ઇયં હિ પૂર્વૈઃ સંદિષ્ટા ગતિઃ ક્ષત્રિયસમ્મતા। ક્ષત્રિયો નિહતઃ સંખ્યે ન શોચ્ય ઇતિ નિશ્ચયઃ
આ જ માર્ગ પૂર્વજોએ બતાવ્યો છે અને ક્ષત્રિયોએ માન્ય છે; યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલો ક્ષત્રિય શોક કરવા યોગ્ય નથી—આ નિશ્ચિત વાત છે.
તદેવં નિશ્ચયં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વમાસ્થાય વિજ્વરઃ। યદિહાનન્તરં કાર્યં કલ્પ્યં તદનુચિન્તય
આ રીતે નિશ્ચય કરીને, સાચી વાતને માનીને અને મનમાં કોઈ દુઃખ વિના, હવે આગળ શું કરવું એ વિચાર.
તમુક્તવાક્યં વિક્રાન્તં રાજપુત્રં વિભીષણઃ। ઉવાચ શોકસંતપ્તો ભ્રાતુર્હિતમનન્તરમ્
વિવીષણ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, બહાદુર રાજકુમારને પોતાના ભાઈના હિત માટે તરત જ કહ્યું.
યોઽયં વિમર્દેષ્વવિભગ્નપૂર્વઃ સુરૈઃ સમસ્તૈરપિ વાસવેન। ભવન્તમાસાદ્ય રણે વિભગ્નો વેલામિવાસાદ્ય યથા સમુદ્રઃ
જે રાવણને અત્યાર સુધી કોઈ દેવો કે ઇન્દ્ર પણ યુદ્ધમાં હરાવી શક્યા નહોતા, એ આજે તમારી સામે યુદ્ધમાં હારી ગયો છે, જેમ દરિયો કાંઠે આવી અટકી જાય છે.
અનેન દત્તાનિ વનીપકેષુ ભુક્તાશ્ચ ભોગા નિભૃતાશ્ચ ભૃત્યાઃ। ધનાનિ મિત્રેષુ સમર્પિતાનિ વૈરાણ્યમિત્રેષુ ચ યાપિતાનિ
એણે વનમાં રહેતા લોકોને દાન આપ્યાં, આનંદ માણ્યા, નોકરીયતને સાચવી, મિત્રોને ધન સોંપ્યું અને દુશ્મનો સાથે વેર સહન કર્યા.
એષોઽહિતાગ્નિશ્ચ મહાતપાશ્ચ વેદાન્તગઃ કર્મસુ ચાગ્ર્યશૂરઃ। એતસ્ય યત્ પ્રેતગતસ્ય કૃત્યં તત્ કર્તુમિચ્છામિ તવ પ્રસાદાત્
આ રાવણ દુશ્મનો માટે અગ્નિ જેવો અને મહાન તપસ્વી હતો, વેદોમાં પારંગત અને કર્મમાં પણ સર્વોચ્ચ હતો. હવે એના મૃત્યુ પછી જે કરવું જોઈએ, એ હું તમારી મર્જીથી કરવું ઈચ્છું છું.
સ તસ્ય વાક્યૈઃ કરુણૈર્મહાત્મા સમ્બોધિતઃ સાધુ વિભીષણેન। આજ્ઞાપયામાસ નરેન્દ્રસૂનુઃ સ્વર્ગીયમાધાનમદીનસત્ત્વઃ
મહાન આત્માવાળા રાજકુમારને, વિવીષણના કરુણાભર્યા શબ્દો સાંભળી, મનમાં કોઈ દુઃખ વિના, સ્વર્ગીય વિધિ કરવા આજ્ઞા આપી.
મરણાન્તાનિ વૈરાણિ નિર્વૃત્તં નઃ પ્રયોજનમ્। ક્રિયતામસ્ય સંસ્કારો મમાપ્યેષ યથા તવ
મૃત્યુથી વેર સમાપ્ત થઈ જાય છે; આપણું કામ પૂરૂં થયું. હવે એના અંત્યવિધિ કરો; અને મારી પણ તમારી જેવી જ વિધિ થવી જોઈએ.
thumb|દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે મહાન વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો દસમો અધ્યાય સાંભળો.
રાવણં નિહતં શ્રુત્વા રાઘવેણ મહાત્મના। અન્તઃપુરાદ્ વિનિષ્પેતૂ રાક્ષસ્યઃ શોકકર્શિતાઃ
જ્યારે રાઘવએ રાવણને મારી નાખ્યો એ સાંભળીને, દુઃખથી દુર્બળ થયેલી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ આંતઃપુરમાંથી બહાર આવી.
વાર્યમાણાઃ સુબહુશો વેષ્ટન્ત્યઃ ક્ષિતિપાંસુષુ। વિમુક્તકેશ્યઃ શોકાર્તા ગાવો વત્સહતા ઇવ
એ સ્ત્રીઓ વારંવાર રોકવામાં આવી છતાં, ધરતી પર ધૂળમાં લથડતી, વાળ ખુલ્લા અને દુઃખથી વ્યાકુળ, પોતાના વાછરડા ગુમાવેલી ગાયોની જેમ રડતી હતી.
ઉત્તરેણ વિનિષ્ક્રમ્ય દ્વારેણ સહ રાક્ષસૈઃ। પ્રવિશ્યાયોધનં ઘોરં વિચિન્વન્ત્યો હતં પતિમ્
ઉત્તર દરવાજેથી રાક્ષસો સાથે બહાર આવી, એ ભયાનક યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશી, પોતાના મૃત્યુ પામેલા પતિને શોધવા લાગી.
આર્યપુત્રેતિ વાદિન્યો હા નાથેતિ ચ સર્વશઃ। પરિપેતુઃ કબન્ધાઙ્કાં મહીં શોણિતકર્દમામ્
'આર્યપુત્ર!' અને 'હાય, આપણા રક્ષક!' એમ રડતી, એ સ્ત્રીઓ લોહીથી ભેજાયેલી, કાદવથી મેલી ધરતી પર, પતિના મૃતદેહને ચાંપીને પડી ગઈ.
તા બાષ્પપરિપૂર્ણાક્ષ્યો ભર્તૃશોકપરાજિતાઃ। કરિણ્ય ઇવ નર્દન્ત્યઃ કરેણ્વો હતયૂથપાઃ
એ સ્ત્રીઓની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ હતી, પતિના દુઃખથી વિહ્વળ થઈ, પોતાના નેતા મરતા, જેમ હાથીણીઓ રડે, એમ રડતી હતી.
દદૃશુસ્તા મહાકાયં મહાવીર્યં મહાદ્યુતિમ્। રાવણં નિહતં ભૂમૌ નીલાઞ્જનચયોપમમ્
એમણે રાવણને, જે મહાકાય, મહાવીર અને તેજસ્વી હતો, ધરતી પર મૃત પડેલો જોયો, જે કાળી અંજણની ઢગલી જેવો લાગતો હતો.
તાઃ પતિં સહસા દૃષ્ટ્વા શયાનં રણપાંસુષુ। નિપેતુસ્તસ્ય ગાત્રેષુ ચ્છિન્ના વનલતા ઇવ
પતિને અચાનક યુદ્ધની ધૂળમાં પડેલો જોઈ, એ સ્ત્રીઓ વનમાં કાપી નાખેલી વેલીઓ જેવી, એના અંગો પર પડી ગઈ.
બહુમાનાત્ પરિષ્વજ્ય કાચિદેનં રુરોદ હ। ચરણૌ કાચિદાલમ્બ્ય કાચિત્ કણ્ઠેઽવલમ્બ્ય ચ
કોઈએ ખૂબ પ્રેમથી પતિને ચાંપીને રડવું લાગ્યું, કોઈએ પગ પકડી લીધા અને કોઈએ ગળે વળગાઈ ગઈ.
ઉત્ક્ષિપ્ય ચ ભુજૌ કાચિદ્ ભૂમૌ સુપરિવર્તતે। હતસ્ય વદનં દૃષ્ટ્વા કાચિન્મોહમુપાગમત્
કોઈએ હાથ ઉપર ઉંચકીને ધરતી પર લથડવું લાગ્યું; કોઈએ પતિનું નિર્જીવ ચહેરું જોઈને હોશ ગુમાવી દીધો.
કાચિદઙ્કે શિરઃ કૃત્વા રુરોદ મુખમીક્ષતી। સ્નાપયન્તી મુખં બાષ્પૈસ્તુષારૈરિવ પઙ્કજમ્
કોઈએ પતિનું માથું પોતાની ગોદમાં રાખીને, એના ચહેરા તરફ જોઈ રડતી રહી, અને એના ચહેરાને આંસુથી એ રીતે ભીંજવ્યું, જેમ શીતલાં પાંખડી પર પડતાં હોય.
એવમાર્તાઃ પતિં દૃષ્ટ્વા રાવણં નિહતં ભુવિ। ચુક્રુશુર્બહુધા શોકાદ્ ભૂયસ્તાઃ પર્યદેવયન્
એવી રીતે દુઃખથી ત્રસ્ત થઈને, રાવણને જમીન પર પડેલો મરેલો જોઈ, તે સ્ત્રીઓએ અનેક રીતે રડતાં રડતાં વધુ શોક કર્યો.
યેન વિત્રાસિતઃ શક્રો યેન વિત્રાસિતો યમઃ। યેન વૈશ્રવણો રાજા પુષ્પકેણ વિયોજિતઃ
જે ઇન્દ્રને ડરાવ્યો, જે યમરાજને પણ ભયભીત કર્યો, અને જે કુંબકર્ણને પુષ્પક રથમાંથી વંચિત કર્યો—
ગન્ધર્વાણામૃષીણાં ચ સુરાણાં ચ મહાત્મનામ્। ભયં યેન રણે દત્તં સોઽયં શેતે રણે હતઃ
જે ગંધર્વો, ઋષિઓ અને મહાન દેવતાઓને યુદ્ધમાં ડરાવતો હતો, એ આજે યુદ્ધભૂમિમાં પડ્યો છે, મરેલો છે.
અસુરેભ્યઃ સુરેભ્યો વા પન્નગેભ્યોઽપિ વા તથા। ભયં યો ન વિજાનાતિ તસ્યેદં માનુષાદ્ ભયમ્
જેને અસુરો, દેવો કે પાતાળના સાપો પણ ડરાવી શક્યા નહોતા, એ આજે માનવથી ડર અનુભવ્યો છે.
અવધ્યો દેવતાનાં યસ્તથા દાનવરક્ષસામ્। હતઃ સોઽયં રણે શેતે માનુષેણ પદાતિના
જે દેવતાઓ અને દાનવો તથા રાક્ષસો પણ મારવા અસમર્થ હતા, એ આજે યુદ્ધમાં એક માનવ પદાતિથી મારાયો છે.
યો ન શક્યઃ સુરૈર્હન્તું ન યક્ષૈર્નાસુરૈસ્તથા। સોઽયં કશ્ચિદિવાસત્ત્વો મૃત્યું મર્ત્યેન લમ્ભિતઃ
જેને દેવો, યક્ષો કે અસુરો પણ મારવા શક્યા નહોતા, એ આજે જાણે કિસ્મતથી, એક માનવના હાથો મૃત્યુ પામ્યો છે.
એવં વદન્ત્યો રુરુદુસ્તસ્ય તા દુઃખિતાઃ સ્ત્રિયઃ। ભૂય એવ ચ દુઃખાર્તા વિલેપુશ્ચ પુનઃ પુનઃ
આ રીતે બોલી, એ દુઃખી સ્ત્રીઓ રડવા લાગી અને વધુ દુઃખથી વારંવાર વિલાપ કરતી રહી.
અશૃણ્વતા તુ સુહૃદાં સતતં હિતવાદિનામ્। મરણાયાહૃતા સીતા રાક્ષસાશ્ચ નિપાતિતાઃ। એતાઃ સમમિદાનીં તે વયમાત્મા ચ પાતિતઃ
મિત્રો સતત કલ્યાણની વાત કહેતા હતા, પણ એમના શબ્દો ન સાંભળ્યા; તેથી સીતાજી અહીં લાવવામાં આવી, રાક્ષસો નાશ પામ્યા, અને હવે અમે અને એ પોતે પણ પતન પામ્યા છીએ.
બ્રુવાણોઽપિ હિતં વાક્યમિષ્ટો ભ્રાતા વિભીષણઃ। દૃષ્ટં પરુષિતો મોહાત્ ત્વયાઽઽત્મવધકાંક્ષિણા
પ્રિય ભાઈ વિભીષણે પણ સારા શબ્દો કહ્યા, છતાં તું મોહવશ એને કઠોર માન્યો અને પોતાનો નાશ ઈચ્છ્યો.
યદિ નિર્યાતિતા તે સ્યાત્ સીતા રામાય મૈથિલી। ન નઃ સ્યાદ્ વ્યસનં ઘોરમિદં મૂલહરં મહત્
જો જનકનંદિની સીતાજી રામને પાછી અપાઈ હોત, તો આ ભયાનક અને મૂળથી વિનાશક દુઃખ અમને ન ભોગવવું પડત.
વૃત્તકામો ભવેદ્ ભ્રાતા રામો મિત્રકુલં ભવેત્। વયં ચાવિધવાઃ સર્વાઃ સકામા ન ચ શત્રવઃ
તમારો ભાઈ સંતોષ પામતો, રામ મિત્ર બની રહેત, અમે બધી વિધવા ન થાત, અમારી ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાત અને કોઈ દુશ્મન ન રહેત.