રાવણં પ્રેક્ષ્ય હૃષ્ટાત્મા જયાર્થં સમુપાગમત્। સર્વયત્નેન મહતા વૃતસ્તસ્ય વધેઽભવત્
રાવણને જોઈને, તેનું મન આનંદિત થયું અને વિજય માટે આગળ વધ્યો; સર્વ શક્તિથી ઘેરાઈને, તે તેના વિનાશ માટે તત્પર થયો.
અથ રવિરવદન્નિરીક્ષ્ય રામં મુદિતમનાઃ પરમં પ્રહૃષ્યમાણઃ। નિશિચરપતિસંક્ષયં વિદિત્વા સુરગણમધ્યગતો વચસ્ત્વરેતિ
પછી સૂર્યદેવે, રામને જોઈને, ખૂબ આનંદથી અને હર્ષભેર બોલ્યા; રાક્ષસોના રાજાના વિનાશને જાણીને, દેવમંડળમાં રહી, ઝડપથી વચન ઉચ્ચાર્યા.
thumb|ષડધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષડધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો છઠ્ઠો સર્ગ સાંભળો.
સારથિઃ સ રથં હૃષ્ટઃ પરસૈન્યપ્રધર્ષણમ્। ગન્ધર્વનગરાકારં સમુચ્છ્રિતપતાકિનમ્
સારથીએ આનંદપૂર્વક રથ હંકાર્યો, જે દુશ્મન સેના માટે ભયજનક હતો અને ગંધર્વનગર જેવો દેખાતો, ઊંચા ધ્વજાવાળા હતો.
યુક્તં પરમસમ્પન્નૈર્વાજિભિર્હેમમાલિભિઃ। યુદ્ધોપકરણૈઃ પૂર્ણં પતાકાધ્વજમાલિનમ્
તે રથ ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડાયેલો હતો, જેમણે સોનાની માળ પહેરી હતી; તે યુદ્ધના સાધનોથી ભરેલો અને ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભતો હતો.
ગ્રસન્તમિવ ચાકાશં નાદયન્તં વસુંધરામ્। પ્રણાશં પરસૈન્યાનાં સ્વસૈન્યસ્ય પ્રહર્ષણમ્
તે રથ આકાશને словно ગળી જાય તેમ લાગતો અને ધરતી પર ગુંજી ઉઠતો; દુશ્મન સેના માટે વિનાશ અને પોતાની સેના માટે આનંદ લાવતો હતો.
રાવણસ્ય રથં ક્ષિપ્રં ચોદયામાસ સારથિઃ। તમાપતન્તં સહસા સ્વનવન્તં મહાધ્વજમ્
સારથીએ ઝડપથી રાવણનો રથ હંકાર્યો, જે અચાનક ધ્વનિ સાથે અને મહા ધ્વજ સાથે દોડતો આવ્યો.
રથં રાક્ષસરાજસ્ય નરરાજો દદર્શ હ। કૃષ્ણવાજિસમાયુક્તં યુક્તં રૌદ્રેણ વર્ચસા
મનુષ્યોના રાજાએ રાક્ષસોના રાજાનો રથ જોયો, જે કાળા ઘોડાઓથી જોડાયેલો અને ભયાનક તેજથી યુક્ત હતો.
દીપ્યમાનમિવાકાશે વિમાનં સૂર્યવર્ચસમ્। તડિત્પતાકાગહનં દર્શિતેન્દ્રાયુધપ્રભમ્
તે રથ આકાશમાં સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતું, વીજળી જેવી ધ્વજાવાળો અને ઇન્દ્રના શસ્ત્રની કાંતિ દર્શાવતો હતો.
શરધારા વિમુઞ્ચન્તં ધારાધરમિવામ્બુદમ્। સ દૃષ્ટ્વા મેઘસંકાશમાપતન્તં રથં રિપોઃ
તે રથ તીરોની ધારા છોડતો, જાણે મેઘ વરસાદ વરસાવે તેમ; દુશ્મનનો રથ મેઘ જેવો કાળો અને ઝડપથી આવતો જોઈને,
ગિરેર્વજ્રાભિમૃષ્ટસ્ય દીર્યતઃ સદૃશસ્વનમ્। વિસ્ફારયન્ વૈ વેગેન બાલચન્દ્રાનતં ધનુઃ
તેનો અવાજ જાણે પર્વત પર વજ્ર પડ્યો હોય અને તૂટી જાય એવો હતો; તેણે નવચંદ્ર જેવી વક્ર ધનુષ્યને જોરથી ખેંચ્યું.
ઉવાચ માતલિં રામઃ સહસ્રાક્ષસ્ય સારથિમ્। માતલે પશ્ય સંરબ્ધમાપતન્તં રથં રિપોઃ
રામે ઇન્દ્રના સારથી માતલિને કહ્યું: 'માતલિ, જુઓ, દુશ્મનનો રથ કેટલો ઉગ્રતાથી આગળ વધી રહ્યો છે.'
યથાપસવ્યં પતતા વેગેન મહતા પુનઃ। સમરે હન્તુમાત્માનં તથાનેન કૃતા મતિઃ
તે રથ ફરીથી જોરદાર ઝડપથી ડાબી બાજુથી પસાર થાય છે; યુદ્ધમાં પોતાનો વિનાશ લાવવાનો તેનો ઈરાદો છે.
તદપ્રમાદમાતિષ્ઠ પ્રત્યુદ્ગચ્છ રથં રિપોઃ। વિધ્વંસયિતુમિચ્છામિ વાયુર્મેઘમિવોત્થિતમ્
અત્યારે જાગ્રત રહો અને દુશ્મનના રથ સામે જાઓ; હું તેને પવન જેમ ઉઠેલા મેઘને વિખેરી નાખે તેમ તોડવા માંગું છું.
અવિક્લવમસમ્ભ્રાન્તમવ્યગ્રહૃદયેક્ષણમ્। રશ્મિસંચારનિયતં પ્રચોદય રથં દ્રુતમ્
રથને નિર્ભય, અડગ અને સ્થિર હૃદય અને નજરથી, વાળ નિયંત્રિત રાખીને ઝડપથી હંકારો.
કામં ન ત્વં સમાધેયઃ પુરંદરરથોચિતઃ। યુયુત્સુરહમેકાગ્રઃ સ્મારયે ત્વાં ન શિક્ષયે
તમે તો ઇન્દ્રના રથ ચલાવવાના અનુભવી છો, તમને શીખવાડવાની જરૂર નથી; હું તો યુદ્ધ માટે તત્પર છું, માત્ર યાદ અપાવું છું, શીખવાડતો નથી.
પરિતુષ્ટઃ સ રામસ્ય તેન વાક્યેન માતલિઃ। પ્રચોદયામાસ રથં સુરસારથિરુત્તમઃ
રામના વચનથી માતલિ પ્રસન્ન થયો અને દેવોના શ્રેષ્ઠ સારથીએ રથને આગળ હંકાર્યો.
અપસવ્યં તતઃ કુર્વન્ રાવણસ્ય મહારથમ્। ચક્રસમ્ભૂતરજસા રાવણં વ્યવધૂનયત્
પછી, રાવણના મહારથના ડાબા બાજુએ વળી, તેણે રથના ચકરોથી ઉડેલા ધૂળથી રાવણને ઢાંકી દીધો.
તતઃ ક્રુદ્ધો દશગ્રીવસ્તામ્રવિસ્ફારિતેક્ષણઃ। રથપ્રતિમુખં રામં સાયકૈરવધૂનયત્
ત્યારે, દસ મુંડાવાળો રાવણ ગુસ્સે ભરાયો, તેની આંખો લાલ લાવા જેવી જળબળતી હતી. તેણે પોતાના રથ સામે ઉભેલા રામ પર તીરોની ઝમાવટ કરી.
ધર્ષણામર્ષિતો રામો ધૈર્યં રોષેણ લમ્ભયન્। જગ્રાહ સુમહાવેગમૈન્દ્રં યુધિ શરાસનમ્
આપમાનથી રામ દુઃખી થયો, પણ ધીરજ રાખી ગુસ્સાને કાબૂમાં રાખ્યો અને યુદ્ધમાં ઇન્દ્રનું મહાશક્તિશાળી ધનુષ્ય હાથમાં લીધું.
શરાંશ્ચ સુમહાવેગાન્ સૂર્યરશ્મિસમપ્રભાન્। તદુપોઢં મહદ્ યુદ્ધમન્યોન્યવધકાંક્ષિણોઃ। પરસ્પરાભિમુખયોર્દૃપ્તયોરિવ સિંહયોઃ
પછી તેણે સૂર્યકિરણ જેવી તેજસ્વી અને ઝડપદાર તીરો ઊઠાવ્યા. બંને એકબીજાને મટાડવા તત્પર બનીને, બે ગર્વી સિંહો સામસામે આવે એમ મહાયુદ્ધ શરૂ થયું.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ। સમીયુર્દ્વૈરથં દ્રષ્ટું રાવણક્ષયકાંક્ષિણઃ
પછી દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને મહર્ષિઓ રાવણના વિનાશની ઈચ્છા રાખીને એ દ્વંદ્વયુદ્ધ જોવા માટે ભેગા થયા.
સમુત્પેતુરથોત્પાતા દારુણા રોમહર્ષણાઃ। રાવણસ્ય વિનાશાય રાઘવસ્યોદયાય ચ
ભયાનક અને રોંવાટા ઉભા કરે એવા અશુભ સંકેતો દેખાવા લાગ્યા—રાવણના વિનાશ અને રાઘવના વિજય માટે.
વવર્ષ રુધિરં દેવો રાવણસ્ય રથોપરિ। વાતા મણ્ડલિનસ્તીવ્રા વ્યપસવ્યં પ્રચક્રમુઃ
રાવણના રથ પર આકાશમાંથી લોહી વરસ્યું; જોરદાર વંટોળવાળા પવન ડાબી બાજુએ ફૂંકાઈને ફરે છે.
મહદ્ગૃધ્રકુલં ચાસ્ય ભ્રમમાણં નભસ્થલે। યેન યેન રથો યાતિ તેન તેન પ્રધાવતિ
મોટા ગૃધ્રોનો ઝુંડ આકાશમાં ગોળ ગોળ ફરતો હતો અને રાવણનો રથ જ્યાં જ્યાં જતો, ત્યાં ત્યાં એ પણ પીછો કરતા.
સંધ્યયા ચાવૃતા લઙ્કા જપાપુષ્પનિકાશયા। દૃશ્યતે સમ્પ્રદીપ્તેવ દિવસેઽપિ વસુંધરા
લંકા સાંજના લાલ રંગથી ઢંકાઈ ગઈ, જે જપાફૂળ જેવી લાલ દેખાતી હતી; ધરતી પણ દિવસમાં જ અગ્નિથી ધધકતી હોય એમ દેખાતી હતી.
સનિર્ઘાતા મહોલ્કાશ્ચ સમ્પ્રપેતુર્મહાસ્વનાઃ। વિષાદયંસ્તે રક્ષાંસિ રાવણસ્ય તદાહિતાઃ
મોટા ગર્જનાવાળા વીજળીના કડાકા અને અગ્નિગોળા પડ્યા, જે રાવણના રાક્ષસોને ડરાવી દીધા.
રાવણશ્ચ યતસ્તત્ર પ્રચચાલ વસુંધરા। રક્ષસાં ચ પ્રહરતાં ગૃહીતા ઇવ બાહવઃ
રાવણ જ્યાં જ્યાં જતો, ત્યાં ત્યાં ધરતી ધ્રૂજી ઉઠતી; અને લડતા રાક્ષસોના હાથ પણ જાણે કોઈએ પકડી લીધા હોય એમ લાગતા.
તામ્રાઃ પીતાઃ સિતાઃ શ્વેતાઃ પતિતાઃ સૂર્યરશ્મયઃ। દૃશ્યન્તે રાવણસ્યાગ્રે પર્વતસ્યેવ ધાતવઃ
તામ્ર, પીળા, સફેદ અને ફિક્કા એવા સૂર્યકિરણો રાવણના આગળ પડ્યા, જેમ પર્વત પર વિવિધ ધાતુઓ પડેલી હોય.
ગૃધ્રૈરનુગતાશ્ચાસ્ય વમન્ત્યો જ્વલનં મુખૈઃ। પ્રણેદુર્મુખમીક્ષન્ત્યઃ સંરબ્ધમશિવં શિવાઃ
ગૃધ્રો તેની પાછળ પાછળ જતા, તેમના મુખમાંથી અગ્નિ ઉગળતા; ભયાનક અને અશુભ એવા એ પક્ષીઓ રાવણના ચહેરા તરફ તાકતા ફરતા.