રામમાર્તં તદા દૃષ્ટ્વા સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ। વ્યથિતા વાનરેન્દ્રાશ્ચ બભૂવુઃ સવિભીષણાઃ
રામને દુઃખી જોઈ, સિદ્ધો અને મહર્ષિઓ, વાનરરાજાઓ અને વિભીષણ સહિત સૌ દુઃખી થયા.
રામચન્દ્રમસં દૃષ્ટ્વા ગ્રસ્તં રાવણરાહુણા। પ્રાજાપત્યં ચ નક્ષત્રં રોહિણીં શશિનઃ પ્રિયામ્
રાવણ-રૂપ રહુએ રામચંદ્રમાને ગ્રસ્યા હોય તેમ, ચંદ્રની પ્રિય રોહિણી નક્ષત્ર પણ આકૃતિમાં આવી ગઈ.
સમાક્રમ્ય બુધસ્તસ્થૌ પ્રજાનામહિતાવહઃ। સધૂમપરિવૃર્ત્તોમિઃ પ્રજ્વલન્નિવ સાગરઃ
બુધ ગ્રહે પ્રજાપતિ નક્ષત્રને આવરી લીધું, ધૂમ્ર પ્રકાશથી ઘેરાયેલો અને અગ્નિ સમાન તેજથી પ્રજાઓને દુઃખ આપતો દેખાયો.
ઉત્પપાત તદા ક્રુદ્ધઃ સ્પૃશન્નિવ દિવાકરમ્। શસ્ત્રવર્ણઃ સુપરુષો મન્દરશ્મિર્દિવાકરઃ
ત્યારે ક્રોધિત મંગળ આકાશમાં ઊભો થયો, જાણે સૂર્યને સ્પર્શી રહ્યો હોય. તેનું તેજ શસ્ત્ર જેવું કઠોર હતું અને તેની કિરણો મલિન થઈ ગઈ હતી, જાણે સૂર્ય પોતે મુંઝાઈ ગયો હોય.
અદૃશ્યત કબન્ધાઙ્કઃ સંસક્તો ધૂમકેતુના। કોસલાનાં ચ નક્ષત્રં વ્યક્તમિન્દ્રાગ્નિદૈવતમ્
કબંધ નામનું નક્ષત્ર ધૂમકેતુ સાથે જોડાઈને દેખાયું અને કોશલ દેશનું નક્ષત્ર, જેનું દેવતા ઇન્દ્ર અને અગ્નિ છે, સ્પષ્ટ રૂપે દેખાવા લાગ્યું.
આહત્યાઙ્ગારકસ્તસ્થૌ વિશાખમપિ ચામ્બરે। દશાસ્યો વિંશતિભુજઃ પ્રગૃહીતશરાસનઃ
મંગળે આકાશમાં વિશાખા પાસે પહોંચી અને ઊભો રહ્યો; ત્યારે દશમુખી, વીસ હાથવાળો રાવણ ધનુષ્ય હાથમાં લઈને તૈયાર થયો.
અદૃશ્યત દશગ્રીવો મૈનાક ઇવ પર્વતઃ। નિરસ્યમાનો રામસ્તુ દશગ્રીવેણ રક્ષસા
દશમુખી રાવણ મૈનાક પર્વત જેવો ભયાનક દેખાતો હતો, અને રામ રાવણના પ્રહારથી થોડીવાર પછાડી પડ્યો હતો.
નાશક્નોદભિસંધાતું સાયકાન્ રણમૂર્ધનિ। સ કૃત્વા ભ્રુકુટિં ક્રુદ્ધઃ કિંચિત્ સંરક્તલોચનઃ
તે યુદ્ધના મથકમાં પોતાના બાણ યોગ્ય રીતે ચલાવી શકતો ન હતો; તે ક્રોધથી ભ્રૂકુટિ ચઢાવી, આંખો થોડું લાલ કરીને ઊભો રહ્યો.
જગામ સુમહાક્રોધં નિર્દહન્નિવ રાક્ષસાન્। તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય વદનં દૃષ્ટ્વા રામસ્ય ધીમતઃ। સર્વભૂતાનિ વિત્રેસુઃ પ્રાકમ્પત ચ મેદિની
પછી તે અત્યંત ક્રોધમાં આવી ગયો, જાણે રાક્ષસોને દહન કરી નાખે છે. બુદ્ધિશાળી અને રોષાવેશમાં આવેલા રામનું મુખ જોઈને બધા જીવ ભયભીત થઈ ગયા અને ધરતી પણ કંપી ઉઠી.
સિંહશાર્દૂલવાઞ્છૈલઃ સંચચાલ ચલદ્ દ્રુમઃ। બભૂવ ચાપિ ક્ષુભિતઃ સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ
સિંહ અને વાઘોથી ભરેલા પર્વતો હલવા લાગ્યા, વૃક્ષો ડોલી ઉઠ્યા અને નદીઓના સ્વામી સમુદ્રમાં પણ ઊથલપાથલ મચી ગઈ.
ખરાશ્ચ ખરનિર્ઘોષા ગગને પરુષા ઘનાઃ। ઔત્પાતિકાશ્ચ નર્દન્તઃ સમન્તાત્ પરિચક્રમુઃ
આકાશમાં ખચકતા ગધેડાંઓ કઠોર અવાજે રડવા લાગ્યા, ભયાનક વાદળો ગર્જના કરવા લાગ્યા અને ચારે બાજુ અશુભ સંકેતો ભયાનક ધ્વનિ સાથે ફરવા લાગ્યા.
રામં દૃષ્ટ્વા સુસંક્રુદ્ધમુત્પાતાંશ્ચૈવ દારુણાન્। વિત્રેસુઃ સર્વભૂતાનિ રાવણસ્યાભવદ્ ભયમ્
રામને અત્યંત ક્રોધિત જોઈને અને ભયાનક અપશકુન જોઈને બધા જીવ ભયભીત થઈ ગયા અને રાવણના મનમાં પણ ભય ઊભો થયો.
વિમાનસ્થાસ્તદા દેવા ગન્ધર્વાશ્ચ મહોરગાઃ। ઋષિદાનવદૈત્યાશ્ચ ગરુત્મન્તશ્ચ ખેચરાઃ
તે સમયે વિમાનોમાં બેઠેલા દેવતાઓ, ગંધર્વો, મહાનાગો, ઋષિઓ, દાનવો, દૈત્યો, ગરુડ અને અન્ય આકાશમાં વિહાર કરતા જીવોએ
દદૃશુસ્તે તદા યુદ્ધં લોકસંવર્તસંસ્થિતમ્। નાનાપ્રહરણૈર્ભીમૈઃ શૂરયોઃ સમ્પ્રયુધ્યતોઃ
તે યુદ્ધને જોયું, જે જાણે સમગ્ર લોકનો વિનાશ લાવનાર હતું, જ્યાં બંને વીર ભયાનક શસ્ત્રોથી લડી રહ્યા હતા.
ઊચુઃ સુરાસુરાઃ સર્વે તદા વિગ્રહમાગતાઃ। પ્રેક્ષમાણા મહાયુદ્ધં વાક્યં ભક્ત્યા પ્રહૃષ્ટવત્
ત્યારે ત્યાં ભેગા થયેલા બધા દેવો અને અસુરો એ મહાયુદ્ધ જોતા ભક્તિ અને આનંદથી વચન બોલવા લાગ્યા.
દશગ્રીવં જયેત્યાહુરસુરાઃ સમવસ્થિતાઃ। દેવા રામમથોચુસ્તે ત્વં જયેતિ પુનઃ પુનઃ
એક તરફ એકઠા થયેલા અસુરો 'દશમુખને વિજય મળે' એમ બોલ્યા, તો બીજી તરફ દેવતાઓ વારંવાર રામને 'તને વિજય મળે' એમ બોલતા રહ્યા.
એતસ્મિન્નન્તરે ક્રોધાદ્ રાઘવસ્ય ચ રાવણઃ। પ્રહર્તુકામો દુષ્ટાત્મા સ્પૃશન્ પ્રહરણં મહત્
આ બધાની વચ્ચે, રાવણ દુષ્ટ મનથી અને ક્રોધથી ભરાઈને રાઘવને મારવા ઉત્સુક થઈ, પોતાનું મોટું શસ્ત્ર હાથમાં લીધું.
વજ્રસારં મહાનાદં સર્વશત્રુનિબર્હણમ્। શૈલશૃઙ્ગનિભૈઃ કૂટૈશ્ચિત્તદૃષ્ટિભયાવહમ્
એ શસ્ત્ર વજ્ર જેટલું કઠોર, ભયાનક ધ્વનિ કરતું, બધા શત્રુઓનો વિનાશક અને પર્વતની ચોટી જેવાં કાંટાવાળું હતું, જેને જોઈને મનમાં ભય ઊભો થતો.
સધૂમમિવ તીક્ષ્ણાગ્રં યુગાન્તાગ્નિચયોપમમ્। અતિરૌદ્રમનાસાદ્યં કાલેનાપિ દુરાસદમ્
તે તીક્ષ્ણ અગ્રવાળું, ધૂમ્રવાળું અને યુગાન્તના અગ્નિ જેવું પ્રખર લાગતું, એટલું ભયાનક કે તેને સમય પણ સહન કરી શકે નહિ.
ત્રાસનં સર્વભૂતાનાં દારણં ભેદનં તથા। પ્રદીપ્ત ઇવ રોષેણ શૂલં જગ્રાહ રાવણઃ
એ શસ્ત્ર બધા જીવ માટે ભયજનક, ફાડનાર અને વિભાજક હતું; રાવણ ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ જાણે અગ્નિ સમાન શૂળ હાથમાં લીધો.
તચ્છૂલં પરમક્રુદ્ધો જગ્રાહ યુધિ વીર્યવાન્। અનીકૈઃ સમરે શૂરૈ રાક્ષસૈઃ પરિવારિતઃ
પછી રાવણ પરમ ક્રોધથી ભરાઈ, યુદ્ધમાં તે શૂળ હાથમાં લઈ ઊભો રહ્યો, અને આસપાસ રાક્ષસોની વીર સેનાથી ઘેરાયો હતો.
સમુદ્યમ્ય મહાકાયો નનાદ યુધિ ભૈરવમ્। સંરક્તનયનો રોષાત્ સ્વસૈન્યમભિહર્ષયન્
પછી એ મહાકાય યોદ્ધાએ પોતાના દેહને ઊંચો કરીને યુદ્ધભૂમિમાં ભયાનક ગર્જના કરી, ગુસ્સાથી આંખો લાલ થઈ ગઈ હતી અને પોતાના સૈનિકોને ઉત્સાહિત કર્યા.
પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષં ચ દિશશ્ચ પ્રદિશસ્તથા। પ્રાકમ્પયત્ તદા શબ્દો રાક્ષસેન્દ્રસ્ય દારુણઃ
ત્યારે રાક્ષસોના રાજાના એ ભયાનક અવાજે ધરતી, આકાશ અને દિશાઓ બધું જ કંપી ઉઠ્યું.
અતિકાયસ્ય નાદેન તેન તસ્ય દુરાત્મનઃ। સર્વભૂતાનિ વિત્રેસુઃ સાગરશ્ચ પ્રચુક્ષુભે
એ દુષ્ટ આતિકાયના ગર્જનાથી બધા જીવો ડરી ગયા અને સાગર પણ ઉથલપાથલ થવા લાગ્યો.
સ ગૃહીત્વા મહાવીર્યઃ શૂલં તદ્ રાવણો મહત્। વિનદ્ય સુમહાનાદં રામં પરુષમબ્રવીત્
પછી મહાબળવાન રાવણે એ મોટું શૂળ પકડીને જોરદાર ગર્જના કરી અને રામને કડક શબ્દોમાં કહ્યું.
શૂલોઽયં વજ્રસારસ્તે રામ રોષાન્મયોદ્યતઃ। તવ ભ્રાતૃસહાયસ્ય સદ્યઃ પ્રાણાન્ હરિષ્યતિ
"રામ, આ શૂળ વજ્ર જેટલું કઠોર છે અને ગુસ્સામાં મેં ઊંચક્યું છે. હવે તારા અને તારા ભાઈના સાથીઓના પ્રાણ તરત જ લઈ જશે."
રક્ષસામદ્ય શૂરાણાં નિહતાનાં ચમૂમુખે। ત્વાં નિહત્ય રણશ્લાઘિન્ કરોમિ તરસા સમમ્
"આજે યુદ્ધમાં જે શૂરવીર રાક્ષસો મર્યા છે, એમની પંક્તિમાં તને મારીને હું પણ સામેલ થઈશ."
તિષ્ઠેદાનીં નિહન્મિ ત્વામેષ શૂલેન રાઘવ। એવમુક્ત્વા સ ચિક્ષેપ તચ્છૂલં રાક્ષસાધિપઃ
"હવે ઊભો રહી જા, રાઘવ! આ શૂળથી હું તને મારી નાખીશ." એમ કહીને રાક્ષસાધિપતિએ એ શૂળ ફેંક્યું.
તદ્ રાવણકરાન્મુક્તં વિદ્યુન્માલાસમાવૃતમ્। અષ્ટઘણ્ટં મહાનાદં વિયદ્ગતમશોભત
રાવણના હાથમાંથી છૂટેલું એ શૂળ વીજળીની ઝાંખી સાથે, આઠ ઘંટડીથી સજ્જ અને ભયાનક અવાજ કરતી રીતે આકાશમાં ચમકી ઉઠ્યું.
તચ્છૂલં રાઘવો દૃષ્ટ્વા જ્વલન્તં ઘોરદર્શનમ્। સસર્જ વિશિખાન્ રામશ્ચાપમાયમ્ય વીર્યવાન્
રામે એ જ્વલંત અને ભયાનક શૂળને જોઈને પોતાનું ધનુષ્ય ખેંચ્યું અને તીરો છોડ્યા.