તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ભૂમૌ હતશેષા નિશાચરાઃ। હતનાથા ભયત્રસ્તાઃ સર્વતઃ સમ્પ્રદુદ્રુવુઃ
તેને જમીન પર પડેલો જોઈ, બચેલા બધા રાત્રિચર રાક્ષસો, પોતાના નેતા વિના અને ભયથી કંપતા, ચારે બાજુ ભાગી ગયા.
નર્દન્તશ્ચાભિપેતુસ્તાન્ વાનરા દ્રુમયોધિનઃ। દશગ્રીવવધં દૃષ્ટ્વા વાનરા જિતકાશિનઃ
દશમુખના મૃત્યુને જોઈ, વૃક્ષો હથિયાર તરીકે પકડી, વાનરોએ ગર્જના કરી અને શત્રુઓ પર તૂટી પડ્યા; તેઓએ પોતાનું ગૌરવ જીત્યું હતું.
અર્દિતા વાનરૈર્હૃષ્ટૈર્લઙ્કામભ્યપતન્ ભયાત્। હતાશ્રયત્વાત્ કરુણૈર્બાષ્પપ્રસ્રવણૈર્મુખૈઃ
પ્રફુલ્લિત વાનરોના આક્રમણથી ડરીને, આશ્રય ગુમાવેલા અને દુઃખથી આંખોમાંથી આંસુ વહાવતા, તેઓ લંકા તરફ ભાગ્યા.
તતો વિનેદુઃ સંહૃષ્ટા વાનરા જિતકાશિનઃ। વદન્તો રાઘવજયં રાવણસ્ય ચ તદ્વધમ્
પછી વિજયી વાનરો આનંદથી ગુંજ્યા, રાઘવના વિજય અને રાવણના વધનો જયઘોષ કરતા.
અથાન્તરિક્ષે વ્યનદત્ સૌમ્યસ્ત્રિદશદુન્દુભિઃ। દિવ્યગન્ધવહસ્તત્ર મારુતઃ સુસુખો વવૌ
પછી આકાશમાં દેવોના દુંદુભીઓ મધુર અવાજે વાગવા લાગ્યા અને ત્યાં દિવ્ય સુગંધવાળો શીતળ પવન વહેવા લાગ્યો.
નિપપાતાન્તરિક્ષાચ્ચ પુષ્પવૃષ્ટિસ્તદા ભુવિ। કિરન્તી રાઘવરથં દુરાવાપા મનોહરા
ત્યારે આકાશમાંથી મનોહર અને દુર્લભ ફૂલોની વર્ષા થઈ, જે રાઘવના રથ પર વરસી.
રાઘવસ્તવસંયુક્તા ગગને ચ વિશુશ્રુવે। સાધુસાધ્વિતિ વાગગ્ર્યા દેવતાનાં મહાત્મનામ્
આકાશમાં મહાન આત્માવાળા દેવતાઓની અવાજો સંભળાઈ, જે રાઘવની પ્રશંસા કરતા 'શાબાશ, શાબાશ' કહીને.
આવિવેશ મહાન્ હર્ષો દેવાનાં ચારણૈઃ સહ। રાવણે નિહતે રૌદ્રે સર્વલોકભયંકરે
જ્યારે ભયંકર અને સર્વલોકને ભય આપનાર રાવણ મારો, ત્યારે દેવતાઓ અને ચરણો માંહ્યે મહાન આનંદ છવાઈ ગયો.
તતઃ સકામં સુગ્રીવમઙ્ગદં ચ વિભીષણમ્। ચકાર રાઘવઃ પ્રીતો હત્વા રાક્ષસપુંગવમ્
પછી રાઘવે, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ રાવણને મારીને, સુગ્રીવ, અઙ્ગદ અને વિભીષણની ઇચ્છાઓ આનંદપૂર્વક પૂર્ણ કરી.
તતઃ પ્રજગ્મુઃ પ્રશમં મરુદ્ગણા દિશઃ પ્રસેદુર્વિમલં નભોઽભવત્। મહી ચકમ્પે ન ચ મારુતો વવૌ સ્થિરપ્રભશ્ચાપ્યભવદ્ દિવાકરઃ
પછી પવનદેવોના સમૂહે શાંતિ પામી; દિશાઓ નિર્મળ થઈ, આકાશ સ્વચ્છ બન્યું; ધરા કંપી નહીં, પવન બંધ થયો અને સૂર્ય સ્થિર તેજથી પ્રકાશિત થયો.
તતસ્તુ સુગ્રીવવિભીષણાઙ્ગદાઃ સુહૃદ્વિશિષ્ટાઃ સહલક્ષ્મણસ્તદા। સમેત્ય હૃષ્ટા વિજયેન રાઘવં રણેઽભિરામં વિધિનાભ્યપૂજયન્
પછી સુગ્રીવ, વિભીષણ, અઙ્ગદ અને તેમના શ્રેષ્ઠ મિત્રોએ, લક્ષ્મણ સાથે, વિજયી અને યુદ્ધપ્રિય રાઘવ પાસે જઈ, વિધિપૂર્વક તેની પૂજા કરી.
સ તુ નિહતરિપુઃ સ્થિરપ્રતિજ્ઞઃ સ્વજનબલાભિવૃતો રણે બભૂવ। રઘુકુલનૃપનન્દનો મહૌજા- સ્ત્રિદશગણૈરભિસંવૃતો મહેન્દ્રઃ
શત્રુનો નાશ કરનાર, દૃઢ પ્રતિજ્ઞાવાન, પોતાના સ્વજનો અને સેના સાથે યુદ્ધભૂમિમાં ઊભો રહ્યો; રઘુકુળના તેજસ્વી વંશજને દેવતાઓના સમૂહે, મહેન્દ્રની જેમ, ઘેરી લીધો હતો.
thumb|નવાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે નવાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો નવસો નવમો સર્ગ સાંભળો.
ભ્રાતરં નિહતં દૃષ્ટ્વા શયાનં નિર્જિતં રણે। શોકવેગપરીતાત્મા વિલલાપ વિભીષણઃ
ભાઈને યુદ્ધમાં પડેલો, હારેલો અને મૃત્યુ પામેલો જોઈ, વિભીષણનું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ ગયું અને તે રડવા લાગ્યો.
વીરવિક્રાન્ત વિખ્યાત પ્રવીણ નયકોવિદ। મહાર્હશયનોપેત કિં શેષે નિહતો ભુવિ
હે વીર, તું પરાક્રમી, પ્રસિદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી હતો, રાજાઓને યોગ્ય એવા શયન પર પથરાયેલો, ભૂમિ પર કેમ પડ્યો છે?
નિક્ષિપ્ય દીર્ઘૌ નિશ્ચેષ્ટૌ ભુજાવઙ્ગદભૂષિતૌ। મુકુટેનાપવૃત્તેન ભાસ્કરાકારવર્ચસા
લાંબા, નિષ્ક્રિય હાથોમાં કંકણ પહેરેલા, મસ્તકમાળ નીચે પડી ગઈ છે અને તું સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતો હતો—
તદિદં વીર સમ્પ્રાપ્તં યન્મયા પૂર્વમીરિતમ્। કામમોહપરીતસ્ય યત્ તન્ન રુચિતં તવ
હે વીર, જે હું પહેલા કહ્યું હતું તે હવે સાચું થયું છે. ત્યારે તું કામ અને મોહમાં ફસાઈ ગયો હતો, એ સમયે મારી વાત તને ગમી નહોતી.
યન્ન દર્પાત્ પ્રહસ્તો વા નેન્દ્રજિન્નાપરે જનાઃ। ન કુમ્ભકર્ણોઽતિરથો નાતિકાયો નરાન્તકઃ। ન સ્વયં બહુ મન્યેથાસ્તસ્યોદર્કોઽયમાગતઃ
પ્રહસ્ત, ઇન્દ્રજિત અને બીજા યોદ્ધાઓએ, ન તો અહંકારવશ પ્રહસ્તે, ન તો કુંભકર્ણ, ન તો અતિકાય, ન તો નરાંતક—કોઈએ પણ heed ન આપ્યો; તું પણ પોતે એનું માન રાખ્યું નહોતું. હવે તેનું પરિણામ આવી ગયું છે.
ગતઃ સેતુઃ સુનીતાનાં ગતો ધર્મસ્ય વિગ્રહઃ। ગતઃ સત્ત્વસ્ય સંક્ષેપઃ સુહસ્તાનાં ગતિર્ગતા
સમજદાર લોકોનો આધાર હવે રહ્યો નથી; ધર્મનું સ્વરૂપ પણ ગયું; પરાક્રમનું સાર પણ ગયું; સારા હાથ ધરાવનારાઓનો આશ્રય પણ હવે નથી રહ્યો.
આદિત્યઃ પતિતો ભૂમૌ મગ્નસ્તમસિ ચન્દ્રમાઃ। ચિત્રભાનુઃ પ્રશાન્તાર્ચિર્વ્યવસાયો નિરુદ્યમઃ। અસ્મિન્ નિપતિતે વીરે ભૂમૌ શસ્ત્રભૃતાં વરે
સૂર્ય જમીન પર પડી ગયો છે; ચંદ્ર અંધકારમાં ડૂબી ગયો છે; ચિત્રભાનુનું તેજ શાંત થઈ ગયું છે; મનનો દૃઢ નિશ્ચય પણ હવે નથી રહ્યો—કારણ કે શસ્ત્રધારી શ્રેષ્ઠ એવા આ વીર ભૂમિ પર પડી ગયો છે.
કિં શેષમિહલોકસ્ય ગતસત્ત્વસ્ય સમ્પ્રતિ। રણે રાક્ષસશાર્દૂલે પ્રસુપ્ત ઇવ પાંસુષુ
હવે, જેના મનમાં જીવાત નથી રહી, એ માટે આ દુનિયામાં શું બચ્યું છે? રાક્ષસોમાં વાઘ જેવો, યુદ્ધના ધૂળમાં સૂતો છે એમ લાગે છે.
ધૃતિપ્રવાલઃ પ્રસભાગ્ર્યપુષ્પ- સ્તપોબલઃ શૌર્યનિબદ્ધમૂલઃ। રણે મહાન્ રાક્ષસરાજવૃક્ષઃ સમ્મર્દિતો રાઘવમારુતેન
ધૈર્ય એનાં કળ, તપ એનાં ફૂલો અને શૌર્ય એનાં મૂળ—એવો રાક્ષસરાજનો મહાન વૃક્ષ યુદ્ધમાં રાઘવના પવનથી ધરાશાયી થયો છે.
તેજોવિષાણઃ કુલવંશવંશઃ કોપપ્રસાદાપરગાત્રહસ્તઃ। ઇક્ષ્વાકુસિંહાવગૃહીતદેહઃ સુપ્તઃ ક્ષિતૌ રાવણગન્ધહસ્તી
તેજના શિંગ, વંશનો વંશ, ક્રોધ અને પ્રસન્નતા બંનેમાં હાથ ચાલતા, ઇક્ષ્વાકુ વંશના સિંહે શરીર પકડી લીધું છે—એ રાવણ નામનો હાથી હવે જમીન પર સૂઈ ગયો છે.
પરાક્રમોત્સાહવિજૃમ્ભિતાર્ચિ- ર્નિઃશ્વાસધૂમઃ સ્વબલપ્રતાપઃ। પ્રતાપવાન્ સંયતિ રાક્ષસાગ્નિ- ર્નિર્વાપિતો રામપયોધરેણ
પારાક્રમ અને ઉત્સાહની જ્વાળા જેવું તેજ, શ્વાસ ધૂમ્રપાન જેવો, પોતાનાં બળ પર ગર્વ—યુદ્ધમાં પ્રચંડ એવો રાક્ષસ અગ્નિ, રામના મેઘથી બુઝાઈ ગયો છે.
સિંહર્ક્ષલાઙ્ગૂલકકુદ્વિષાણઃ પરાભિજિદ્ગન્ધનગન્ધવાહઃ। રક્ષોવૃષશ્ચાપલકર્ણચક્ષુઃ ક્ષિતીશ્વરવ્યાઘ્રહતોઽવસન્નઃ
સિંહની જટા, વાછરડાની કૂંપળ, ગેંડાનો શિંગ, વિજયી હાથી જેવો ચાલ, ચંચળ કાન અને આંખો ધરાવતો રાક્ષસોમાં વાછરડો, રાજાઓમાં વાઘે માર્યો છે અને હવે પડી રહ્યો છે.
વદન્તં હેતુમદ્વાક્યં પરિદૃષ્ટાર્થનિશ્ચયમ્। રામઃ શોકસમાવિષ્ટમિત્યુવાચ વિભીષણમ્
કારણસભર અને સ્પષ્ટ વાતો કરતા, દુઃખથી ઘેરાયેલા વિભીષણને જોઈ, રામે તેને કહ્યું.
નાયં વિનષ્ટો નિશ્ચેષ્ટઃ સમરે ચણ્ડવિક્રમઃ। અત્યુન્નતમહોત્સાહઃ પતિતોઽયમશઙ્કિતઃ
આ વીર નાશ પામ્યો નથી, ન તો નિષ્ક્રિય છે; યુદ્ધમાં ભયંકર પરાક્રમ ધરાવતો, અતિ ઉત્સાહી હતો—એ નિર્ભય થઈને પડ્યો છે.
નૈવં વિનષ્ટાઃ શોચન્તે ક્ષત્રધર્મવ્યવસ્થિતાઃ। વૃદ્ધિમાશંસમાના યે નિપતન્તિ રણાજિરે
યુદ્ધધર્મમાં સ્થિર રહેનારા, યુદ્ધમાં પડ્યા પછી મહિમા મેળવવાની આશા રાખનારા, એમના મૃત્યુ પછી આવું શોક કરતા નથી.
યેન સેન્દ્રાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રાસિતા યુધિ ધીમતા। તસ્મિન્ કાલસમાયુક્તે ન કાલઃ પરિશોચિતુમ્
જે બુદ્ધિશાળી યોદ્ધાએ ઇન્દ્ર અને દેવો સહિત ત્રણેય લોકને યુદ્ધમાં ડરાવ્યા હતા, એના માટે, જ્યારે સમય આવી ગયો છે, ત્યારે શોક કરવાનો સમય નથી.
નૈકાન્તવિજયો યુદ્ધે ભૂતપૂર્વઃ કદાચન। પરૈર્વા હન્યતે વીરઃ પરાન્ વા હન્તિ સંયુગે
યુદ્ધમાં ક્યારેય સંપૂર્ણ વિજય મળતો નથી; વીર તો ક્યારેક દુશ્મનના હાથો મારાય છે, તો ક્યારેક દુશ્મનને મારે છે.