યદર્થં વાનરં સૈન્યં સમાનીતમિદં મયા। સુગ્રીવશ્ચ કૃતો રાજ્યે નિહત્વા વાલિનં રણે। યદર્થં સાગરઃ ક્રાન્તઃ સેતુર્બદ્ધશ્ચ સાગરે
આ માટે જ મેં વાનર સેના એકત્ર કરી, આ માટે જ વાલીનો વધ કરીને સુગ્રીવને રાજા બનાવ્યો, આ માટે જ સાગર પાર કર્યો અને પુલ બાંધ્યો.
સોઽયમદ્ય રણે પાપશ્ચક્ષુર્વિષયમાગતઃ। ચક્ષુર્વિષયમાગત્ય નાયં જીવિતુમર્હતિ
હવે આ પાપી રાવણ રણમાં મારી નજરે આવી ગયો છે; મારી નજરે પડ્યા પછી, તેને જીવવાનો કોઈ અધિકાર નથી.
દૃષ્ટિં દૃષ્ટિવિષસ્યેવ સર્પસ્ય મમ રાવણઃ। યથા વા વૈનતેયસ્ય દૃષ્ટિં પ્રાપ્તો ભુજંગમઃ
રાવણ હવે મારી નજરની પાંસરે છે, જેમ સાપ બીજાના ઝેરભરી નજરમાં આવે છે, અથવા ગરુડની નજરે સાપ આવે છે.
સુખં પશ્યત દુર્ધર્ષા યુદ્ધં વાનરપુઙ્ગવાઃ। આસીનાઃ પર્વતાગ્રેષુ મમેદં રાવણસ્ય ચ
વાનરવીરો, તમે પર્વતોની ટોચે બેસીને આરામથી આ કઠિન યુદ્ધ, મારા અને રાવણ વચ્ચેનું, નિહાળો.
અદ્ય પશ્યન્તુ રામસ્ય રામત્વં મમ સંયુગે। ત્રયો લોકાઃ સગન્ધર્વાઃ સદેવાઃ સર્ષિચારણાઃ
આજે ત્રણેય લોક, સાથે ગંધર્વો, દેવો, ઋષિઓ અને ચારણો, યુદ્ધમાં મારા સાચા રામત્વને જોઈ લેશે.
અદ્ય કર્મ કરિષ્યામિ યલ્લોકાઃ સચરાચરાઃ। સદેવાઃ કથયિષ્યન્તિ યાવદ્ ભૂમિર્ધરિષ્યતિ। સમાગમ્ય સદા લોકે યથા યુદ્ધં પ્રવર્તિતમ્
આજે હું એવું કાર્ય કરીશ કે જગતના બધા ચાલતા-અચલતા જીવો અને દેવો, ધરતી રહે ત્યાં સુધી, હંમેશા એકઠા થઈને આ યુદ્ધની વાત કરતા રહેશે.
એવમુક્ત્વા શિતૈર્બાણૈસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણૈઃ। આજઘાન રણે રામો દશગ્રીવં સમાહિતઃ
આ રીતે બોલીને, રામે તપેલા સોનાથી શોભતા તીક્ષ્ણ બાણોથી એકાગ્ર ચિત્તે રણમાં દશમુખ રાવણ પર પ્રહાર કર્યો.
તથા પ્રદીપ્તૈર્નારાચૈર્મુસલૈશ્ચાપિ રાવણઃ। અભ્યવર્ષત્ તદા રામં ધારાભિરિવ તોયદઃ
પછી રાવણે પણ પ્રજ્વલિત બાણો અને ગદાઓથી રામ પર એવો વરસાદ કર્યો, જેમ મેઘ પાણીની ધારા વરસાવે છે.
રામરાવણમુક્તાનામન્યોન્યમભિનિઘ્નતામ્। વરાણાં ચ શરાણાં ચ બભૂવ તુમુલઃ સ્વનઃ
રામ અને રાવણના છોડેલા ઉત્તમ બાણો એકબીજાને અથડાતા, ભયાનક ગર્જના ઊઠી.
વિચ્છિન્નાશ્ચ વિકીર્ણાશ્ચ રામરાવણયોઃ શરાઃ। અન્તરિક્ષાત્ પ્રદીપ્તાગ્રા નિપેતુર્ધરણીતલે
રામ અને રાવણના તૂટેલા અને વિખેરાયેલા, અગ્નિ જેવી ટોચવાળા બાણો આકાશમાંથી જમીન પર પડ્યા.
તયોર્જ્યાતલનિર્ઘોષો રામરાવણયોર્મહાન્। ત્રાસનઃ સર્વભૂતાનાં સમ્બભૂવાદ્ભુતોપમઃ
રામ અને રાવણના ધનુષ્યની ડોરીઓનો મહાન ઘોંઘાટ, બધાં જીવોને ભયભીત કરી દેતો, આશ્ચર્યજનક અવાજ થયો.
સ કીર્યમાણઃ શરજાલવૃષ્ટિભિ- ર્મહાત્મના દીપ્તધનુષ્મતાર્દિતઃ। ભયાત્ પ્રદુદ્રાવ સમેત્ય રાવણો યથાનિલેનાભિહતો બલાહકઃ
મહાન આત્માવાળા, તેજસ્વી ધનુષ્ય ધરાવનાર રામના બાણોની વરસાદથી રાવણ ડરીને ભાગી ગયો, જેમ પવનથી અથડાયેલી મેઘમાળા વિખેરાઈ જાય છે.
thumb|એકાધિકશતતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકાધિકશતતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો, શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો એકસો પહેલો સર્ગ.
શક્ત્યા નિપાતિતં દૃષ્ટ્વા રાવણેન બલીયસા। લક્ષ્મણં સમરે શૂરં શોણિતૌઘપરિપ્લુતમ્
રાવણના શક્તિશાળી શસ્ત્રથી લક્ષ્મણને યુદ્ધભૂમિ પર પડેલો અને લોહીમાં ભીંજાયેલો જોઈને,
સ દત્ત્વા તુમુલં યુદ્ધં રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ। વિસૃજન્નેવ બાણૌઘાન્ સુષેણમિદમબ્રવીત્
રામે દુષ્ટ રાવણ સામે ભયાનક યુદ્ધ કરતા, તીરોની વર્ષા વરસાવતાં સુષેણને કહ્યું:
એષ રાવણવીર્યેણ લક્ષ્મણઃ પતિતો ભુવિ। સર્પવચ્ચેષ્ટતે વીરો મમ શોકમુદીરયન્
રાવણની તાકાતથી આ વીર લક્ષ્મણ જમીન પર પડી ગયો છે; સાપની જેમ વળાંકો મારી રહ્યો છે અને મને ભારે દુઃખ આપી રહ્યો છે.
શોણિતાર્દ્રમિમં વીરં પ્રાણૈઃ પ્રિયતરં મમ। પશ્યતો મમ કા શક્તિર્યોદ્ધું પર્યાકુલાત્મનઃ
આ લોહીથી ભીંજાયેલો વીર, જે મને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે—એને આવું જોઈને, મન વ્યાકુળ થઈ ગયું છે, તો હવે યુદ્ધ કરવાની મારી પાસે શું શક્તિ રહી?
અયં સ સમરશ્લાઘી ભ્રાતા મે શુભલક્ષણઃ। યદિ પઞ્ચત્વમાપન્નઃ પ્રાણૈર્મે કિં સુખેન વા
આ મારા ભાઈ છે, જે યુદ્ધમાં પ્રસિદ્ધ અને શુભ લક્ષણો ધરાવે છે; જો એ હવે નથી, તો મને જીવન કે સુખથી શું ફાયદો?
લજ્જતીવ હિ મે વીર્યં ભ્રશ્યતીવ કરાદ્ ધનુઃ। સાયકા વ્યવસીદન્તિ દૃષ્ટિર્બાષ્પવશં ગતા
મારી તાકાત જાણે શરમાઈ ગઈ છે, ધનુષ હાથમાંથી છૂટી રહ્યું છે, તીરો પણ નિષ્ફળ થઈ રહ્યા છે અને આંખોમાંથી આંસુઓ વહેતા નજર ધૂંધળી થઈ ગઈ છે.
અવસીદન્તિ ગાત્રાણિ સ્વપ્નયાને નૃણામિવ। ચિન્તા મે વર્ધતે તીવ્રા મુમૂર્ષાપિ ચ જાયતે
મારા અંગો જાણે સપનામાં હોય તેમ બળહીન થઈ ગયા છે; મનમાં ભારે ચિંતા વધી રહી છે અને મૃત્યુની ઈચ્છા પણ ઉદ્ભવી રહી છે.
ભ્રાતરં નિહતં દૃષ્ટ્વા રાવણેન દુરાત્મના। વિષ્ટનન્તં તુ દુઃખાર્તં મર્મણ્યભિહતં ભૃશમ્
દુષ્ટ રાવણના હાથે મારેલા, દુઃખથી તડપતા અને ગંભીર રીતે ઘાયલ થયેલા મારા ભાઈને જોઈને,
રાઘવો ભ્રાતરં દૃષ્ટ્વા પ્રિયં પ્રાણં બહિશ્ચરમ્। દુઃખેન મહતાવિષ્ટો ધ્યાનશોકપરાયણઃ
રાઘવ પોતાના પ્રાણ સમાન પ્રિય ભાઈને આવી હાલતમાં જોઈને ભારે દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયા અને મનમાં શોક તથા વિચારમાં લીન થઈ ગયા.
પરં વિષાદમાપન્નો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ। ભ્રાતરં નિહતં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણં રણપાંસુષુ
અતિશય હતાશાથી ઘેરાઈને, ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગઈ, રામે ધૂળથી ઢંકાયેલા યુદ્ધભૂમિ પર પડેલા લક્ષ્મણને જોઈને વિલાપ કર્યો.
વિજયોઽપિ હિ મે શૂર ન પ્રિયાયોપકલ્પતે। અચક્ષુર્વિષયશ્ચન્દ્રઃ કાં પ્રીતિં જનયિષ્યતિ
હે વીર, હવે તો વિજય પણ મને આનંદ આપતો નથી; જેમ આંખે ચાંદ્રમાને ન જોઈ શકાય તો એ આનંદ આપતો નથી.
કિં મે યુદ્ધેન કિં પ્રાણૈર્યુદ્ધકાર્યં ન વિદ્યતે। યત્રાયં નિહતઃ શેતે રણમૂર્ધનિ લક્ષ્મણઃ
મારે માટે હવે યુદ્ધ કે જીવનનો શું અર્થ રહ્યો? જ્યારે લક્ષ્મણ યુદ્ધમૈદાનના મધ્યમાં પડેલા છે, ત્યારે લડવાનું કોઈ કારણ જ નથી.
યથૈવ માં વનં યાન્તમનુયાતિ મહાદ્યુતિઃ। અહમપ્યનુયાસ્યામિ તથૈવૈનં યમક્ષયમ્
જેમ એ તેજસ્વી ભાઈ વનમાં જતો હું જ્યાં ગયો ત્યાં મારી સાથે આવ્યો, તેમ હવે હું પણ એની પાછળ યમલોકમાં જઈશ.
ઇષ્ટબન્ધુજનો નિત્યં માં સ નિત્યમનુવ્રતઃ। ઇમામવસ્થાં ગમિતો રાક્ષસૈઃ કૂટયોધિભિઃ
એ હંમેશાં મારા પ્રિય સગાં અને સતત મારી સાથે રહેતો હતો; હવે રાક્ષસોના કપટી યુદ્ધથી એ આવી હાલતમાં આવી ગયો છે.
દેશે દેશે કલત્રાણિ દેશે દેશે ચ બાન્ધવાઃ। તં તુ દેશં ન પશ્યામિ યત્ર ભ્રાતા સહોદરઃ
દરેક દેશમાં પત્નીઓ મળે છે, દરેક દેશમાં સગાં મળે છે; પણ એવા ભાઈ, જે એક જ માતાના ગર્ભથી જન્મે, એ ક્યાંય મળે નહીં.
કિં નુ રાજ્યેન દુર્ધર્ષલક્ષ્મણેન વિના મમ। કથં વક્ષ્યામ્યહં ત્વમ્બાં સુમિત્રાં પુત્રવત્સલામ્
અજેય લક્ષ્મણ વિના રાજપદ પણ મને શું કામનું? અને હે સુમિત્રા, તમે તો પુત્રને ખૂબ પ્રેમ કરો છો—હવે હું તમને શું કહું?
ઉપાલમ્ભં ન શક્ષ્યામિ સોઢું દત્તં સુમિત્રયા। કિં નુ વક્ષ્યામિ કૌસલ્યાં માતરં કિં નુ કૈકયીમ્
હવે સુમિત્રાના ઉગ્ર વાંધા હું સહન કરી શકીશ નહીં; અને કૌસલ્યા માતાને કે કૈકેયીને હું શું કહું?