તતઃ ક્રોધસમાવિષ્ટો રામો દશરથાત્મજઃ। ઉવાચ રાવણં વીરઃ પ્રહસ્ય પરુષં વચઃ
પછી દશરથપુત્ર રામ ક્રોધથી ભરાઈને, યુદ્ધમાં હસતાં રાવણને કડક શબ્દોમાં કહ્યું.
મમ ભાર્યા જનસ્થાનાદજ્ઞાનાદ્ રાક્ષસાધમ। હૃતા તે વિવશા યસ્માત્ તસ્માત્ ત્વં નાસિ વીર્યવાન્
હે રાક્ષસોમાં સૌથી નીચા, મારી પત્ની જનસ્થાનમાંથી તું અજ્ઞાનતાથી અને તેની લાચારતાનો લાભ લઇને લઈ ગયો, એટલે તું સાચો વીર નથી.
મયા વિરહિતાં દીનાં વર્તમાનાં મહાવને। વૈદેહીં પ્રસભં હૃત્વા શૂરોઽહમિતિ મન્યસે
મારે વિયોગમાં, દુઃખી અને જંગલમાં રહેતી વૈદેહીને તું બળજબરીથી લઈ ગયો અને પોતાને વીર માને છે.
સ્ત્રીષુ શૂર વિનાથાસુ પરદારાભિમર્શનમ્। કૃત્વા કાપુરુષં કર્મ શૂરોઽહમિતિ મન્યસે
બીજાની પત્ની અને રક્ષણ વિહોણી સ્ત્રીઓ પર દુષ્કર્મ કરીને, તું પોતાને વીર માને છે, પણ એ તો કાયરતા છે.
ભિન્નમર્યાદ નિર્લજ્જ ચારિત્રેષ્વનવસ્થિત। દર્પાન્મૃત્યુમુપાદાય શૂરોઽહમિતિ મન્યસે
મર્યાદા તોડી, લાજ ગુમાવી, અને વૃત્તિમાં અસ્થિર રહી, અહંકારથી મૃત્યુને આમંત્રણ આપીને પણ તું પોતાને વીર માને છે.
શૂરેણ ધનદભ્રાત્રા બલૈઃ સમુદિતેન ચ। શ્લાઘનીયં મહત્કર્મ યશસ્યં ચ કૃતં ત્વયા
તારા ભાઈની સંપત્તિ અને સેનાના સહારે, તું મોટું અને પ્રશંસનીય કાર્ય કર્યું, જેનું યશ ફેલાયું છે.
ઉત્સેકેનાભિપન્નસ્ય ગર્હિતસ્યાહિતસ્ય ચ। કર્મણઃ પ્રાપ્નુહીદાનીં તસ્યાદ્ય સુમહત્ ફલમ્
હવે તારા અહંકારથી કરેલા, નિંદનીય અને દુષ્કર્મના ભારે પરિણામને તું આજે ભોગવી લે.
શૂરોઽહમિતિ ચાત્માનમવગચ્છસિ દુર્મતે। નૈવ લજ્જાસ્તિ તે સીતાં ચૌરવદ્ વ્યપકર્ષતઃ
હે દુષ્ટબુદ્ધિ, તું પોતાને વીર માને છે, પણ સીતાજીને ચોરની જેમ અપહરણ કરતાં તને લાજ પણ નથી આવતી.
યદિ મત્સંનિધૌ સીતા ધર્ષિતા સ્યાત્ ત્વયા બલાત્। ભ્રાતરં તુ ખરં પશ્યેસ્તદા મત્સાયકૈર્હતઃ
જો તું મારી હાજરીમાં જબરદસ્તી સીતાજી સાથે દુર્વ્યવહાર કરત, તો મારા બાણોથી મારેલા તારો ભાઈ ખરાને તું જોઈ લેત.
દિષ્ટ્યાસિ મમ મન્દાત્મંશ્ચક્ષુર્વિષયમાગતઃ। અદ્ય ત્વાં સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્નયામિ યમસાદનમ્
હે મૂર્ખ, સદભાગ્યે આજે તું મારી નજરે પડ્યો છે; હવે હું તને તીક્ષ્ણ બાણોથી યમલોકમાં મોકલી દઈશ.
અદ્ય તે મચ્છરૈશ્છિન્નં શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્। ક્રવ્યાદા વ્યપકર્ષન્તુ વિકીર્ણં રણપાંસુષુ
આજે મારા બાણોથી તારો જ્વલંત કુંડળોથી શોભતો માથું કપાઈ જાય અને યુદ્ધભૂમિની ધૂળમાં પડેલું તે માથું માથાભક્ષકો ખેંચી જાય.
નિપત્યોરસિ ગૃધ્રાસ્તે ક્ષિતૌ ક્ષિપ્તસ્ય રાવણ। પિબન્તુ રુધિરં તર્ષાદ્ બાણશલ્યાન્તરોત્થિતમ્
હે રાવણ, જ્યારે તું જમીન પર પડીશ, ત્યારે ગિધ્દો તરસથી તારા બાણોના ઘા માંથી વહેતા લોહીનું પાન કરે.
અદ્ય મદ્બાણભિન્નસ્ય ગતાસોઃ પતિતસ્ય તે। કર્ષન્ ત્વન્ત્રાણિ પતગા ગરુત્મન્ત ઇવોરગાન્
આજે મારા બાણોથી ઘાયલ અને મૃત્યુ પામેલા તારા શરીરનાં આંતરડાં પક્ષીઓ ખેંચી કાઢે, જેમ ગરુડ સાપોને ખેંચે છે.
ઇત્યેવં સ વદન્ વીરો રામઃ શત્રુનિબર્હણઃ। રાક્ષસેન્દ્રં સમીપસ્થં શરવર્ષૈરવાકિરત્
આ રીતે બોલી, દુશ્મનોનો વિનાશક શ્રીરામે નજીક ઊભેલા રાક્ષસરાજ પર બાણવર્ષા કરી.
બભૂવ દ્વિગુણં વીર્યં બલં હર્ષશ્ચ સંયુગે। રામસ્યાસ્ત્રબલં ચૈવ શત્રોર્નિધનકાંક્ષિણઃ
શ્રીરામનું બળ, શૌર્ય અને યુદ્ધમાં આનંદ બે ગણું વધી ગયું, તેમ જ તેમના શસ્ત્રબળમાં પણ વૃદ્ધિ થઈ, કારણ કે તેઓ શત્રુના વિનાશની ઇચ્છા રાખતા હતા.
પ્રાદુર્બભૂવુરસ્ત્રાણિ સર્વાણિ વિદિતાત્મનઃ। પ્રહર્ષાચ્ચ મહાતેજાઃ શીઘ્રહસ્તતરોઽભવત્
શ્રીરામને જાણીતા બધા શસ્ત્રો પ્રગટ થયા અને આનંદથી તેઓ વધુ શક્તિશાળી અને ઝડપી બની ગયા.
શુભાન્યેતાનિ ચિહ્નાનિ વિજ્ઞાયાત્મગતાનિ સઃ। ભૂય એવાર્દયદ્ રામો રાવણં રાક્ષસાન્તકૃત્
આ શુભ સંકેતો પોતાના અંદર ઓળખીને, રાક્ષસોનો વિનાશક રામે રાવણ પર વધુ જોરદાર પ્રહાર કર્યો.
હરીણાં ચાશ્મનિકરૈઃ શરવર્ષૈશ્ચ રાઘવાત્। હન્યમાનો દશગ્રીવો વિઘૂર્ણહૃદયોઽભવત્
મકરોના પથ્થરો અને રાઘવના બાણોથી ઘાયલ થયેલો દશમુખ રાવણ મનથી કંપી ઉઠ્યો.
યદા ચ શસ્ત્રં નારેભે ન ચકર્ષ શરાસનમ્। નાસ્ય પ્રત્યકરોદ્ વીર્યં વિક્લવેનાન્તરાત્મના
જ્યારે તે શસ્ત્રો ચલાવી શકતો નહોતો કે ધનુષ્ય ખેંચી શકતો નહોતો, ત્યારે તેની અંદરની તાકાત ખૂટી ગઈ અને તે પ્રતિરોધ કરી શક્યો નહીં.
ક્ષિપ્તાશ્ચાશુ શરાસ્તેન શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ। મરણાર્થાય વર્તન્તે મૃત્યુકાલોઽભ્યવર્તત
તેના દ્વારા ઝડપથી છોડાયેલા બાણો અને વિવિધ શસ્ત્રો હવે મૃત્યુ લાવવા માટે જ વપરાઈ રહ્યા હતા; મૃત્યુનો સમય આવી પહોંચ્યો હતો.
સૂતસ્તુ રથનેતાસ્ય તદવસ્થં નિરીક્ષ્ય તમ્। શનૈર્યુદ્ધાદસમ્ભ્રાન્તો રથં તસ્યાપવાહયત્
રથચાલકે પોતાના સ્વામીની એ હાલત જોઈ, શાંતિથી અને ગભરાટ વિના ધીરે ધીરે રથને યુદ્ધભૂમિમાંથી પાછો ખેંચ્યો.
રથં ચ તસ્યાથ જવેન સારથિ- ર્નિવાર્ય ભીમં જલદસ્વનં તદા। જગામ ભીત્યા સમરાન્મહીપતિં નિરસ્તવીર્યં પતિતં સમીક્ષ્ય
પછી સારથીએ ભયાનક ગર્જનાવાળું રથ ઝડપથી રોકી, ભયના કારણે યુદ્ધભૂમિમાંથી નીકળી ગયો, કારણ કે રાજા પડી ગયો હતો અને તેની તાકાત ખૂટી ગઈ હતી.
thumb|ચતુરધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુરધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રદ્ધાપૂર્વક હવે એકસો ચોથી સર્ગ સાંભળો.
સ તુ મોહાત્ સુસંક્રુદ્ધઃ કૃતાન્તબલચોદિતઃ। ક્રોધસંરક્તનયનો રાવણઃ સૂતમબ્રવીત્
પણ રાવણ મોહમાં પડીને, અત્યંત ક્રોધિત અને મૃત્યુના પ્રભાવે, આંખે લાલાઈ સાથે પોતાના સારથીને કહ્યું.
હીનવીર્યમિવાશક્તં પૌરુષેણ વિવર્જિતમ્। ભીરું લઘુમિવાસત્ત્વં વિહીનમિવ તેજસા
તું મને બળહીન, અશક્ત, પુરુષાર્થહીન, ડરપોક, હલકા મનવાળો અને તેજહીન જણાય છે.
વિમુક્તમિવ માયાભિરસ્ત્રૈરિવ બહિષ્કૃતમ્। મામવજ્ઞાય દુર્બુદ્ધે સ્વયા બુદ્ધ્યા વિચેષ્ટસે
મને માયાથી છૂટેલો કે શસ્ત્રોથી દૂર ફેંકાયેલો જેવો સમજીને, હે મૂર્ખ, તું પોતાની સમજ પ્રમાણે મારી અવગણના કરીને વર્તે છે.
કિમર્થં મામવજ્ઞાય મચ્છન્દમનવેક્ષ્ય ચ। ત્વયા શત્રુસમક્ષં મે રથોઽયમપવાહિતઃ
મારી ઇચ્છા ન જોતા અને મારી અવગણના કરીને, તું શત્રુની સામે મારું રથ કેમ પાછું ખેંચી લીધો?
ત્વયાદ્ય હિ મમાનાર્ય ચિરકાલમુપાર્જિતમ્। યશો વીર્યં ચ તેજશ્ચ પ્રત્યયશ્ચ વિનાશિતઃ
હે નીચ, આજે તારા કારણે મારું લાંબા સમયથી મેળવેલું યશ, પરાક્રમ, તેજ અને વિશ્વાસ બધું નષ્ટ થયું છે.
શત્રોઃ પ્રખ્યાતવીર્યસ્ય રઞ્જનીયસ્ય વિક્રમૈઃ। પશ્યતો યુદ્ધલુબ્ધોઽહં કૃતઃ કાપુરુષસ્ત્વયા
જે શત્રુ પરાક્રમમાં પ્રસિદ્ધ અને વિજયોથી પ્રસન્ન છે, તેની સામે હું યુદ્ધ માટે આતુર હતો ત્યારે તું મને ડરપોક બનાવી દીધો.
યત્ ત્વં કથમિદં મોહાન્ન ચેદ્ વહસિ દુર્મતે। સત્યોઽયં પ્રતિતર્કો મે પરેણ ત્વમુપસ્કૃતઃ
હે દુષ્ટબુદ્ધિ, જો તું આ મોહમાં આવીને ન કર્યું હોય તો મારી શંકા સાચી છે – તું શત્રુઓથી લાંચ લેવાઈ ગયો છે.