અદ્ય તે મચ્છરૈશ્છિન્નં શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્। ક્રવ્યાદા વ્યપકર્ષન્તુ વિકીર્ણં રણપાંસુષુ
આજે મારા બાણોથી તારો જ્વલંત કુંડળોથી શોભતો માથું કપાઈ જાય અને યુદ્ધભૂમિની ધૂળમાં પડેલું તે માથું માથાભક્ષકો ખેંચી જાય.
નિપત્યોરસિ ગૃધ્રાસ્તે ક્ષિતૌ ક્ષિપ્તસ્ય રાવણ। પિબન્તુ રુધિરં તર્ષાદ્ બાણશલ્યાન્તરોત્થિતમ્
હે રાવણ, જ્યારે તું જમીન પર પડીશ, ત્યારે ગિધ્દો તરસથી તારા બાણોના ઘા માંથી વહેતા લોહીનું પાન કરે.
અદ્ય મદ્બાણભિન્નસ્ય ગતાસોઃ પતિતસ્ય તે। કર્ષન્ ત્વન્ત્રાણિ પતગા ગરુત્મન્ત ઇવોરગાન્
આજે મારા બાણોથી ઘાયલ અને મૃત્યુ પામેલા તારા શરીરનાં આંતરડાં પક્ષીઓ ખેંચી કાઢે, જેમ ગરુડ સાપોને ખેંચે છે.
ઇત્યેવં સ વદન્ વીરો રામઃ શત્રુનિબર્હણઃ। રાક્ષસેન્દ્રં સમીપસ્થં શરવર્ષૈરવાકિરત્
આ રીતે બોલી, દુશ્મનોનો વિનાશક શ્રીરામે નજીક ઊભેલા રાક્ષસરાજ પર બાણવર્ષા કરી.
બભૂવ દ્વિગુણં વીર્યં બલં હર્ષશ્ચ સંયુગે। રામસ્યાસ્ત્રબલં ચૈવ શત્રોર્નિધનકાંક્ષિણઃ
શ્રીરામનું બળ, શૌર્ય અને યુદ્ધમાં આનંદ બે ગણું વધી ગયું, તેમ જ તેમના શસ્ત્રબળમાં પણ વૃદ્ધિ થઈ, કારણ કે તેઓ શત્રુના વિનાશની ઇચ્છા રાખતા હતા.
પ્રાદુર્બભૂવુરસ્ત્રાણિ સર્વાણિ વિદિતાત્મનઃ। પ્રહર્ષાચ્ચ મહાતેજાઃ શીઘ્રહસ્તતરોઽભવત્
શ્રીરામને જાણીતા બધા શસ્ત્રો પ્રગટ થયા અને આનંદથી તેઓ વધુ શક્તિશાળી અને ઝડપી બની ગયા.
શુભાન્યેતાનિ ચિહ્નાનિ વિજ્ઞાયાત્મગતાનિ સઃ। ભૂય એવાર્દયદ્ રામો રાવણં રાક્ષસાન્તકૃત્
આ શુભ સંકેતો પોતાના અંદર ઓળખીને, રાક્ષસોનો વિનાશક રામે રાવણ પર વધુ જોરદાર પ્રહાર કર્યો.
હરીણાં ચાશ્મનિકરૈઃ શરવર્ષૈશ્ચ રાઘવાત્। હન્યમાનો દશગ્રીવો વિઘૂર્ણહૃદયોઽભવત્
મકરોના પથ્થરો અને રાઘવના બાણોથી ઘાયલ થયેલો દશમુખ રાવણ મનથી કંપી ઉઠ્યો.
યદા ચ શસ્ત્રં નારેભે ન ચકર્ષ શરાસનમ્। નાસ્ય પ્રત્યકરોદ્ વીર્યં વિક્લવેનાન્તરાત્મના
જ્યારે તે શસ્ત્રો ચલાવી શકતો નહોતો કે ધનુષ્ય ખેંચી શકતો નહોતો, ત્યારે તેની અંદરની તાકાત ખૂટી ગઈ અને તે પ્રતિરોધ કરી શક્યો નહીં.
ક્ષિપ્તાશ્ચાશુ શરાસ્તેન શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ। મરણાર્થાય વર્તન્તે મૃત્યુકાલોઽભ્યવર્તત
તેના દ્વારા ઝડપથી છોડાયેલા બાણો અને વિવિધ શસ્ત્રો હવે મૃત્યુ લાવવા માટે જ વપરાઈ રહ્યા હતા; મૃત્યુનો સમય આવી પહોંચ્યો હતો.
સૂતસ્તુ રથનેતાસ્ય તદવસ્થં નિરીક્ષ્ય તમ્। શનૈર્યુદ્ધાદસમ્ભ્રાન્તો રથં તસ્યાપવાહયત્
રથચાલકે પોતાના સ્વામીની એ હાલત જોઈ, શાંતિથી અને ગભરાટ વિના ધીરે ધીરે રથને યુદ્ધભૂમિમાંથી પાછો ખેંચ્યો.
રથં ચ તસ્યાથ જવેન સારથિ- ર્નિવાર્ય ભીમં જલદસ્વનં તદા। જગામ ભીત્યા સમરાન્મહીપતિં નિરસ્તવીર્યં પતિતં સમીક્ષ્ય
પછી સારથીએ ભયાનક ગર્જનાવાળું રથ ઝડપથી રોકી, ભયના કારણે યુદ્ધભૂમિમાંથી નીકળી ગયો, કારણ કે રાજા પડી ગયો હતો અને તેની તાકાત ખૂટી ગઈ હતી.
thumb|ચતુરધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુરધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રદ્ધાપૂર્વક હવે એકસો ચોથી સર્ગ સાંભળો.
સ તુ મોહાત્ સુસંક્રુદ્ધઃ કૃતાન્તબલચોદિતઃ। ક્રોધસંરક્તનયનો રાવણઃ સૂતમબ્રવીત્
પણ રાવણ મોહમાં પડીને, અત્યંત ક્રોધિત અને મૃત્યુના પ્રભાવે, આંખે લાલાઈ સાથે પોતાના સારથીને કહ્યું.
હીનવીર્યમિવાશક્તં પૌરુષેણ વિવર્જિતમ્। ભીરું લઘુમિવાસત્ત્વં વિહીનમિવ તેજસા
તું મને બળહીન, અશક્ત, પુરુષાર્થહીન, ડરપોક, હલકા મનવાળો અને તેજહીન જણાય છે.
વિમુક્તમિવ માયાભિરસ્ત્રૈરિવ બહિષ્કૃતમ્। મામવજ્ઞાય દુર્બુદ્ધે સ્વયા બુદ્ધ્યા વિચેષ્ટસે
મને માયાથી છૂટેલો કે શસ્ત્રોથી દૂર ફેંકાયેલો જેવો સમજીને, હે મૂર્ખ, તું પોતાની સમજ પ્રમાણે મારી અવગણના કરીને વર્તે છે.
કિમર્થં મામવજ્ઞાય મચ્છન્દમનવેક્ષ્ય ચ। ત્વયા શત્રુસમક્ષં મે રથોઽયમપવાહિતઃ
મારી ઇચ્છા ન જોતા અને મારી અવગણના કરીને, તું શત્રુની સામે મારું રથ કેમ પાછું ખેંચી લીધો?
ત્વયાદ્ય હિ મમાનાર્ય ચિરકાલમુપાર્જિતમ્। યશો વીર્યં ચ તેજશ્ચ પ્રત્યયશ્ચ વિનાશિતઃ
હે નીચ, આજે તારા કારણે મારું લાંબા સમયથી મેળવેલું યશ, પરાક્રમ, તેજ અને વિશ્વાસ બધું નષ્ટ થયું છે.
શત્રોઃ પ્રખ્યાતવીર્યસ્ય રઞ્જનીયસ્ય વિક્રમૈઃ। પશ્યતો યુદ્ધલુબ્ધોઽહં કૃતઃ કાપુરુષસ્ત્વયા
જે શત્રુ પરાક્રમમાં પ્રસિદ્ધ અને વિજયોથી પ્રસન્ન છે, તેની સામે હું યુદ્ધ માટે આતુર હતો ત્યારે તું મને ડરપોક બનાવી દીધો.
યત્ ત્વં કથમિદં મોહાન્ન ચેદ્ વહસિ દુર્મતે। સત્યોઽયં પ્રતિતર્કો મે પરેણ ત્વમુપસ્કૃતઃ
હે દુષ્ટબુદ્ધિ, જો તું આ મોહમાં આવીને ન કર્યું હોય તો મારી શંકા સાચી છે – તું શત્રુઓથી લાંચ લેવાઈ ગયો છે.
નહિ તદ્ વિદ્યતે કર્મ સુહૃદો હિતકાંક્ષિણઃ। રિપૂણાં સદૃશં ત્વેતદ્ યત્ ત્વયૈતદનુષ્ઠિતમ્
સાચા મિત્ર જે સારા ઈચ્છે છે, તેવું વર્તન નથી કરતું; તું જે કર્યું તે તો શત્રુઓને યોગ્ય છે.
નિવર્તય રથં શીઘ્રં યાવન્નાપૈતિ મે રિપુઃ। યદિ વાધ્યુષિતોઽસિ ત્વં સ્મર્યતે યદિ મે ગુણઃ
મારો શત્રુ દૂર જાય એ પહેલાં તું તરત રથ પાછું ફેરવી, જો કદી મારી સાથે રહ્યો હોય કે મારા ગુણ યાદ હોય તો.
એવં પરુષમુક્તસ્તુ હિતબુદ્ધિરબુદ્ધિના। અબ્રવીદ્ રાવણં સૂતો હિતં સાનુનયં વચઃ
મૂર્ખ દ્વારા આ રીતે કઠોર શબ્દો સાંભળીને, બુદ્ધિશાળી અને કલ્યાણચિંતક સારથીએ રાવણને શાંતિથી અને હિતની વાત કરી.
ન ભીતોઽસ્મિ ન મૂઢોઽસ્મિ નોપજપ્તોઽસ્મિ શત્રુભિઃ। ન પ્રમત્તો ન નિઃસ્નેહો વિસ્મૃતા ન ચ સત્ક્રિયા
હું ડરેલો નથી, મૂર્ખ પણ નથી, શત્રુઓથી ભ્રષ્ટ પણ થયો નથી; હું બેધાન નથી, પ્રેમવિહોણો પણ નથી અને યોગ્ય વર્તન ભૂલ્યો પણ નથી.
મયા તુ હિતકામેન યશશ્ચ પરિરક્ષતા। સ્નેહપ્રસ્કન્નમનસા હિતમિત્યપ્રિયં કૃતમ્
પણ, હું તારા કલ્યાણ અને યશની રક્ષા કરવા, પ્રેમથી ભીના મનથી, તારા હિત માટે આ અપ્રિય કાર્ય કર્યું છે.
નાસ્મિન્નર્થે મહારાજ ત્વં માં પ્રિયહિતે રતમ્। કશ્ચિલ્લઘુરિવાનાર્યો દોષતો ગન્તુમર્હસિ
હે મહારાજ, આ વિષયમાં તું મને તારા હિતમાં લાગેલા છતાં, કોઈ તુચ્છ કે નીચ માનવા યોગ્ય નથી.
શ્રૂયતાં પ્રતિ દાસ્યામિ યન્નિમિત્તં મયા રથઃ। નદીવેગ ઇવામ્ભોભિઃ સંયુગે વિનિવર્તિતઃ
શાંતિથી સાંભળ, હું તને કહું છું કે યુદ્ધમાં મેં રથ કેમ પાછું ખેંચ્યું, જેમ નદીનો પ્રવાહ પાણીથી વળે છે તેમ.
શ્રમં તવાવગચ્છામિ મહતા રણકર્મણા। નહિ તે વીર્યસૌમુખ્યં પ્રકર્ષં નોપધારયે
મને ખબર છે કે તું મહાન યુદ્ધથી થાકી ગયો છે, છતાં તારા પરાક્રમ કે ધૈર્યમાં હું કોઈ ઘટાડો નથી જોતો.
રથોદ્વહનખિન્નાશ્ચ ભગ્ના મે રથવાજિનઃ। દીના ઘર્મપરિશ્રાન્તા ગાવો વર્ષહતા ઇવ
મારા રથના ઘોડા રથ ખેંચવામાં થાકી ગયા છે; તેઓ તૂટેલા, દુઃખી અને ગરમીથી થાકેલા છે, જેમ વરસાદથી પીડાયેલી ગાયો હોય તેમ.
નિમિત્તાનિ ચ ભૂયિષ્ઠં યાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ નઃ। તેષુ તેષ્વભિપન્નેષુ લક્ષયામ્યપ્રદક્ષિણમ્
અમને ઘણા અપશકુન દેખાય છે; જે-જે સંજોગો ઊભા થયા છે તેમાં શુભતાનું લક્ષણ હું નથી જોતો.