દેશકાલૌ ચ વિજ્ઞેયૌ લક્ષણાનીઙ્ગિતાનિ ચ। દૈન્યં હર્ષશ્ચ ખેદશ્ચ રથિનશ્ચ બલાબલમ્
સ્થળ અને સમય, સંકેતો અને હાવભાવ, દુઃખ, આનંદ અને થાક, તેમજ રથચાલકની શક્તિ અને દુર્બળતા સમજવી જોઈએ.
સ્થલનિમ્નાનિ ભૂમેશ્ચ સમાનિ વિષમાણિ ચ। યુદ્ધકાલશ્ચ વિજ્ઞેયઃ પરસ્યાન્તરદર્શનમ્
ભૂમિના ઊંચા-નીચા, સમાન અને અસમાન ભાગો, યુદ્ધનો યોગ્ય સમય અને શત્રુની મનોભાવના પણ સમજવા જોઈએ.
ઉપયાનાપયાને ચ સ્થાનં પ્રત્યપસર્પણમ્। સર્વમેતદ્ રથસ્થેન જ્ઞેયં રથકુટુમ્બિના
આગળ વધવું કે પાછું ફરવું, સ્થાન અને પીછેહઠ – આ બધું રથચાલકને, જે રથનું જવાબદાર છે, જાણવું જરૂરી છે.
તવ વિશ્રામહેતોસ્તુ તથૈષાં રથવાજિનામ્। રૌદ્રં વર્જયતા ખેદં ક્ષમં કૃતમિદં મયા
તમારી આરામ માટે અને આ રથના ઘોડાઓના આરામ માટે, મેં એમના પર ભારે મહેનત ન પાડવી એ યોગ્ય માન્યું છે અને એ પ્રમાણે જ કર્યું છે.
સ્વેચ્છયા ન મયા વીર રથોઽયમપવાહિતઃ। ભર્તુઃ સ્નેહપરીતેન મયેદં યત્ કૃતં પ્રભો
હે વીર, મેં મારી ઈચ્છાથી આ રથ પાછું લીધું નથી; હે પ્રભુ, જે કર્યું છે એ તો મારા સ્વામી પ્રત્યેના પ્રેમથી જ કર્યું છે.
આજ્ઞાપય યથાતત્ત્વં વક્ષ્યસ્યરિનિષૂદન। તત્ કરિષ્યામ્યહં વીર ગતાનૃણ્યેન ચેતસા
હે શત્રુવિનાશક, તમે જે યોગ્ય માનો એ પ્રમાણે મને આજ્ઞા આપો; હે વીર, હું નિર્ભય મનથી એ કામ કરીશ.
સંતુષ્ટસ્તેન વાક્યેન રાવણસ્તસ્ય સારથેઃ। પ્રશસ્યૈનં બહુવિધં યુદ્ધલુબ્ધોઽબ્રવીદિદમ્
રાવણે રથચાલકના એ વચનથી પ્રસન્ન થઈને, એને અનેક રીતે વખાણ્યો અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈને એમ કહ્યું.
રથં શીઘ્રમિમં સૂત રાઘવાભિમુખં નય। નાહત્વા સમરે શત્રૂન્ નિવર્તિષ્યતિ રાવણઃ
હે સારથી, આ રથને તરત જ રાઘવની સામે લઈ જા; રાવણ પોતાના શત્રુઓને યુદ્ધમાં હરાવ્યા વિના પાછો ફરશે નહીં.
એવમુક્ત્વા રથસ્થસ્ય રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। દદૌ તસ્ય શુભં હ્યેકં હસ્તાભરણમુત્તમમ્। શ્રુત્વા રાવણવાક્યાનિ સારથિઃ સંન્યવર્તત
આવી રીતે બોલીને, રાક્ષસોના રાજા રાવણે રથચાલકને એક સુંદર હાથનું શ્રેષ્ઠ આભૂષણ આપ્યું; અને રાવણના વચન સાંભળીને, રથચાલકે રથ વાળ્યો.
તતો દ્રુતં રાવણવાક્યચોદિતઃ પ્રચોદયામાસ હયાન્ સ સારથિઃ। સ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય તતો મહારથઃ ક્ષણેન રામસ્ય રણાગ્રતોઽભવત્
પછી રાવણના આદેશથી પ્રેરિત થઈ, રથચાલકે ઘોડાઓને ઝડપથી દોડાવ્યા; અને રાક્ષસોના મહારથ રાવણનો રથ એક ક્ષણમાં જ યુદ્ધના મેદાનમાં રામની સામે આવી ગયો.
thumb|પઞ્ચાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે પઞ્ચાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
આ હવે એકસો પાંચમો સર્ગ છે, સાંભળો.
તતો યુદ્ધપરિશ્રાન્તં સમરે ચિન્તયા સ્થિતમ્। રાવણં ચાગ્રતો દૃષ્ટ્વા યુદ્ધાય સમુપસ્થિતમ્
પછી રામે જોયું કે રાવણ યુદ્ધથી થાકેલો છે અને વિચારમાં ઊભો છે, પણ સામે યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભો છે.
દૈવતૈશ્ચ સમાગમ્ય દ્રષ્ટુમભ્યાગતો રણમ્। ઉપગમ્યાબ્રવીદ્ રામમગસ્ત્યો ભગવાંસ્તદા
દેવતાઓ પણ યુદ્ધ જોવા માટે એકઠા થયા હતા; એ સમયે ભગવન અગસ્ત્ય રામ પાસે આવ્યા અને એમણે કહ્યું.
રામ રામ મહાબાહો શૃણુ ગુહ્યં સનાતનમ્। યેન સર્વાનરીન્ વત્સ સમરે વિજયિષ્યસે
હે રામ, હે મહાબાહુ, આ પ્રાચીન ગુપ્ત વાત સાંભળો; જેના દ્વારા, હે વત્સ, તમે યુદ્ધમાં બધા શત્રુઓને જીતશો.
આદિત્યહૃદયં પુણ્યં સર્વશત્રુવિનાશનમ્। જયાવહં જપં નિત્યમક્ષયં પરમં શિવમ્
આ આદિત્યહૃદય પવિત્ર છે, બધા શત્રુઓનો નાશ કરે છે, વિજય લાવે છે; એને હંમેશા જપો, એ અક્ષય અને સર્વોત્તમ શુભ છે.
સર્વમઙ્ગલમાઙ્ગલ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્। ચિન્તાશોકપ્રશમનમાયુર્વર્ધનમુત્તમમ્
એ સર્વમાં શુભ છે, બધા પાપોનો નાશક છે, ચિંતા અને દુઃખ દૂર કરે છે, અને આયુષ્ય વધારનાર સર્વોત્તમ છે.
રશ્મિમન્તં સમુદ્યન્તં દેવાસુરનમસ્કૃતમ્। પૂજયસ્વ વિવસ્વન્તં ભાસ્કરં ભુવનેશ્વરમ્
જે દેવતાઓ અને અસુરો પણ નમસ્કાર કરે છે, એવા પ્રકાશમાન, ઉગતા, વિવસ્વાન, ભાસ્કર અને જગતના સ્વામી સૂર્યની પૂજા કરો.
સર્વદેવાત્મકો હ્યેષ તેજસ્વી રશ્મિભાવનઃ। એષ દેવાસુરગણાઁલ્લોકાન્ પાતિ ગભસ્તિભિઃ
એ સર્વ દેવતાઓના આત્મા છે, તેજસ્વી છે, કિરણોનો સ્ત્રોત છે; એ પોતાના પ્રકાશથી દેવો, અસુરો અને બધા લોકનું રક્ષણ કરે છે.
એષ બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ શિવઃ સ્કન્દઃ પ્રજાપતિઃ। મહેન્દ્રો ધનદઃ કાલો યમઃ સોમો હ્યપાં પતિઃ
એ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, સ્કંદ, પ્રજાપતિ, મહેન્દ્ર, કુબેર, સમય, યમ, સોમ અને પાણીના સ્વામી પણ છે.
પિતરો વસવઃ સાધ્યા અશ્વિનૌ મરુતો મનુઃ। વાયુર્વહ્નિઃ પ્રજાઃ પ્રાણ ઋતુકર્તા પ્રભાકરઃ
એ પિતૃઓ, વસુઓ, સાધ્ય દેવો, અશ્વિનીકુમારો, મારુતગણ, મનુ, વાયુ, અગ્નિ, સર્વ પ્રજા, પ્રાણ, ઋતુઓના સર્જનહાર અને પ્રકાશ આપનાર છે.
આદિત્યઃ સવિતા સૂર્યઃ ખગઃ પૂષા ગભસ્તિમાન્। સુવર્ણસદૃશો ભાનુર્હિરણ્યરેતા દિવાકરઃ
એ આદિત્ય, સવિતા, સૂર્ય, આકાશમાં ફરનાર, પુષા, કિરણવાળો, ભાનુ, સુવર્ણ જેવો, હિરણ્યરેત, અને દિવસ કરનાર છે.
હરિદશ્વઃ સહસ્રાર્ચિઃ સપ્તસપ્તિર્મરીચિમાન્। તિમિરોન્મથનઃ શમ્ભુસ્ત્વષ્ટા માર્તણ્ડકોંઽશુમાન્
એના ઘોડા લીલા છે, એના હજારો કિરણો છે, એ સાત રથોમાં સવાર છે, તેજથી ભરેલો છે, અંધકારને દૂર કરનાર છે, શુભ છે, સર્જનહાર છે, માર્તંડ છે અને પ્રકાશથી ભરપૂર છે.
હિરણ્યગર્ભઃ શિશિરસ્તપનોઽહસ્કરો રવિઃ। અગ્નિગર્ભોઽદિતેઃ પુત્રઃ શઙ્ખઃ શિશિરનાશનઃ
એ હિરણ્યગર્ભ છે, ઠંડક આપનાર છે, તપાવનાર છે, અંધકારને દૂર કરનાર છે, રવિ છે, અગ્નિમાંથી જન્મેલો છે, અદિતીનો પુત્ર છે, શંખ છે અને ઠંડીને નાશ કરનાર છે.
વ્યોમનાથસ્તમોભેદી ઋગ્યજુઃસામપારગઃ। ઘનવૃષ્ટિરપાં મિત્રો વિન્ધ્યવીથીપ્લવંગમઃ
એ આકાશનો સ્વામી છે, અંધકારને દૂર કરનાર છે, ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદને જાણનાર છે, વરસાદ લાવનાર છે, પાણીનો મિત્ર છે અને વિંધ્ય પર્વતના માર્ગે ચાલનાર છે.
આતપી મણ્ડલી મૃત્યુઃ પિઙ્ગલઃ સર્વતાપનઃ। કવિર્વિશ્વો મહાતેજા રક્તઃ સર્વભવોદ્ભવઃ
એ તાપ આપનાર છે, ગોળાકાર છે, મૃત્યુ છે, પીળાશ પડતો છે, બધાને દહન કરનાર છે, કવિ છે, આખું જગત છે, મહાન તેજવાળો છે, લાલ છે અને સર્વ જીવોના મૂળ છે.
નક્ષત્રગ્રહતારાણામધિપો વિશ્વભાવનઃ। તેજસામપિ તેજસ્વી દ્વાદશાત્મન્ નમોઽસ્તુ તે
એ તારા, ગ્રહો અને નક્ષત્રોના સ્વામી છે, જગતના સર્જનહાર છે, તેજવાળાઓમાં સૌથી તેજસ્વી છે, બાર રૂપ ધરાવનાર છે—તમને વંદન છે.
નમઃ પૂર્વાય ગિરયે પશ્ચિમાયાદ્રયે નમઃ। જ્યોતિર્ગણાનાં પતયે દિનાધિપતયે નમઃ
પૂર્વ પર્વતને વંદન, પશ્ચિમ પર્વતને વંદન, પ્રકાશના સમૂહના સ્વામી ને વંદન, દિવસના સ્વામી ને પણ વંદન.
જયાય જયભદ્રાય હર્યશ્વાય નમો નમઃ। નમો નમઃ સહસ્રાંશો આદિત્યાય નમો નમઃ
વિજયી ને વંદન, શુભ વિજયી ને વંદન, પીળા ઘોડાવાળા ને વંદન, હજારો કિરણવાળા ને વારંવાર વંદન, આદિત્ય ને પણ વારંવાર વંદન.
નમ ઉગ્રાય વીરાય સારઙ્ગાય નમો નમઃ। નમઃ પદ્મપ્રબોધાય પ્રચણ્ડાય નમોઽસ્તુ તે
ભયાનક ને વંદન, વિરસૂર ને વંદન, ચિતરેલા ઘોડાવાળા ને વંદન, કમળને જાગૃત કરનાર ને વંદન, પ્રચંડ ને પણ વંદન.
બ્રહ્મેશાનાચ્યુતેશાય સૂરાયાદિત્યવર્ચસે। ભાસ્વતે સર્વભક્ષાય રૌદ્રાય વપુષે નમઃ
બ્રહ્મા, ઈશાન અને અચ્યૂતના સ્વામી ને વંદન, તેજસ્વી ને વંદન, સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવનાર ને વંદન, પ્રકાશમાન, સર્વનો ભક્ષક અને ભયાનક રૂપવાળા ને વંદન.