thumb|ત્ર્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ત્ર્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો ત્રીજો સર્ગ સાંભળો.
સ તુ તેન તદા ક્રોધાત્ કાકુત્સ્થેનાર્દિતો ભૃશમ્। રાવણઃ સમરશ્લાઘી મહાક્રોધમુપાગમત્
પછી કાકુત્સ્થના ક્રોધથી પીડાયેલો, યુદ્ધમાં પોતાની શક્તિ પર ગર્વ કરતો રાવણ ભારે ક્રોધમાં આવી ગયો.
સ દીપ્તનયનોઽમર્ષાચ્ચાપમુદ્યમ્ય વીર્યવાન્। અભ્યર્દયત્ સુસંક્રુદ્ધો રાઘવં પરમાહવે
ત્યારે રાવણના આંખો ગુસ્સાથી જલદી ઉગરી ઉઠ્યા, અને તેણે ધનુષ્ય ઉપાડી, ભયાનક યુદ્ધમાં રાઘવ પર જોરદાર હુમલો કર્યો.
બાણધારાસહસ્રૈસ્તૈઃ સ તોયદ ઇવામ્બરાત્। રાઘવં રાવણો બાણૈસ્તટાકમિવ પૂરયન્
રાવણે હજારો બાણોની વર્ષા કરીને, જાણે આકાશમાંથી મેઘ વરસે તેમ, રાઘવને બાણોથી ઢાંકી દીધો, જેમ કે તળાવ પાણીથી ભરાય છે.
પૂરિતઃ શરજાલેન ધનુર્મુક્તેન સંયુગે। મહાગિરિરિવાકમ્પ્યઃ કાકુત્સ્થો ન પ્રકમ્પતે
યુદ્ધમાં ધનુષ્યમાંથી છોડાયેલા બાણોના જાળમાં ઘેરાયેલો કાકુત્સ્થ, મહાન પર્વત જેવો અડગ રહ્યો, જરા પણ હલ્યો નહીં.
સ શરૈઃ શરજાલાનિ વારયન્ સમરે સ્થિતઃ। ગભસ્તીનિવ સૂર્યસ્ય પ્રતિજગ્રાહ વીર્યવાન્
યુદ્ધમાં મજબૂતીથી ઊભા રહી, તેણે પોતાના બાણોથી રાવણના બાણોની વર્ષા અટકાવી, જાણે સૂર્યના કિરણો સ્વીકારી લે છે તેમ.
તતઃ શરસહસ્રાણિ ક્ષિપ્રહસ્તો નિશાચરઃ। નિજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધો રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ
પછી રાત્રિમાં ફરતો રાવણ, ઝડપી હાથથી અને ગુસ્સામાં, મહાત્મા રાઘવના છાતીમાં હજારો બાણો મારી બેઠો.
સ શોણિતસમાદિગ્ધઃ સમરે લક્ષ્મણાગ્રજઃ। દૃષ્ટઃ ફુલ્લ ઇવારણ્યે સુમહાન્ કિંશુકદ્રુમઃ
યુદ્ધમાં લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ રામ, લોહીથી લથપથ થઈ ગયા હતા, અને તેઓ જંગલમાં ફૂલેલા મોટા કિંચુક વૃક્ષ જેવા દેખાતા હતા.
શરાભિઘાતસંરબ્ધઃ સોઽભિજગ્રાહ સાયકાન્। કાકુત્સ્થઃ સુમહાતેજા યુગાન્તાદિત્યવર્ચસઃ
બાણના ઘા ખાઈને ઉશ્કેરાયેલા કાકુત્સ્થ, પ્રચંડ તેજવાળા, પોતાનાં તેજસ્વી બાણો ઉઠાવી લીધા, જે યુગના અંતે ઉગતા સૂર્ય જેવા ચમકતા હતા.
તતોઽન્યોન્યં સુસંરબ્ધૌ તાવુભૌ રામરાવણૌ। શરાન્ધકારે સમરે નોપલક્ષયતાં તદા
પછી રામ અને રાવણ બંને ભયાનક ગુસ્સામાં આવી ગયા અને યુદ્ધના મેદાનમાં બાણોના અંધકારમાં એકબીજાને જોઈ શક્યા નહીં.
તતઃ ક્રોધસમાવિષ્ટો રામો દશરથાત્મજઃ। ઉવાચ રાવણં વીરઃ પ્રહસ્ય પરુષં વચઃ
પછી દશરથપુત્ર રામ ક્રોધથી ભરાઈને, યુદ્ધમાં હસતાં રાવણને કડક શબ્દોમાં કહ્યું.
મમ ભાર્યા જનસ્થાનાદજ્ઞાનાદ્ રાક્ષસાધમ। હૃતા તે વિવશા યસ્માત્ તસ્માત્ ત્વં નાસિ વીર્યવાન્
હે રાક્ષસોમાં સૌથી નીચા, મારી પત્ની જનસ્થાનમાંથી તું અજ્ઞાનતાથી અને તેની લાચારતાનો લાભ લઇને લઈ ગયો, એટલે તું સાચો વીર નથી.
મયા વિરહિતાં દીનાં વર્તમાનાં મહાવને। વૈદેહીં પ્રસભં હૃત્વા શૂરોઽહમિતિ મન્યસે
મારે વિયોગમાં, દુઃખી અને જંગલમાં રહેતી વૈદેહીને તું બળજબરીથી લઈ ગયો અને પોતાને વીર માને છે.
સ્ત્રીષુ શૂર વિનાથાસુ પરદારાભિમર્શનમ્। કૃત્વા કાપુરુષં કર્મ શૂરોઽહમિતિ મન્યસે
બીજાની પત્ની અને રક્ષણ વિહોણી સ્ત્રીઓ પર દુષ્કર્મ કરીને, તું પોતાને વીર માને છે, પણ એ તો કાયરતા છે.
ભિન્નમર્યાદ નિર્લજ્જ ચારિત્રેષ્વનવસ્થિત। દર્પાન્મૃત્યુમુપાદાય શૂરોઽહમિતિ મન્યસે
મર્યાદા તોડી, લાજ ગુમાવી, અને વૃત્તિમાં અસ્થિર રહી, અહંકારથી મૃત્યુને આમંત્રણ આપીને પણ તું પોતાને વીર માને છે.
શૂરેણ ધનદભ્રાત્રા બલૈઃ સમુદિતેન ચ। શ્લાઘનીયં મહત્કર્મ યશસ્યં ચ કૃતં ત્વયા
તારા ભાઈની સંપત્તિ અને સેનાના સહારે, તું મોટું અને પ્રશંસનીય કાર્ય કર્યું, જેનું યશ ફેલાયું છે.
ઉત્સેકેનાભિપન્નસ્ય ગર્હિતસ્યાહિતસ્ય ચ। કર્મણઃ પ્રાપ્નુહીદાનીં તસ્યાદ્ય સુમહત્ ફલમ્
હવે તારા અહંકારથી કરેલા, નિંદનીય અને દુષ્કર્મના ભારે પરિણામને તું આજે ભોગવી લે.
શૂરોઽહમિતિ ચાત્માનમવગચ્છસિ દુર્મતે। નૈવ લજ્જાસ્તિ તે સીતાં ચૌરવદ્ વ્યપકર્ષતઃ
હે દુષ્ટબુદ્ધિ, તું પોતાને વીર માને છે, પણ સીતાજીને ચોરની જેમ અપહરણ કરતાં તને લાજ પણ નથી આવતી.
યદિ મત્સંનિધૌ સીતા ધર્ષિતા સ્યાત્ ત્વયા બલાત્। ભ્રાતરં તુ ખરં પશ્યેસ્તદા મત્સાયકૈર્હતઃ
જો તું મારી હાજરીમાં જબરદસ્તી સીતાજી સાથે દુર્વ્યવહાર કરત, તો મારા બાણોથી મારેલા તારો ભાઈ ખરાને તું જોઈ લેત.
દિષ્ટ્યાસિ મમ મન્દાત્મંશ્ચક્ષુર્વિષયમાગતઃ। અદ્ય ત્વાં સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્નયામિ યમસાદનમ્
હે મૂર્ખ, સદભાગ્યે આજે તું મારી નજરે પડ્યો છે; હવે હું તને તીક્ષ્ણ બાણોથી યમલોકમાં મોકલી દઈશ.
અદ્ય તે મચ્છરૈશ્છિન્નં શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્। ક્રવ્યાદા વ્યપકર્ષન્તુ વિકીર્ણં રણપાંસુષુ
આજે મારા બાણોથી તારો જ્વલંત કુંડળોથી શોભતો માથું કપાઈ જાય અને યુદ્ધભૂમિની ધૂળમાં પડેલું તે માથું માથાભક્ષકો ખેંચી જાય.
નિપત્યોરસિ ગૃધ્રાસ્તે ક્ષિતૌ ક્ષિપ્તસ્ય રાવણ। પિબન્તુ રુધિરં તર્ષાદ્ બાણશલ્યાન્તરોત્થિતમ્
હે રાવણ, જ્યારે તું જમીન પર પડીશ, ત્યારે ગિધ્દો તરસથી તારા બાણોના ઘા માંથી વહેતા લોહીનું પાન કરે.
અદ્ય મદ્બાણભિન્નસ્ય ગતાસોઃ પતિતસ્ય તે। કર્ષન્ ત્વન્ત્રાણિ પતગા ગરુત્મન્ત ઇવોરગાન્
આજે મારા બાણોથી ઘાયલ અને મૃત્યુ પામેલા તારા શરીરનાં આંતરડાં પક્ષીઓ ખેંચી કાઢે, જેમ ગરુડ સાપોને ખેંચે છે.
ઇત્યેવં સ વદન્ વીરો રામઃ શત્રુનિબર્હણઃ। રાક્ષસેન્દ્રં સમીપસ્થં શરવર્ષૈરવાકિરત્
આ રીતે બોલી, દુશ્મનોનો વિનાશક શ્રીરામે નજીક ઊભેલા રાક્ષસરાજ પર બાણવર્ષા કરી.
બભૂવ દ્વિગુણં વીર્યં બલં હર્ષશ્ચ સંયુગે। રામસ્યાસ્ત્રબલં ચૈવ શત્રોર્નિધનકાંક્ષિણઃ
શ્રીરામનું બળ, શૌર્ય અને યુદ્ધમાં આનંદ બે ગણું વધી ગયું, તેમ જ તેમના શસ્ત્રબળમાં પણ વૃદ્ધિ થઈ, કારણ કે તેઓ શત્રુના વિનાશની ઇચ્છા રાખતા હતા.
પ્રાદુર્બભૂવુરસ્ત્રાણિ સર્વાણિ વિદિતાત્મનઃ। પ્રહર્ષાચ્ચ મહાતેજાઃ શીઘ્રહસ્તતરોઽભવત્
શ્રીરામને જાણીતા બધા શસ્ત્રો પ્રગટ થયા અને આનંદથી તેઓ વધુ શક્તિશાળી અને ઝડપી બની ગયા.
શુભાન્યેતાનિ ચિહ્નાનિ વિજ્ઞાયાત્મગતાનિ સઃ। ભૂય એવાર્દયદ્ રામો રાવણં રાક્ષસાન્તકૃત્
આ શુભ સંકેતો પોતાના અંદર ઓળખીને, રાક્ષસોનો વિનાશક રામે રાવણ પર વધુ જોરદાર પ્રહાર કર્યો.
હરીણાં ચાશ્મનિકરૈઃ શરવર્ષૈશ્ચ રાઘવાત્। હન્યમાનો દશગ્રીવો વિઘૂર્ણહૃદયોઽભવત્
મકરોના પથ્થરો અને રાઘવના બાણોથી ઘાયલ થયેલો દશમુખ રાવણ મનથી કંપી ઉઠ્યો.
યદા ચ શસ્ત્રં નારેભે ન ચકર્ષ શરાસનમ્। નાસ્ય પ્રત્યકરોદ્ વીર્યં વિક્લવેનાન્તરાત્મના
જ્યારે તે શસ્ત્રો ચલાવી શકતો નહોતો કે ધનુષ્ય ખેંચી શકતો નહોતો, ત્યારે તેની અંદરની તાકાત ખૂટી ગઈ અને તે પ્રતિરોધ કરી શક્યો નહીં.
ક્ષિપ્તાશ્ચાશુ શરાસ્તેન શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ। મરણાર્થાય વર્તન્તે મૃત્યુકાલોઽભ્યવર્તત
તેના દ્વારા ઝડપથી છોડાયેલા બાણો અને વિવિધ શસ્ત્રો હવે મૃત્યુ લાવવા માટે જ વપરાઈ રહ્યા હતા; મૃત્યુનો સમય આવી પહોંચ્યો હતો.