તતસ્તુ સુગ્રીવવિભીષણાઙ્ગદાઃ સુહૃદ્વિશિષ્ટાઃ સહલક્ષ્મણસ્તદા। સમેત્ય હૃષ્ટા વિજયેન રાઘવં રણેઽભિરામં વિધિનાભ્યપૂજયન્
પછી સુગ્રીવ, વિભીષણ, અઙ્ગદ અને તેમના શ્રેષ્ઠ મિત્રોએ, લક્ષ્મણ સાથે, વિજયી અને યુદ્ધપ્રિય રાઘવ પાસે જઈ, વિધિપૂર્વક તેની પૂજા કરી.
સ તુ નિહતરિપુઃ સ્થિરપ્રતિજ્ઞઃ સ્વજનબલાભિવૃતો રણે બભૂવ। રઘુકુલનૃપનન્દનો મહૌજા- સ્ત્રિદશગણૈરભિસંવૃતો મહેન્દ્રઃ
શત્રુનો નાશ કરનાર, દૃઢ પ્રતિજ્ઞાવાન, પોતાના સ્વજનો અને સેના સાથે યુદ્ધભૂમિમાં ઊભો રહ્યો; રઘુકુળના તેજસ્વી વંશજને દેવતાઓના સમૂહે, મહેન્દ્રની જેમ, ઘેરી લીધો હતો.
thumb|નવાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે નવાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો નવસો નવમો સર્ગ સાંભળો.
ભ્રાતરં નિહતં દૃષ્ટ્વા શયાનં નિર્જિતં રણે। શોકવેગપરીતાત્મા વિલલાપ વિભીષણઃ
ભાઈને યુદ્ધમાં પડેલો, હારેલો અને મૃત્યુ પામેલો જોઈ, વિભીષણનું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ ગયું અને તે રડવા લાગ્યો.
વીરવિક્રાન્ત વિખ્યાત પ્રવીણ નયકોવિદ। મહાર્હશયનોપેત કિં શેષે નિહતો ભુવિ
હે વીર, તું પરાક્રમી, પ્રસિદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી હતો, રાજાઓને યોગ્ય એવા શયન પર પથરાયેલો, ભૂમિ પર કેમ પડ્યો છે?
નિક્ષિપ્ય દીર્ઘૌ નિશ્ચેષ્ટૌ ભુજાવઙ્ગદભૂષિતૌ। મુકુટેનાપવૃત્તેન ભાસ્કરાકારવર્ચસા
લાંબા, નિષ્ક્રિય હાથોમાં કંકણ પહેરેલા, મસ્તકમાળ નીચે પડી ગઈ છે અને તું સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતો હતો—
તદિદં વીર સમ્પ્રાપ્તં યન્મયા પૂર્વમીરિતમ્। કામમોહપરીતસ્ય યત્ તન્ન રુચિતં તવ
હે વીર, જે હું પહેલા કહ્યું હતું તે હવે સાચું થયું છે. ત્યારે તું કામ અને મોહમાં ફસાઈ ગયો હતો, એ સમયે મારી વાત તને ગમી નહોતી.
યન્ન દર્પાત્ પ્રહસ્તો વા નેન્દ્રજિન્નાપરે જનાઃ। ન કુમ્ભકર્ણોઽતિરથો નાતિકાયો નરાન્તકઃ। ન સ્વયં બહુ મન્યેથાસ્તસ્યોદર્કોઽયમાગતઃ
પ્રહસ્ત, ઇન્દ્રજિત અને બીજા યોદ્ધાઓએ, ન તો અહંકારવશ પ્રહસ્તે, ન તો કુંભકર્ણ, ન તો અતિકાય, ન તો નરાંતક—કોઈએ પણ heed ન આપ્યો; તું પણ પોતે એનું માન રાખ્યું નહોતું. હવે તેનું પરિણામ આવી ગયું છે.
ગતઃ સેતુઃ સુનીતાનાં ગતો ધર્મસ્ય વિગ્રહઃ। ગતઃ સત્ત્વસ્ય સંક્ષેપઃ સુહસ્તાનાં ગતિર્ગતા
સમજદાર લોકોનો આધાર હવે રહ્યો નથી; ધર્મનું સ્વરૂપ પણ ગયું; પરાક્રમનું સાર પણ ગયું; સારા હાથ ધરાવનારાઓનો આશ્રય પણ હવે નથી રહ્યો.
આદિત્યઃ પતિતો ભૂમૌ મગ્નસ્તમસિ ચન્દ્રમાઃ। ચિત્રભાનુઃ પ્રશાન્તાર્ચિર્વ્યવસાયો નિરુદ્યમઃ। અસ્મિન્ નિપતિતે વીરે ભૂમૌ શસ્ત્રભૃતાં વરે
સૂર્ય જમીન પર પડી ગયો છે; ચંદ્ર અંધકારમાં ડૂબી ગયો છે; ચિત્રભાનુનું તેજ શાંત થઈ ગયું છે; મનનો દૃઢ નિશ્ચય પણ હવે નથી રહ્યો—કારણ કે શસ્ત્રધારી શ્રેષ્ઠ એવા આ વીર ભૂમિ પર પડી ગયો છે.
કિં શેષમિહલોકસ્ય ગતસત્ત્વસ્ય સમ્પ્રતિ। રણે રાક્ષસશાર્દૂલે પ્રસુપ્ત ઇવ પાંસુષુ
હવે, જેના મનમાં જીવાત નથી રહી, એ માટે આ દુનિયામાં શું બચ્યું છે? રાક્ષસોમાં વાઘ જેવો, યુદ્ધના ધૂળમાં સૂતો છે એમ લાગે છે.
ધૃતિપ્રવાલઃ પ્રસભાગ્ર્યપુષ્પ- સ્તપોબલઃ શૌર્યનિબદ્ધમૂલઃ। રણે મહાન્ રાક્ષસરાજવૃક્ષઃ સમ્મર્દિતો રાઘવમારુતેન
ધૈર્ય એનાં કળ, તપ એનાં ફૂલો અને શૌર્ય એનાં મૂળ—એવો રાક્ષસરાજનો મહાન વૃક્ષ યુદ્ધમાં રાઘવના પવનથી ધરાશાયી થયો છે.
તેજોવિષાણઃ કુલવંશવંશઃ કોપપ્રસાદાપરગાત્રહસ્તઃ। ઇક્ષ્વાકુસિંહાવગૃહીતદેહઃ સુપ્તઃ ક્ષિતૌ રાવણગન્ધહસ્તી
તેજના શિંગ, વંશનો વંશ, ક્રોધ અને પ્રસન્નતા બંનેમાં હાથ ચાલતા, ઇક્ષ્વાકુ વંશના સિંહે શરીર પકડી લીધું છે—એ રાવણ નામનો હાથી હવે જમીન પર સૂઈ ગયો છે.
પરાક્રમોત્સાહવિજૃમ્ભિતાર્ચિ- ર્નિઃશ્વાસધૂમઃ સ્વબલપ્રતાપઃ। પ્રતાપવાન્ સંયતિ રાક્ષસાગ્નિ- ર્નિર્વાપિતો રામપયોધરેણ
પારાક્રમ અને ઉત્સાહની જ્વાળા જેવું તેજ, શ્વાસ ધૂમ્રપાન જેવો, પોતાનાં બળ પર ગર્વ—યુદ્ધમાં પ્રચંડ એવો રાક્ષસ અગ્નિ, રામના મેઘથી બુઝાઈ ગયો છે.
સિંહર્ક્ષલાઙ્ગૂલકકુદ્વિષાણઃ પરાભિજિદ્ગન્ધનગન્ધવાહઃ। રક્ષોવૃષશ્ચાપલકર્ણચક્ષુઃ ક્ષિતીશ્વરવ્યાઘ્રહતોઽવસન્નઃ
સિંહની જટા, વાછરડાની કૂંપળ, ગેંડાનો શિંગ, વિજયી હાથી જેવો ચાલ, ચંચળ કાન અને આંખો ધરાવતો રાક્ષસોમાં વાછરડો, રાજાઓમાં વાઘે માર્યો છે અને હવે પડી રહ્યો છે.
વદન્તં હેતુમદ્વાક્યં પરિદૃષ્ટાર્થનિશ્ચયમ્। રામઃ શોકસમાવિષ્ટમિત્યુવાચ વિભીષણમ્
કારણસભર અને સ્પષ્ટ વાતો કરતા, દુઃખથી ઘેરાયેલા વિભીષણને જોઈ, રામે તેને કહ્યું.
નાયં વિનષ્ટો નિશ્ચેષ્ટઃ સમરે ચણ્ડવિક્રમઃ। અત્યુન્નતમહોત્સાહઃ પતિતોઽયમશઙ્કિતઃ
આ વીર નાશ પામ્યો નથી, ન તો નિષ્ક્રિય છે; યુદ્ધમાં ભયંકર પરાક્રમ ધરાવતો, અતિ ઉત્સાહી હતો—એ નિર્ભય થઈને પડ્યો છે.
નૈવં વિનષ્ટાઃ શોચન્તે ક્ષત્રધર્મવ્યવસ્થિતાઃ। વૃદ્ધિમાશંસમાના યે નિપતન્તિ રણાજિરે
યુદ્ધધર્મમાં સ્થિર રહેનારા, યુદ્ધમાં પડ્યા પછી મહિમા મેળવવાની આશા રાખનારા, એમના મૃત્યુ પછી આવું શોક કરતા નથી.
યેન સેન્દ્રાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રાસિતા યુધિ ધીમતા। તસ્મિન્ કાલસમાયુક્તે ન કાલઃ પરિશોચિતુમ્
જે બુદ્ધિશાળી યોદ્ધાએ ઇન્દ્ર અને દેવો સહિત ત્રણેય લોકને યુદ્ધમાં ડરાવ્યા હતા, એના માટે, જ્યારે સમય આવી ગયો છે, ત્યારે શોક કરવાનો સમય નથી.
નૈકાન્તવિજયો યુદ્ધે ભૂતપૂર્વઃ કદાચન। પરૈર્વા હન્યતે વીરઃ પરાન્ વા હન્તિ સંયુગે
યુદ્ધમાં ક્યારેય સંપૂર્ણ વિજય મળતો નથી; વીર તો ક્યારેક દુશ્મનના હાથો મારાય છે, તો ક્યારેક દુશ્મનને મારે છે.
ઇયં હિ પૂર્વૈઃ સંદિષ્ટા ગતિઃ ક્ષત્રિયસમ્મતા। ક્ષત્રિયો નિહતઃ સંખ્યે ન શોચ્ય ઇતિ નિશ્ચયઃ
આ જ માર્ગ પૂર્વજોએ બતાવ્યો છે અને ક્ષત્રિયોએ માન્ય છે; યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલો ક્ષત્રિય શોક કરવા યોગ્ય નથી—આ નિશ્ચિત વાત છે.
તદેવં નિશ્ચયં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વમાસ્થાય વિજ્વરઃ। યદિહાનન્તરં કાર્યં કલ્પ્યં તદનુચિન્તય
આ રીતે નિશ્ચય કરીને, સાચી વાતને માનીને અને મનમાં કોઈ દુઃખ વિના, હવે આગળ શું કરવું એ વિચાર.
તમુક્તવાક્યં વિક્રાન્તં રાજપુત્રં વિભીષણઃ। ઉવાચ શોકસંતપ્તો ભ્રાતુર્હિતમનન્તરમ્
વિવીષણ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, બહાદુર રાજકુમારને પોતાના ભાઈના હિત માટે તરત જ કહ્યું.
યોઽયં વિમર્દેષ્વવિભગ્નપૂર્વઃ સુરૈઃ સમસ્તૈરપિ વાસવેન। ભવન્તમાસાદ્ય રણે વિભગ્નો વેલામિવાસાદ્ય યથા સમુદ્રઃ
જે રાવણને અત્યાર સુધી કોઈ દેવો કે ઇન્દ્ર પણ યુદ્ધમાં હરાવી શક્યા નહોતા, એ આજે તમારી સામે યુદ્ધમાં હારી ગયો છે, જેમ દરિયો કાંઠે આવી અટકી જાય છે.
અનેન દત્તાનિ વનીપકેષુ ભુક્તાશ્ચ ભોગા નિભૃતાશ્ચ ભૃત્યાઃ। ધનાનિ મિત્રેષુ સમર્પિતાનિ વૈરાણ્યમિત્રેષુ ચ યાપિતાનિ
એણે વનમાં રહેતા લોકોને દાન આપ્યાં, આનંદ માણ્યા, નોકરીયતને સાચવી, મિત્રોને ધન સોંપ્યું અને દુશ્મનો સાથે વેર સહન કર્યા.
એષોઽહિતાગ્નિશ્ચ મહાતપાશ્ચ વેદાન્તગઃ કર્મસુ ચાગ્ર્યશૂરઃ। એતસ્ય યત્ પ્રેતગતસ્ય કૃત્યં તત્ કર્તુમિચ્છામિ તવ પ્રસાદાત્
આ રાવણ દુશ્મનો માટે અગ્નિ જેવો અને મહાન તપસ્વી હતો, વેદોમાં પારંગત અને કર્મમાં પણ સર્વોચ્ચ હતો. હવે એના મૃત્યુ પછી જે કરવું જોઈએ, એ હું તમારી મર્જીથી કરવું ઈચ્છું છું.
સ તસ્ય વાક્યૈઃ કરુણૈર્મહાત્મા સમ્બોધિતઃ સાધુ વિભીષણેન। આજ્ઞાપયામાસ નરેન્દ્રસૂનુઃ સ્વર્ગીયમાધાનમદીનસત્ત્વઃ
મહાન આત્માવાળા રાજકુમારને, વિવીષણના કરુણાભર્યા શબ્દો સાંભળી, મનમાં કોઈ દુઃખ વિના, સ્વર્ગીય વિધિ કરવા આજ્ઞા આપી.
મરણાન્તાનિ વૈરાણિ નિર્વૃત્તં નઃ પ્રયોજનમ્। ક્રિયતામસ્ય સંસ્કારો મમાપ્યેષ યથા તવ
મૃત્યુથી વેર સમાપ્ત થઈ જાય છે; આપણું કામ પૂરૂં થયું. હવે એના અંત્યવિધિ કરો; અને મારી પણ તમારી જેવી જ વિધિ થવી જોઈએ.
thumb|દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે મહાન વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો દસમો અધ્યાય સાંભળો.
રાવણં નિહતં શ્રુત્વા રાઘવેણ મહાત્મના। અન્તઃપુરાદ્ વિનિષ્પેતૂ રાક્ષસ્યઃ શોકકર્શિતાઃ
જ્યારે રાઘવએ રાવણને મારી નાખ્યો એ સાંભળીને, દુઃખથી દુર્બળ થયેલી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ આંતઃપુરમાંથી બહાર આવી.