સૂતસ્તુ રથનેતાસ્ય તદવસ્થં નિરીક્ષ્ય તમ્। શનૈર્યુદ્ધાદસમ્ભ્રાન્તો રથં તસ્યાપવાહયત્
રથચાલકે પોતાના સ્વામીની એ હાલત જોઈ, શાંતિથી અને ગભરાટ વિના ધીરે ધીરે રથને યુદ્ધભૂમિમાંથી પાછો ખેંચ્યો.
રથં ચ તસ્યાથ જવેન સારથિ- ર્નિવાર્ય ભીમં જલદસ્વનં તદા। જગામ ભીત્યા સમરાન્મહીપતિં નિરસ્તવીર્યં પતિતં સમીક્ષ્ય
પછી સારથીએ ભયાનક ગર્જનાવાળું રથ ઝડપથી રોકી, ભયના કારણે યુદ્ધભૂમિમાંથી નીકળી ગયો, કારણ કે રાજા પડી ગયો હતો અને તેની તાકાત ખૂટી ગઈ હતી.
thumb|ચતુરધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુરધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રદ્ધાપૂર્વક હવે એકસો ચોથી સર્ગ સાંભળો.
સ તુ મોહાત્ સુસંક્રુદ્ધઃ કૃતાન્તબલચોદિતઃ। ક્રોધસંરક્તનયનો રાવણઃ સૂતમબ્રવીત્
પણ રાવણ મોહમાં પડીને, અત્યંત ક્રોધિત અને મૃત્યુના પ્રભાવે, આંખે લાલાઈ સાથે પોતાના સારથીને કહ્યું.
હીનવીર્યમિવાશક્તં પૌરુષેણ વિવર્જિતમ્। ભીરું લઘુમિવાસત્ત્વં વિહીનમિવ તેજસા
તું મને બળહીન, અશક્ત, પુરુષાર્થહીન, ડરપોક, હલકા મનવાળો અને તેજહીન જણાય છે.
વિમુક્તમિવ માયાભિરસ્ત્રૈરિવ બહિષ્કૃતમ્। મામવજ્ઞાય દુર્બુદ્ધે સ્વયા બુદ્ધ્યા વિચેષ્ટસે
મને માયાથી છૂટેલો કે શસ્ત્રોથી દૂર ફેંકાયેલો જેવો સમજીને, હે મૂર્ખ, તું પોતાની સમજ પ્રમાણે મારી અવગણના કરીને વર્તે છે.
કિમર્થં મામવજ્ઞાય મચ્છન્દમનવેક્ષ્ય ચ। ત્વયા શત્રુસમક્ષં મે રથોઽયમપવાહિતઃ
મારી ઇચ્છા ન જોતા અને મારી અવગણના કરીને, તું શત્રુની સામે મારું રથ કેમ પાછું ખેંચી લીધો?
ત્વયાદ્ય હિ મમાનાર્ય ચિરકાલમુપાર્જિતમ્। યશો વીર્યં ચ તેજશ્ચ પ્રત્યયશ્ચ વિનાશિતઃ
હે નીચ, આજે તારા કારણે મારું લાંબા સમયથી મેળવેલું યશ, પરાક્રમ, તેજ અને વિશ્વાસ બધું નષ્ટ થયું છે.
શત્રોઃ પ્રખ્યાતવીર્યસ્ય રઞ્જનીયસ્ય વિક્રમૈઃ। પશ્યતો યુદ્ધલુબ્ધોઽહં કૃતઃ કાપુરુષસ્ત્વયા
જે શત્રુ પરાક્રમમાં પ્રસિદ્ધ અને વિજયોથી પ્રસન્ન છે, તેની સામે હું યુદ્ધ માટે આતુર હતો ત્યારે તું મને ડરપોક બનાવી દીધો.
યત્ ત્વં કથમિદં મોહાન્ન ચેદ્ વહસિ દુર્મતે। સત્યોઽયં પ્રતિતર્કો મે પરેણ ત્વમુપસ્કૃતઃ
હે દુષ્ટબુદ્ધિ, જો તું આ મોહમાં આવીને ન કર્યું હોય તો મારી શંકા સાચી છે – તું શત્રુઓથી લાંચ લેવાઈ ગયો છે.
નહિ તદ્ વિદ્યતે કર્મ સુહૃદો હિતકાંક્ષિણઃ। રિપૂણાં સદૃશં ત્વેતદ્ યત્ ત્વયૈતદનુષ્ઠિતમ્
સાચા મિત્ર જે સારા ઈચ્છે છે, તેવું વર્તન નથી કરતું; તું જે કર્યું તે તો શત્રુઓને યોગ્ય છે.
નિવર્તય રથં શીઘ્રં યાવન્નાપૈતિ મે રિપુઃ। યદિ વાધ્યુષિતોઽસિ ત્વં સ્મર્યતે યદિ મે ગુણઃ
મારો શત્રુ દૂર જાય એ પહેલાં તું તરત રથ પાછું ફેરવી, જો કદી મારી સાથે રહ્યો હોય કે મારા ગુણ યાદ હોય તો.
એવં પરુષમુક્તસ્તુ હિતબુદ્ધિરબુદ્ધિના। અબ્રવીદ્ રાવણં સૂતો હિતં સાનુનયં વચઃ
મૂર્ખ દ્વારા આ રીતે કઠોર શબ્દો સાંભળીને, બુદ્ધિશાળી અને કલ્યાણચિંતક સારથીએ રાવણને શાંતિથી અને હિતની વાત કરી.
ન ભીતોઽસ્મિ ન મૂઢોઽસ્મિ નોપજપ્તોઽસ્મિ શત્રુભિઃ। ન પ્રમત્તો ન નિઃસ્નેહો વિસ્મૃતા ન ચ સત્ક્રિયા
હું ડરેલો નથી, મૂર્ખ પણ નથી, શત્રુઓથી ભ્રષ્ટ પણ થયો નથી; હું બેધાન નથી, પ્રેમવિહોણો પણ નથી અને યોગ્ય વર્તન ભૂલ્યો પણ નથી.
મયા તુ હિતકામેન યશશ્ચ પરિરક્ષતા। સ્નેહપ્રસ્કન્નમનસા હિતમિત્યપ્રિયં કૃતમ્
પણ, હું તારા કલ્યાણ અને યશની રક્ષા કરવા, પ્રેમથી ભીના મનથી, તારા હિત માટે આ અપ્રિય કાર્ય કર્યું છે.
નાસ્મિન્નર્થે મહારાજ ત્વં માં પ્રિયહિતે રતમ્। કશ્ચિલ્લઘુરિવાનાર્યો દોષતો ગન્તુમર્હસિ
હે મહારાજ, આ વિષયમાં તું મને તારા હિતમાં લાગેલા છતાં, કોઈ તુચ્છ કે નીચ માનવા યોગ્ય નથી.
શ્રૂયતાં પ્રતિ દાસ્યામિ યન્નિમિત્તં મયા રથઃ। નદીવેગ ઇવામ્ભોભિઃ સંયુગે વિનિવર્તિતઃ
શાંતિથી સાંભળ, હું તને કહું છું કે યુદ્ધમાં મેં રથ કેમ પાછું ખેંચ્યું, જેમ નદીનો પ્રવાહ પાણીથી વળે છે તેમ.
શ્રમં તવાવગચ્છામિ મહતા રણકર્મણા। નહિ તે વીર્યસૌમુખ્યં પ્રકર્ષં નોપધારયે
મને ખબર છે કે તું મહાન યુદ્ધથી થાકી ગયો છે, છતાં તારા પરાક્રમ કે ધૈર્યમાં હું કોઈ ઘટાડો નથી જોતો.
રથોદ્વહનખિન્નાશ્ચ ભગ્ના મે રથવાજિનઃ। દીના ઘર્મપરિશ્રાન્તા ગાવો વર્ષહતા ઇવ
મારા રથના ઘોડા રથ ખેંચવામાં થાકી ગયા છે; તેઓ તૂટેલા, દુઃખી અને ગરમીથી થાકેલા છે, જેમ વરસાદથી પીડાયેલી ગાયો હોય તેમ.
નિમિત્તાનિ ચ ભૂયિષ્ઠં યાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ નઃ। તેષુ તેષ્વભિપન્નેષુ લક્ષયામ્યપ્રદક્ષિણમ્
અમને ઘણા અપશકુન દેખાય છે; જે-જે સંજોગો ઊભા થયા છે તેમાં શુભતાનું લક્ષણ હું નથી જોતો.
દેશકાલૌ ચ વિજ્ઞેયૌ લક્ષણાનીઙ્ગિતાનિ ચ। દૈન્યં હર્ષશ્ચ ખેદશ્ચ રથિનશ્ચ બલાબલમ્
સ્થળ અને સમય, સંકેતો અને હાવભાવ, દુઃખ, આનંદ અને થાક, તેમજ રથચાલકની શક્તિ અને દુર્બળતા સમજવી જોઈએ.
સ્થલનિમ્નાનિ ભૂમેશ્ચ સમાનિ વિષમાણિ ચ। યુદ્ધકાલશ્ચ વિજ્ઞેયઃ પરસ્યાન્તરદર્શનમ્
ભૂમિના ઊંચા-નીચા, સમાન અને અસમાન ભાગો, યુદ્ધનો યોગ્ય સમય અને શત્રુની મનોભાવના પણ સમજવા જોઈએ.
ઉપયાનાપયાને ચ સ્થાનં પ્રત્યપસર્પણમ્। સર્વમેતદ્ રથસ્થેન જ્ઞેયં રથકુટુમ્બિના
આગળ વધવું કે પાછું ફરવું, સ્થાન અને પીછેહઠ – આ બધું રથચાલકને, જે રથનું જવાબદાર છે, જાણવું જરૂરી છે.
તવ વિશ્રામહેતોસ્તુ તથૈષાં રથવાજિનામ્। રૌદ્રં વર્જયતા ખેદં ક્ષમં કૃતમિદં મયા
તમારી આરામ માટે અને આ રથના ઘોડાઓના આરામ માટે, મેં એમના પર ભારે મહેનત ન પાડવી એ યોગ્ય માન્યું છે અને એ પ્રમાણે જ કર્યું છે.
સ્વેચ્છયા ન મયા વીર રથોઽયમપવાહિતઃ। ભર્તુઃ સ્નેહપરીતેન મયેદં યત્ કૃતં પ્રભો
હે વીર, મેં મારી ઈચ્છાથી આ રથ પાછું લીધું નથી; હે પ્રભુ, જે કર્યું છે એ તો મારા સ્વામી પ્રત્યેના પ્રેમથી જ કર્યું છે.
આજ્ઞાપય યથાતત્ત્વં વક્ષ્યસ્યરિનિષૂદન। તત્ કરિષ્યામ્યહં વીર ગતાનૃણ્યેન ચેતસા
હે શત્રુવિનાશક, તમે જે યોગ્ય માનો એ પ્રમાણે મને આજ્ઞા આપો; હે વીર, હું નિર્ભય મનથી એ કામ કરીશ.
સંતુષ્ટસ્તેન વાક્યેન રાવણસ્તસ્ય સારથેઃ। પ્રશસ્યૈનં બહુવિધં યુદ્ધલુબ્ધોઽબ્રવીદિદમ્
રાવણે રથચાલકના એ વચનથી પ્રસન્ન થઈને, એને અનેક રીતે વખાણ્યો અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈને એમ કહ્યું.
રથં શીઘ્રમિમં સૂત રાઘવાભિમુખં નય। નાહત્વા સમરે શત્રૂન્ નિવર્તિષ્યતિ રાવણઃ
હે સારથી, આ રથને તરત જ રાઘવની સામે લઈ જા; રાવણ પોતાના શત્રુઓને યુદ્ધમાં હરાવ્યા વિના પાછો ફરશે નહીં.
એવમુક્ત્વા રથસ્થસ્ય રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। દદૌ તસ્ય શુભં હ્યેકં હસ્તાભરણમુત્તમમ્। શ્રુત્વા રાવણવાક્યાનિ સારથિઃ સંન્યવર્તત
આવી રીતે બોલીને, રાક્ષસોના રાજા રાવણે રથચાલકને એક સુંદર હાથનું શ્રેષ્ઠ આભૂષણ આપ્યું; અને રાવણના વચન સાંભળીને, રથચાલકે રથ વાળ્યો.
તતો દ્રુતં રાવણવાક્યચોદિતઃ પ્રચોદયામાસ હયાન્ સ સારથિઃ। સ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય તતો મહારથઃ ક્ષણેન રામસ્ય રણાગ્રતોઽભવત્
પછી રાવણના આદેશથી પ્રેરિત થઈ, રથચાલકે ઘોડાઓને ઝડપથી દોડાવ્યા; અને રાક્ષસોના મહારથ રાવણનો રથ એક ક્ષણમાં જ યુદ્ધના મેદાનમાં રામની સામે આવી ગયો.