને રોકી શકાતી નથી.
વિલેપુરેવં દીનાસ્તા રાક્ષસાધિપયોષિતઃ। કુરર્ય ઇવ દુઃખાર્તા બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણાઃ
આ રીતે રાક્ષસાધિપતિની પત્નીઓ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ રડવા લાગી, એમની આંખો આંસુથી ભીની થઈ ગઈ, જાણે દુઃખી ઘુવડણીઓ હોય.
thumb|એકાદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકાદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો અગિયારમો સર્ગ સાંભળો.
તાસાં વિલપમાનાનાં તદા રાક્ષસયોષિતામ્। જ્યેષ્ઠપત્ની પ્રિયા દીના ભર્તારં સમુદૈક્ષત
જ્યારે એ રાક્ષસ સ્ત્રીઓ વિલાપ કરી રહી હતી, ત્યારે સૌથી મોટી અને પ્રિય પત્ની, દુઃખથી વ્યથિત થઈ, પોતાના પતિને નિહાળવા લાગી.
દશગ્રીવં હતં દૃષ્ટ્વા રામેણાચિન્ત્યકર્મણા। પતિં મન્દોદરી તત્ર કૃપણા પર્યદેવયત્
રામના અવિચલ્ય કાર્યો જોઈને જ્યારે દશમુખ માર્યો ગયો, ત્યારે ત્યાં મન્દોદરી, દુઃખી બનીને, પતિ માટે વિલાપ કરવા લાગી.
નનુ નામ મહાબાહો તવ વૈશ્રવણાનુજ। ક્રુદ્ધસ્ય પ્રમુખે સ્થાતું ત્રસ્યત્યપિ પુરંદરઃ
હે મહાબાહુ, તું વૈશ્વરવણનો ભાઈ છે, જ્યારે તું ક્રોધિત થતો, ત્યારે ઈન્દ્ર પણ તારી સામે ઊભો રહેતાં કાંપતો હતો.
ઋષયશ્ચ મહાન્તોઽપિ ગન્ધર્વાશ્ચ યશસ્વિનઃ। નનુ નામ તવોદ્વેગાચ્ચારણાશ્ચ દિશો ગતાઃ
મોટા ઋષિઓ અને પ્રસિદ્ધ ગંધર્વો પણ, તારા રોષથી ડરીને, દિશા દિશામાં ભાગી ગયા હતા.