કિં શેષમિહલોકસ્ય ગતસત્ત્વસ્ય સમ્પ્રતિ। રણે રાક્ષસશાર્દૂલે પ્રસુપ્ત ઇવ પાંસુષુ
હવે, જેના મનમાં જીવાત નથી રહી, એ માટે આ દુનિયામાં શું બચ્યું છે? રાક્ષસોમાં વાઘ જેવો, યુદ્ધના ધૂળમાં સૂતો છે એમ લાગે છે.
ધૃતિપ્રવાલઃ પ્રસભાગ્ર્યપુષ્પ- સ્તપોબલઃ શૌર્યનિબદ્ધમૂલઃ। રણે મહાન્ રાક્ષસરાજવૃક્ષઃ સમ્મર્દિતો રાઘવમારુતેન
ધૈર્ય એનાં કળ, તપ એનાં ફૂલો અને શૌર્ય એનાં મૂળ—એવો રાક્ષસરાજનો મહાન વૃક્ષ યુદ્ધમાં રાઘવના પવનથી ધરાશાયી થયો છે.
તેજોવિષાણઃ કુલવંશવંશઃ કોપપ્રસાદાપરગાત્રહસ્તઃ। ઇક્ષ્વાકુસિંહાવગૃહીતદેહઃ સુપ્તઃ ક્ષિતૌ રાવણગન્ધહસ્તી
તેજના શિંગ, વંશનો વંશ, ક્રોધ અને પ્રસન્નતા બંનેમાં હાથ ચાલતા, ઇક્ષ્વાકુ વંશના સિંહે શરીર પકડી લીધું છે—એ રાવણ નામનો હાથી હવે જમીન પર સૂઈ ગયો છે.
પરાક્રમોત્સાહવિજૃમ્ભિતાર્ચિ- ર્નિઃશ્વાસધૂમઃ સ્વબલપ્રતાપઃ। પ્રતાપવાન્ સંયતિ રાક્ષસાગ્નિ- ર્નિર્વાપિતો રામપયોધરેણ
પારાક્રમ અને ઉત્સાહની જ્વાળા જેવું તેજ, શ્વાસ ધૂમ્રપાન જેવો, પોતાનાં બળ પર ગર્વ—યુદ્ધમાં પ્રચંડ એવો રાક્ષસ અગ્નિ, રામના મેઘથી બુઝાઈ ગયો છે.
સિંહર્ક્ષલાઙ્ગૂલકકુદ્વિષાણઃ પરાભિજિદ્ગન્ધનગન્ધવાહઃ। રક્ષોવૃષશ્ચાપલકર્ણચક્ષુઃ ક્ષિતીશ્વરવ્યાઘ્રહતોઽવસન્નઃ
સિંહની જટા, વાછરડાની કૂંપળ, ગેંડાનો શિંગ, વિજયી હાથી જેવો ચાલ, ચંચળ કાન અને આંખો ધરાવતો રાક્ષસોમાં વાછરડો, રાજાઓમાં વાઘે માર્યો છે અને હવે પડી રહ્યો છે.
વદન્તં હેતુમદ્વાક્યં પરિદૃષ્ટાર્થનિશ્ચયમ્। રામઃ શોકસમાવિષ્ટમિત્યુવાચ વિભીષણમ્
કારણસભર અને સ્પષ્ટ વાતો કરતા, દુઃખથી ઘેરાયેલા વિભીષણને જોઈ, રામે તેને કહ્યું.
નાયં વિનષ્ટો નિશ્ચેષ્ટઃ સમરે ચણ્ડવિક્રમઃ। અત્યુન્નતમહોત્સાહઃ પતિતોઽયમશઙ્કિતઃ
આ વીર નાશ પામ્યો નથી, ન તો નિષ્ક્રિય છે; યુદ્ધમાં ભયંકર પરાક્રમ ધરાવતો, અતિ ઉત્સાહી હતો—એ નિર્ભય થઈને પડ્યો છે.
નૈવં વિનષ્ટાઃ શોચન્તે ક્ષત્રધર્મવ્યવસ્થિતાઃ। વૃદ્ધિમાશંસમાના યે નિપતન્તિ રણાજિરે
યુદ્ધધર્મમાં સ્થિર રહેનારા, યુદ્ધમાં પડ્યા પછી મહિમા મેળવવાની આશા રાખનારા, એમના મૃત્યુ પછી આવું શોક કરતા નથી.
યેન સેન્દ્રાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રાસિતા યુધિ ધીમતા। તસ્મિન્ કાલસમાયુક્તે ન કાલઃ પરિશોચિતુમ્
જે બુદ્ધિશાળી યોદ્ધાએ ઇન્દ્ર અને દેવો સહિત ત્રણેય લોકને યુદ્ધમાં ડરાવ્યા હતા, એના માટે, જ્યારે સમય આવી ગયો છે, ત્યારે શોક કરવાનો સમય નથી.
નૈકાન્તવિજયો યુદ્ધે ભૂતપૂર્વઃ કદાચન। પરૈર્વા હન્યતે વીરઃ પરાન્ વા હન્તિ સંયુગે
યુદ્ધમાં ક્યારેય સંપૂર્ણ વિજય મળતો નથી; વીર તો ક્યારેક દુશ્મનના હાથો મારાય છે, તો ક્યારેક દુશ્મનને મારે છે.
ઇયં હિ પૂર્વૈઃ સંદિષ્ટા ગતિઃ ક્ષત્રિયસમ્મતા। ક્ષત્રિયો નિહતઃ સંખ્યે ન શોચ્ય ઇતિ નિશ્ચયઃ
આ જ માર્ગ પૂર્વજોએ બતાવ્યો છે અને ક્ષત્રિયોએ માન્ય છે; યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલો ક્ષત્રિય શોક કરવા યોગ્ય નથી—આ નિશ્ચિત વાત છે.
તદેવં નિશ્ચયં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વમાસ્થાય વિજ્વરઃ। યદિહાનન્તરં કાર્યં કલ્પ્યં તદનુચિન્તય
આ રીતે નિશ્ચય કરીને, સાચી વાતને માનીને અને મનમાં કોઈ દુઃખ વિના, હવે આગળ શું કરવું એ વિચાર.
તમુક્તવાક્યં વિક્રાન્તં રાજપુત્રં વિભીષણઃ। ઉવાચ શોકસંતપ્તો ભ્રાતુર્હિતમનન્તરમ્
વિવીષણ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, બહાદુર રાજકુમારને પોતાના ભાઈના હિત માટે તરત જ કહ્યું.
યોઽયં વિમર્દેષ્વવિભગ્નપૂર્વઃ સુરૈઃ સમસ્તૈરપિ વાસવેન। ભવન્તમાસાદ્ય રણે વિભગ્નો વેલામિવાસાદ્ય યથા સમુદ્રઃ
જે રાવણને અત્યાર સુધી કોઈ દેવો કે ઇન્દ્ર પણ યુદ્ધમાં હરાવી શક્યા નહોતા, એ આજે તમારી સામે યુદ્ધમાં હારી ગયો છે, જેમ દરિયો કાંઠે આવી અટકી જાય છે.
અનેન દત્તાનિ વનીપકેષુ ભુક્તાશ્ચ ભોગા નિભૃતાશ્ચ ભૃત્યાઃ। ધનાનિ મિત્રેષુ સમર્પિતાનિ વૈરાણ્યમિત્રેષુ ચ યાપિતાનિ
એણે વનમાં રહેતા લોકોને દાન આપ્યાં, આનંદ માણ્યા, નોકરીયતને સાચવી, મિત્રોને ધન સોંપ્યું અને દુશ્મનો સાથે વેર સહન કર્યા.
એષોઽહિતાગ્નિશ્ચ મહાતપાશ્ચ વેદાન્તગઃ કર્મસુ ચાગ્ર્યશૂરઃ। એતસ્ય યત્ પ્રેતગતસ્ય કૃત્યં તત્ કર્તુમિચ્છામિ તવ પ્રસાદાત્
આ રાવણ દુશ્મનો માટે અગ્નિ જેવો અને મહાન તપસ્વી હતો, વેદોમાં પારંગત અને કર્મમાં પણ સર્વોચ્ચ હતો. હવે એના મૃત્યુ પછી જે કરવું જોઈએ, એ હું તમારી મર્જીથી કરવું ઈચ્છું છું.
સ તસ્ય વાક્યૈઃ કરુણૈર્મહાત્મા સમ્બોધિતઃ સાધુ વિભીષણેન। આજ્ઞાપયામાસ નરેન્દ્રસૂનુઃ સ્વર્ગીયમાધાનમદીનસત્ત્વઃ
મહાન આત્માવાળા રાજકુમારને, વિવીષણના કરુણાભર્યા શબ્દો સાંભળી, મનમાં કોઈ દુઃખ વિના, સ્વર્ગીય વિધિ કરવા આજ્ઞા આપી.
મરણાન્તાનિ વૈરાણિ નિર્વૃત્તં નઃ પ્રયોજનમ્। ક્રિયતામસ્ય સંસ્કારો મમાપ્યેષ યથા તવ
મૃત્યુથી વેર સમાપ્ત થઈ જાય છે; આપણું કામ પૂરૂં થયું. હવે એના અંત્યવિધિ કરો; અને મારી પણ તમારી જેવી જ વિધિ થવી જોઈએ.
thumb|દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે મહાન વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો દસમો અધ્યાય સાંભળો.
રાવણં નિહતં શ્રુત્વા રાઘવેણ મહાત્મના। અન્તઃપુરાદ્ વિનિષ્પેતૂ રાક્ષસ્યઃ શોકકર્શિતાઃ
જ્યારે રાઘવએ રાવણને મારી નાખ્યો એ સાંભળીને, દુઃખથી દુર્બળ થયેલી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ આંતઃપુરમાંથી બહાર આવી.
વાર્યમાણાઃ સુબહુશો વેષ્ટન્ત્યઃ ક્ષિતિપાંસુષુ। વિમુક્તકેશ્યઃ શોકાર્તા ગાવો વત્સહતા ઇવ
એ સ્ત્રીઓ વારંવાર રોકવામાં આવી છતાં, ધરતી પર ધૂળમાં લથડતી, વાળ ખુલ્લા અને દુઃખથી વ્યાકુળ, પોતાના વાછરડા ગુમાવેલી ગાયોની જેમ રડતી હતી.
ઉત્તરેણ વિનિષ્ક્રમ્ય દ્વારેણ સહ રાક્ષસૈઃ। પ્રવિશ્યાયોધનં ઘોરં વિચિન્વન્ત્યો હતં પતિમ્
ઉત્તર દરવાજેથી રાક્ષસો સાથે બહાર આવી, એ ભયાનક યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશી, પોતાના મૃત્યુ પામેલા પતિને શોધવા લાગી.
આર્યપુત્રેતિ વાદિન્યો હા નાથેતિ ચ સર્વશઃ। પરિપેતુઃ કબન્ધાઙ્કાં મહીં શોણિતકર્દમામ્
'આર્યપુત્ર!' અને 'હાય, આપણા રક્ષક!' એમ રડતી, એ સ્ત્રીઓ લોહીથી ભેજાયેલી, કાદવથી મેલી ધરતી પર, પતિના મૃતદેહને ચાંપીને પડી ગઈ.
તા બાષ્પપરિપૂર્ણાક્ષ્યો ભર્તૃશોકપરાજિતાઃ। કરિણ્ય ઇવ નર્દન્ત્યઃ કરેણ્વો હતયૂથપાઃ
એ સ્ત્રીઓની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ હતી, પતિના દુઃખથી વિહ્વળ થઈ, પોતાના નેતા મરતા, જેમ હાથીણીઓ રડે, એમ રડતી હતી.
દદૃશુસ્તા મહાકાયં મહાવીર્યં મહાદ્યુતિમ્। રાવણં નિહતં ભૂમૌ નીલાઞ્જનચયોપમમ્
એમણે રાવણને, જે મહાકાય, મહાવીર અને તેજસ્વી હતો, ધરતી પર મૃત પડેલો જોયો, જે કાળી અંજણની ઢગલી જેવો લાગતો હતો.
તાઃ પતિં સહસા દૃષ્ટ્વા શયાનં રણપાંસુષુ। નિપેતુસ્તસ્ય ગાત્રેષુ ચ્છિન્ના વનલતા ઇવ
પતિને અચાનક યુદ્ધની ધૂળમાં પડેલો જોઈ, એ સ્ત્રીઓ વનમાં કાપી નાખેલી વેલીઓ જેવી, એના અંગો પર પડી ગઈ.
બહુમાનાત્ પરિષ્વજ્ય કાચિદેનં રુરોદ હ। ચરણૌ કાચિદાલમ્બ્ય કાચિત્ કણ્ઠેઽવલમ્બ્ય ચ
કોઈએ ખૂબ પ્રેમથી પતિને ચાંપીને રડવું લાગ્યું, કોઈએ પગ પકડી લીધા અને કોઈએ ગળે વળગાઈ ગઈ.
ઉત્ક્ષિપ્ય ચ ભુજૌ કાચિદ્ ભૂમૌ સુપરિવર્તતે। હતસ્ય વદનં દૃષ્ટ્વા કાચિન્મોહમુપાગમત્
કોઈએ હાથ ઉપર ઉંચકીને ધરતી પર લથડવું લાગ્યું; કોઈએ પતિનું નિર્જીવ ચહેરું જોઈને હોશ ગુમાવી દીધો.
કાચિદઙ્કે શિરઃ કૃત્વા રુરોદ મુખમીક્ષતી। સ્નાપયન્તી મુખં બાષ્પૈસ્તુષારૈરિવ પઙ્કજમ્
કોઈએ પતિનું માથું પોતાની ગોદમાં રાખીને, એના ચહેરા તરફ જોઈ રડતી રહી, અને એના ચહેરાને આંસુથી એ રીતે ભીંજવ્યું, જેમ શીતલાં પાંખડી પર પડતાં હોય.
એવમાર્તાઃ પતિં દૃષ્ટ્વા રાવણં નિહતં ભુવિ। ચુક્રુશુર્બહુધા શોકાદ્ ભૂયસ્તાઃ પર્યદેવયન્
એવી રીતે દુઃખથી ત્રસ્ત થઈને, રાવણને જમીન પર પડેલો મરેલો જોઈ, તે સ્ત્રીઓએ અનેક રીતે રડતાં રડતાં વધુ શોક કર્યો.