તયોર્જ્યાતલનિર્ઘોષો રામરાવણયોર્મહાન્। ત્રાસનઃ સર્વભૂતાનાં સમ્બભૂવાદ્ભુતોપમઃ
રામ અને રાવણના ધનુષ્યની ડોરીઓનો મહાન ઘોંઘાટ, બધાં જીવોને ભયભીત કરી દેતો, આશ્ચર્યજનક અવાજ થયો.
સ કીર્યમાણઃ શરજાલવૃષ્ટિભિ- ર્મહાત્મના દીપ્તધનુષ્મતાર્દિતઃ। ભયાત્ પ્રદુદ્રાવ સમેત્ય રાવણો યથાનિલેનાભિહતો બલાહકઃ
મહાન આત્માવાળા, તેજસ્વી ધનુષ્ય ધરાવનાર રામના બાણોની વરસાદથી રાવણ ડરીને ભાગી ગયો, જેમ પવનથી અથડાયેલી મેઘમાળા વિખેરાઈ જાય છે.
thumb|એકાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો, શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો પહેલો સર્ગ.
શક્ત્યા નિપાતિતં દૃષ્ટ્વા રાવણેન બલીયસા। લક્ષ્મણં સમરે શૂરં શોણિતૌઘપરિપ્લુતમ્
રાવણના શક્તિશાળી શસ્ત્રથી લક્ષ્મણને યુદ્ધભૂમિ પર પડેલો અને લોહીમાં ભીંજાયેલો જોઈને,
સ દત્ત્વા તુમુલં યુદ્ધં રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ। વિસૃજન્નેવ બાણૌઘાન્ સુષેણમિદમબ્રવીત્
રામે દુષ્ટ રાવણ સામે ભયાનક યુદ્ધ કરતા, તીરોની વર્ષા વરસાવતાં સુષેણને કહ્યું:
એષ રાવણવીર્યેણ લક્ષ્મણઃ પતિતો ભુવિ। સર્પવચ્ચેષ્ટતે વીરો મમ શોકમુદીરયન્
રાવણની તાકાતથી આ વીર લક્ષ્મણ જમીન પર પડી ગયો છે; સાપની જેમ વળાંકો મારી રહ્યો છે અને મને ભારે દુઃખ આપી રહ્યો છે.
શોણિતાર્દ્રમિમં વીરં પ્રાણૈઃ પ્રિયતરં મમ। પશ્યતો મમ કા શક્તિર્યોદ્ધું પર્યાકુલાત્મનઃ
આ લોહીથી ભીંજાયેલો વીર, જે મને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે—એને આવું જોઈને, મન વ્યાકુળ થઈ ગયું છે, તો હવે યુદ્ધ કરવાની મારી પાસે શું શક્તિ રહી?
અયં સ સમરશ્લાઘી ભ્રાતા મે શુભલક્ષણઃ। યદિ પઞ્ચત્વમાપન્નઃ પ્રાણૈર્મે કિં સુખેન વા
આ મારા ભાઈ છે, જે યુદ્ધમાં પ્રસિદ્ધ અને શુભ લક્ષણો ધરાવે છે; જો એ હવે નથી, તો મને જીવન કે સુખથી શું ફાયદો?
લજ્જતીવ હિ મે વીર્યં ભ્રશ્યતીવ કરાદ્ ધનુઃ। સાયકા વ્યવસીદન્તિ દૃષ્ટિર્બાષ્પવશં ગતા
મારી તાકાત જાણે શરમાઈ ગઈ છે, ધનુષ હાથમાંથી છૂટી રહ્યું છે, તીરો પણ નિષ્ફળ થઈ રહ્યા છે અને આંખોમાંથી આંસુઓ વહેતા નજર ધૂંધળી થઈ ગઈ છે.
અવસીદન્તિ ગાત્રાણિ સ્વપ્નયાને નૃણામિવ। ચિન્તા મે વર્ધતે તીવ્રા મુમૂર્ષાપિ ચ જાયતે
મારા અંગો જાણે સપનામાં હોય તેમ બળહીન થઈ ગયા છે; મનમાં ભારે ચિંતા વધી રહી છે અને મૃત્યુની ઈચ્છા પણ ઉદ્ભવી રહી છે.
ભ્રાતરં નિહતં દૃષ્ટ્વા રાવણેન દુરાત્મના। વિષ્ટનન્તં તુ દુઃખાર્તં મર્મણ્યભિહતં ભૃશમ્
દુષ્ટ રાવણના હાથે મારેલા, દુઃખથી તડપતા અને ગંભીર રીતે ઘાયલ થયેલા મારા ભાઈને જોઈને,
રાઘવો ભ્રાતરં દૃષ્ટ્વા પ્રિયં પ્રાણં બહિશ્ચરમ્। દુઃખેન મહતાવિષ્ટો ધ્યાનશોકપરાયણઃ
રાઘવ પોતાના પ્રાણ સમાન પ્રિય ભાઈને આવી હાલતમાં જોઈને ભારે દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયા અને મનમાં શોક તથા વિચારમાં લીન થઈ ગયા.
પરં વિષાદમાપન્નો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ। ભ્રાતરં નિહતં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણં રણપાંસુષુ
અતિશય હતાશાથી ઘેરાઈને, ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગઈ, રામે ધૂળથી ઢંકાયેલા યુદ્ધભૂમિ પર પડેલા લક્ષ્મણને જોઈને વિલાપ કર્યો.
વિજયોઽપિ હિ મે શૂર ન પ્રિયાયોપકલ્પતે। અચક્ષુર્વિષયશ્ચન્દ્રઃ કાં પ્રીતિં જનયિષ્યતિ
હે વીર, હવે તો વિજય પણ મને આનંદ આપતો નથી; જેમ આંખે ચાંદ્રમાને ન જોઈ શકાય તો એ આનંદ આપતો નથી.
કિં મે યુદ્ધેન કિં પ્રાણૈર્યુદ્ધકાર્યં ન વિદ્યતે। યત્રાયં નિહતઃ શેતે રણમૂર્ધનિ લક્ષ્મણઃ
મારે માટે હવે યુદ્ધ કે જીવનનો શું અર્થ રહ્યો? જ્યારે લક્ષ્મણ યુદ્ધમૈદાનના મધ્યમાં પડેલા છે, ત્યારે લડવાનું કોઈ કારણ જ નથી.
યથૈવ માં વનં યાન્તમનુયાતિ મહાદ્યુતિઃ। અહમપ્યનુયાસ્યામિ તથૈવૈનં યમક્ષયમ્
જેમ એ તેજસ્વી ભાઈ વનમાં જતો હું જ્યાં ગયો ત્યાં મારી સાથે આવ્યો, તેમ હવે હું પણ એની પાછળ યમલોકમાં જઈશ.
ઇષ્ટબન્ધુજનો નિત્યં માં સ નિત્યમનુવ્રતઃ। ઇમામવસ્થાં ગમિતો રાક્ષસૈઃ કૂટયોધિભિઃ
એ હંમેશાં મારા પ્રિય સગાં અને સતત મારી સાથે રહેતો હતો; હવે રાક્ષસોના કપટી યુદ્ધથી એ આવી હાલતમાં આવી ગયો છે.
દેશે દેશે કલત્રાણિ દેશે દેશે ચ બાન્ધવાઃ। તં તુ દેશં ન પશ્યામિ યત્ર ભ્રાતા સહોદરઃ
દરેક દેશમાં પત્નીઓ મળે છે, દરેક દેશમાં સગાં મળે છે; પણ એવા ભાઈ, જે એક જ માતાના ગર્ભથી જન્મે, એ ક્યાંય મળે નહીં.
કિં નુ રાજ્યેન દુર્ધર્ષલક્ષ્મણેન વિના મમ। કથં વક્ષ્યામ્યહં ત્વમ્બાં સુમિત્રાં પુત્રવત્સલામ્
અજેય લક્ષ્મણ વિના રાજપદ પણ મને શું કામનું? અને હે સુમિત્રા, તમે તો પુત્રને ખૂબ પ્રેમ કરો છો—હવે હું તમને શું કહું?
ઉપાલમ્ભં ન શક્ષ્યામિ સોઢું દત્તં સુમિત્રયા। કિં નુ વક્ષ્યામિ કૌસલ્યાં માતરં કિં નુ કૈકયીમ્
હવે સુમિત્રાના ઉગ્ર વાંધા હું સહન કરી શકીશ નહીં; અને કૌસલ્યા માતાને કે કૈકેયીને હું શું કહું?
ભરતં કિં નુ વક્ષ્યામિ શત્રુઘ્નં ચ મહાબલમ્। સહ તેન વનં યાતો વિના તેનાગતઃ કથમ્
હવે હું ભરતને કે મહાબલી શત્રુઘ્નને શું કહું? જ્યારે હું એના સાથે વનમાં ગયો હતો, તો હવે એ વિના પાછો કેવી રીતે જઈશ?
ઇહૈવ મરણં શ્રેયો ન તુ બન્ધુવિગર્હણમ્। કિં મયા દુષ્કૃતં કર્મ કૃતમન્યત્ર જન્મનિ
આજ અહીં મારો મૃત્યુ ભલે થાય, પણ સગાંઓની નિંદા સહન કરવી મને પસંદ નથી. મેં અગાઉના જન્મમાં એવું કયાં દુષ્કર્મ કર્યું હતું,
યેન મે ધાર્મિકો ભ્રાતા નિહતશ્ચાગ્રતઃ સ્થિતઃ। હા ભ્રાતર્મનુજશ્રેષ્ઠ શૂરાણાં પ્રવર પ્રભો
જેના કારણે મારો ધર્મનિષ્ઠ ભાઈ, જે મારા સામે ઊભો હતો, આજે માર્યો ગયો છે? હાય ભાઈ, નાના ભાઈઓમાં શ્રેષ્ઠ, વીર પુરુષોમાં અગ્રણિ, પ્રભુ!
એકાકી કિં નુ માં ત્યક્ત્વા પરલોકાય ગચ્છસિ। વિલપન્તં ચ માં ભ્રાતઃ કિમર્થં નાવભાષસે
તમે મને એકલો છોડી, પરલોકે કેમ જઈ રહ્યા છો? ભાઈ, હું રડું છું ત્યારે પણ તમે મને કેમ કંઈ બોલતા નથી?
ઉત્તિષ્ઠ પશ્ય કિં શેષે દીનં માં પશ્ય ચક્ષુષા। શોકાર્તસ્ય પ્રમત્તસ્ય પર્વતેષુ વનેષુ ચ
ઉઠો, જુઓ—શું માટે તમે અહીં પડ્યા છો? તમારી આંખે મને જુઓ, હું દુઃખથી તૂટી ગયો છું, શોકમાં ડૂબેલો અને અવિચારી બની ગયો છું, પહાડો અને જંગલમાં.
વિષણ્ણસ્ય મહાબાહો સમાશ્વાસયિતા મમ। રામમેવં બ્રુવાણં તુ શોકવ્યાકુલિતેન્દ્રિયમ્
મહાબાહુ, હવે મને કોણ આશ્વાસન આપશે? હું તો ખૂબ જ દુઃખી છું. રામ આ રીતે બોલતા હતા, તેમના ઇન્દ્રિયો શોકથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ હતી.
આશ્વાસયન્નુવાચેદં સુષેણઃ પરમં વચઃ। ત્યજેમાં નરશાર્દૂલ બુદ્ધિં વૈક્લવ્યકારિણીમ્
સુષેણે તેમને ધીરજ આપતાં કહ્યું: 'માણસોમાં શ્રેષ્ઠ, આ નિરાશાની ભાવના ત્યજી દો,
શોકસંજનનીં ચિન્તાં તુલ્યાં બાણૈશ્ચમૂમુખે। નૈવ પઞ્ચત્વમાપન્નો લક્ષ્મણો લક્ષ્મિવર્ધનઃ
આ ચિંતા તો દુઃખને જન્મ આપે છે, જેમ યુદ્ધમાં બાણ દુઃખ આપે છે. લક્ષ્મણ, સુખ-સમૃદ્ધિ વધારનાર, હજુ મૃત્યુ પામ્યા નથી.
નહ્યસ્ય વિકૃતં વક્ત્રં ન ચ શ્યામત્વમાગતમ્। સુપ્રભં ચ પ્રસન્નં ચ મુખમસ્ય નિરીક્ષ્યતામ્
તેમનું મુખ બગડ્યું નથી, ન તો કાળું પડ્યું છે; જુઓ, તેમનું ચહેરું તેજસ્વી અને શાંત છે.
પદ્મપત્રતલૌ હસ્તૌ સુપ્રસન્ને ચ લોચને। નેદૃશં દૃશ્યતે રૂપં ગતાસૂનાં વિશાં પતે
તેમના હાથ કમળપાંખડીઓ જેવી લાલ છે, આંખો પણ ખૂબ સ્વચ્છ છે; જેનું પ્રાણ છૂટી ગયું હોય, એવા માણસમાં આવું રૂપ જોવા મળતું નથી, રાજા.