કથં સર્વગુણૈર્હીના ગુણવન્તં મહૌજસમ્। સુમુખં દુર્મુખી રામં કામયામાસ રાક્ષસી
કેમ એ બધાં ગુણોથી રહિત, કુરુપ રાક્ષસીએ એવા સુંદર, ગુણવાન અને મહાઊર્જાવાન રામને ઇચ્છ્યો?
જનસ્યાસ્યાલ્પભાગ્યત્વાદ્ વલિની શ્વેતમૂર્ધજા। અકાર્યમપહાસ્યં ચ સર્વલોકવિગર્હિતમ્
એના દુર્ભાગ્યને કારણે, ચામડી વળી ગયેલી અને વાળ સફેદ, તેણે એવું કામ કર્યું, જે અયોગ્ય, હાસ્યાસ્પદ અને સર્વે લોકોએ નિંદનીય હતું.
રાક્ષસાનાં વિનાશાય દૂષણસ્ય ખરસ્ય ચ। ચકારાપ્રતિરૂપા સા રાઘવસ્ય પ્રધર્ષણમ્
રાક્ષસો અને દુષણ તથા ખરા ના વિનાશ માટે, તેણે રાઘવના ક્રોધને ઉશ્કેર્યો, ભલે તે યોગ્ય નહોતી.
તન્નિમિત્તમિદં વૈરં રાવણેન કૃતં મહત્। વધાય સીતા સાઽઽનીતા દશગ્રીવેણ રક્ષસા
આ કારણે રાવણે મોટું શત્રુત્વ ઉભું કર્યું; દશમુખ રાક્ષસે સીતાને અપહરણ કર્યો એ પણ તેના વિનાશ માટે જ હતું.
ન ચ સીતાં દશગ્રીવઃ પ્રાપ્નોતિ જનકાત્મજામ્। બદ્ધં બલવતા વૈરમક્ષયં રાઘવેણ ચ
પણ દશમુખને જનકની દીકરી સીતાની પ્રાપ્તિ થતી નથી; તેના બદલે રાઘવ સાથે ભારે અને અંતહીન વૈર બંધાઈ ગયું છે.
વૈદેહીં પ્રાર્થયાનં તં વિરાધં પ્રેક્ષ્ય રાક્ષસમ્। હતમેકેન રામેણ પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
વૈદેહીને ઇચ્છનાર વિરાધ નામના રાક્ષસને એકલા રામે મારી નાખ્યો, એ જ પૂરતું ચેતવણીરૂપ હતું.
ચતુર્દશ સહસ્રાણિ રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્। નિહતાનિ જનસ્થાને શરૈરગ્નિશિખોપમૈઃ
જનસ્થાનમાં ભયાનક કર્મો કરનારા ચૌદ હજાર રાક્ષસો અગ્નિ જેવી જ્વાળાવાળા તીરો વડે માર્યા ગયા.
ખરશ્ચ નિહતઃ સંખ્યે દૂષણસ્ત્રિશિરાસ્તથા। શરૈરાદિત્યસંકાશૈઃ પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
ખર, દુષણ અને ત્રિશિરા પણ યુદ્ધમાં સૂર્ય સમાન તેજવાળા તીરો વડે મારાયા; એ જ પૂરતું ચેતવણીરૂપ હતું.
હતો યોજનબાહુશ્ચ કબન્ધો રુધિરાશનઃ। ક્રોધાન્નાદં નદન્ સોઽથ પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
એક યોજન લાંબા હાથો અને લોહી પીતા કબંધને પણ, જે ક્રોધથી ગર્જના કરતો હતો, મારી નાખવામાં આવ્યો; એ જ પૂરતું ચેતવણીરૂપ હતું.
જઘાન બલિનં રામઃ સહસ્રનયનાત્મજમ્। વાલિનં મેરુસંકાશં પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
રામે ઇન્દ્રના પુત્ર અને મેરુ સમાન શક્તિશાળી વાલીનો પણ વધ કર્યો; એ જ પૂરતું ચેતવણીરૂપ હતું.
ઋષ્યમૂકે વસંશ્ચૈવ દીનો ભગ્નમનોરથઃ। સુગ્રીવઃ પ્રાપિતો રાજ્યં પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
ઋષ્યમૂક પર રહેતો, દુઃખી અને આશા તૂટી ગયેલો સુગ્રીવ, પોતાનું રાજ્ય પાછું મેળવ્યો; એ જ પૂરતું ચેતવણીરૂપ હતું.
ધર્માર્થસહિતં વાક્યં સર્વેષાં રક્ષસાં હિતમ્। યુક્તં વિભીષણેનોક્તં મોહાત્ તસ્ય ન રોચતે
વિભીષણે જે ધર્મ અને કલ્યાણથી ભરેલું, બધા રાક્ષસો માટે હિતકારક અને યોગ્ય વચન કહ્યું, પણ મોહવશ તેણે એ સ્વીકાર્યું નહીં.
વિભીષણવચઃ કુર્યાદ્ યદિ સ્મ ધનદાનુજઃ। શ્મશાનભૂતા દુઃખાર્તા નેયં લઙ્કા ભવિષ્યતિ
કુબેરના નાના ભાઈએ જો વિભીષણની વાત માની હોત, તો આ લંકા દુઃખથી ભરેલી અને શમશાન જેવી ન બની હોત.
કુમ્ભકર્ણં હતં શ્રુત્વા રાઘવેણ મહાબલમ્। અતિકાયં ચ દુર્મર્ષં લક્ષ્મણેન હતં તદા। પ્રિયં ચેન્દ્રજિતં પુત્રં રાવણો નાવબુધ્યતે
રાઘવે કુંભકર્ણને અને લક્ષ્મણે અતિકાયને માર્યા, છતાં રાવણને એ ખબર પડી નહીં કે તેનો પ્રિય પુત્ર ઇન્દ્રજિત પણ નષ્ટ થયો છે.
મમ પુત્રો મમ ભ્રાતા મમ ભર્તા રણે હતઃ। ઇત્યેષ શ્રૂયતે શબ્દો રાક્ષસીનાં કુલે કુલે
'મારો પુત્ર, મારો ભાઈ, મારો પતિ યુદ્ધમાં મારાયો'—આવો રડવાનો અવાજ દરેક રાક્ષસીઓના ઘરમાં સંભળાય છે.
રથાશ્વનાગાશ્ચ હતાસ્તત્ર તત્ર સહસ્રશઃ। રણે રામેણ શૂરેણ હતાશ્ચાપિ પદાતયઃ
યુદ્ધમાં રામે હજારો રથ, ઘોડા, હાથી અને પદાતીઓને અહીં-ત્યાં નષ્ટ કર્યા છે.
રુદ્રો વા યદિ વા વિષ્ણુર્મહેન્દ્રો વા શતક્રતુઃ। હન્તિ નો રામરૂપેણ યદિ વા સ્વયમન્તકઃ
રામના રૂપે કોઈ રુદ્ર હોય, કે વિષ્ણુ, કે મહા ઇન્દ્ર, કે પોતે યમરાજ—કોઈક અમને મારી રહ્યો છે.
હતપ્રવીરા રામેણ નિરાશા જીવિતે વયમ્। અપશ્યન્ત્યો ભયસ્યાન્તમનાથા વિલપામહે
રામે અમારા વીરોને મારી નાખ્યા છે, હવે જીવવાની આશા રહી નથી; ભયનો અંત દેખાતો નથી, અને રક્ષણ આપનાર કોઈ નથી, એટલે અમે રડીએ છીએ.
રામહસ્તાદ્ દશગ્રીવઃ શૂરો દત્તમહાવરઃ। ઇદં ભયં મહાઘોરં સમુત્પન્નં ન બુદ્ધ્યતે
શૂરવીર અને મહાન વરદાન પ્રાપ્ત રાવણ, રામના હાથે ઊભેલા આ ભયંકર અને ભયાનક સંકટને સમજતો નથી.
તં ન દેવા ન ગન્ધર્વા ન પિશાચા ન રાક્ષસાઃ। ઉપસૃષ્ટં પરિત્રાતું શક્તા રામેણ સંયુગે
યુદ્ધમાં રામે જેમને ઘેરી લીધા હોય, તેમને દેવો, ગંધર્વો, પિશાચો કે રાક્ષસો—કોઈ પણ બચાવી શકતા નથી.
ઉત્પાતાશ્ચાપિ દૃશ્યન્તે રાવણસ્ય રણે રણે। કથયન્તિ હિ રામેણ રાવણસ્ય નિબર્હણમ્
દરેક યુદ્ધમાં રાવણ માટે અશુભ સંકેતો દેખાય છે; અને બધાજ કહે છે કે રામ રાવણનો અંત લાવશે.
પિતામહેન પ્રીતેન દેવદાનવરાક્ષસૈઃ। રાવણસ્યાભયં દત્તં મનુષ્યેભ્યો ન યાચિતમ્
પ્રસન્ન પિતામહે દેવતાઓ, દાનવો અને રાક્ષસો સાથે મળીને રાવણને નિર્ભયતા આપી—but મનુષ્યો પાસેથી એ માંગ્યું નહોતું.
તદિદં માનુષં મન્યે પ્રાપ્તં નિઃસંશયં ભયમ્। જીવિતાન્તકરં ઘોરં રક્ષસાં રાવણસ્ય ચ
મને ખાતરી છે કે આ ભય મનુષ્ય પાસેથી જ આવ્યું છે—જે રાક્ષસો અને રાવણ માટે જીવનો અંત લાવનારું છે.
પીડ્યમાનાસ્તુ બલિના વરદાનેન રક્ષસા। દીપ્તૈસ્તપોભિર્વિબુધાઃ પિતામહમપૂજયન્
શક્તિશાળી રાક્ષસે વરદાન મેળવીને દેવતાઓને બહુ દુઃખ આપ્યું, એટલે તેજસ્વી દેવોએ પિતામહની કઠિન તપસ્યા કરીને પૂજા કરી.
દેવતાનાં હિતાર્થાય મહાત્મા વૈ પિતામહઃ। ઉવાચ દેવતાસ્તુષ્ટ ઇદં સર્વા મહદ્વચઃ
દેવતાઓના કલ્યાણ માટે મહાત્મા પિતામહે પ્રસન્ન થઈને બધાજ દેવતાઓને મહાન વચન આપ્યું.
અદ્યપ્રભૃતિ લોકાંસ્ત્રીન્ સર્વે દાનવરાક્ષસાઃ। ભયેન પ્રભૃતા નિત્યં વિચરિષ્યન્તિ શાશ્વતમ્
આજથી બધા દાનવો અને રાક્ષસો ત્રણેય લોકમાં હંમેશા ડરથી ભરાઈને ભટકતા રહેશે.
દૈવતૈસ્તુ સમાગમ્ય સર્વૈશ્ચેન્દ્રપુરોગમૈઃ। વૃષધ્વજસ્ત્રિપુરહા મહાદેવઃ પ્રતોષિતઃ
ઇન્દ્રના આગેવાની હેઠળ બધા દેવતાઓ ભેગા થયા ત્યારે વૃષભધ્વજ, ત્રિપુરવિનાશક મહાદેવ પ્રસન્ન થયા.
પ્રસન્નસ્તુ મહાદેવો દેવાનેતદ્ વચોઽબ્રવીત્। ઉત્પત્સ્યતિ હિતાર્થં વો નારી રક્ષઃક્ષયાવહા
પ્રસન્ન મહાદેવએ દેવતાઓને કહ્યું: 'તમારા હિત માટે એક સ્ત્રી જન્મ લેશે, જે રાક્ષસોનો વિનાશ લાવશે.'
એષા દેવૈઃ પ્રયુક્તા તુ ક્ષુદ્ યથા દાનવાન્ પુરા। ભક્ષયિષ્યતિ નઃ સર્વાન્ રાક્ષસઘ્ની સરાવણાન્
દેવતાઓએ મોકલેલી એ સ્ત્રી, જેમ ભૂખે પહેલાં દાનવોને ખાધા હતા, તેમ હવે રાવણ સહિત બધા રાક્ષસોને નાશ કરશે.
રાવણસ્યાપનીતેન દુર્વિનીતસ્ય દુર્મતેઃ। અયં નિષ્ટાનકો ઘોરઃ શોકેન સમભિપ્લુતઃ
દુર્વૃત્ત અને દુર્મતિ રાવણના દુષ્કર્મોથી આ ભયાનક અંતિમ રડાણું દુઃખથી ભરાઈને ઊભું થયું છે.