ઉત્તરે પર્વતે રામ દેવતાનામભૂદ્ ભયમ્। આમન્ત્રયન્ સમાગમ્ય સર્વે સર્ષિગણાઃ સુરાઃ
ઉત્તર પર્વત પર, રામ, દેવતાઓમાં ભય ઊભો થયો; બધા દેવતાઓ અને ઋષિગણો ભેગા થઈને ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
મહર્ષિશબ્દં લભતાં સાધ્વયં કુશિકાત્મજઃ। દેવતાનાં વચઃ શ્રુત્વા સર્વલોકપિતામહઃ
'કુશિકના પુત્રને મહર્ષિનો ઉપાધિ મળે.' દેવતાઓના શબ્દો સાંભળીને, સર્વલોકના પિતામહ—
અબ્રવીન્મધુરં વાક્યં વિશ્વામિત્રં તપોધનમ્। મહર્ષે સ્વાગતં વત્સ તપસોગ્રેણ તોષિતઃ
વિશ્વામિત્ર, જે તપમાં ધનવાન હતા, તેમને પિતામહે મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: 'મહર્ષિ, તારી આવકાર છે, વત્સ. તું તપસ્યા દ્વારા મને પ્રસન્ન કર્યો છે.'
મહત્ત્વમૃષિમુખ્યત્વં દદામિ તવ કૌશિક। બ્રહ્મણસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રસ્તપોધનઃ
'મહાનતા અને ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન હું તને આપું છું, કૌશિક.' બ્રહ્માના શબ્દો સાંભળીને, વિશ્વામિત્ર, તપમાં ધનવાન—
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતો ભૂત્વા પ્રત્યુવાચ પિતામહમ્। બ્રહ્મર્ષિશબ્દમતુલં સ્વાર્જિતૈઃ કર્મભિઃ શુભૈઃ
હાથ જોડીને અને નમ્ર થઈ, પિતામહને કહ્યું: 'બ્રહ્મર્ષિની બેનમૂન ઉપાધિ, જે મેં મારા સારા કર્મોથી મેળવી છે—'
યદિ મે ભગવન્નાહ તતોઽહં વિજિતેન્દ્રિયઃ। તમુવાચ તતો બ્રહ્મા ન તાવત્ ત્વં જિતેન્દ્રિયઃ
'ભગવાન, જો તમે મને એ કહો, તો હું ઇન્દ્રિયોને જીતેલો છું.' ત્યારે બ્રહ્માએ કહ્યું, 'તમે હજી ઇન્દ્રિયોને જીત્યા નથી.'
યતસ્વ મુનિશાર્દૂલ ઇત્યુક્ત્વા ત્રિદિવં ગતઃ। વિપ્રસ્થિતેષુ દેવેષુ વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ
'મુનિમાં શ્રેષ્ઠ, તું પ્રયત્ન કર,' એમ કહીને બ્રહ્મા સ્વર્ગમાં ગયા. દેવતાઓ વિદાય થયા પછી, મહાન મુનિ વિશ્વામિત્ર—
ઊર્ધ્વબાહુર્નિરાલમ્બો વાયુભક્ષસ્તપશ્ચરન્। ઘર્મે પઞ્ચતપા ભૂત્વા વર્ષાસ્વાકાશસંશ્રયઃ
તે મહાત્માએ હાથ ઉપર ઉંચા રાખીને, હવામાંથી જ શ્વાસ લઈ તપ કર્યું; ઉનાળામાં પાંચ અગ્નિ વચ્ચે ઊભા રહીને તપ કર્યું અને વરસાદમાં આકાશ નીચે ખુલ્લા રહીને તપસ્યા કરી.
શિશિરે સલિલેશાયી રાત્ર્યહાનિ તપોધનઃ। એવં વર્ષસહસ્રં હિ તપો ઘોરમુપાગમત્
શિયાળામાં તે તપસ્વી રાત-દિવસ પાણીમાં પડ્યો રહ્યો; આમ તેણે હજાર વર્ષ સુધી ભયાનક તપસ્યા કરી.
તસ્મિન્ સંતપ્યમાને તુ વિશ્વામિત્રે મહામુનૌ। સંતાપઃ સુમહાનાસીત્ સુરાણાં વાસવસ્ય ચ
જ્યારે મહાન ઋષિ વિશ્વામિત્ર એ રીતે તપસ્યા કરી રહ્યા હતા, ત્યારે દેવતાઓ અને ઇન્દ્રને ખૂબ જ દુઃખ થયું.
રમ્ભામપ્સરસં શક્રઃ સર્વૈઃ સહ મરુદ્ગણૈઃ। ઉવાચાત્મહિતં વાક્યમહિતં કૌશિકસ્ય ચ
ત્યારે ઇન્દ્રે બધા મરુદગણ સાથે મળીને રંભા અપ્સરાને પોતાના હિત માટે અને કૌશિકને નુકસાન પહોંચાડવા માટે વાત કરી.
thumb|ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો ચૌસઠમો સર્ગ સાંભળો.
સુરકાર્યમિદં રમ્ભે કર્તવ્યં સુમહત્ ત્વયા। લોભનં કૌશિકસ્યેહ કામમોહસમન્વિતમ્
રંભા, દેવતાઓનું આ મોટું કામ તારે કરવું છે; કૌશિકને લલચાવી, તેને કામ અને મોહમાં ફસાવવાનો તારો હેતુ છે.
તથોક્તા સાપ્સરા રામ સહસ્રાક્ષેણ ધીમતા। વ્રીડિતા પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં પ્રત્યુવાચ સુરેશ્વરમ્
હજારો આંખો ધરાવનારા બુદ્ધિશાળી દેવે એમ કહ્યું ત્યારે રંભા શરમાઈને, હાથ જોડીને, દેવોના સ્વામીની સામે જવાબ આપ્યો.
અયં સુરપતે ઘોરો વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ। ક્રોધમુત્સ્રક્ષ્યતે ઘોરં મયિ દેવ ન સંશયઃ
દેવરાજ, આ મહાન ઋષિ વિશ્વામિત્ર બહુ ભયાનક છે; દેવ, એ નિશ્ચયે મારા પર ભયાનક ક્રોધ ઉતારે, એમાં શંકા નથી.
તતો હિ મે ભયં દેવ પ્રસાદં કર્તુુમર્હસિ। એવમુક્તસ્તયા રામ સભયં ભીતયા તદા
એથી મને ડર લાગે છે, દેવ, કૃપા કરીને મારી રક્ષા કરો. એમ કહી રંભા ભયથી કાંપતી હતી.
તામુવાચ સહસ્રાક્ષો વેપમાનાં કૃતાઞ્જલિમ્। મા ભૈષી રમ્ભે ભદ્રં તે કુરુષ્વ મમ શાસનમ્
ત્યારે સહસ્રાક્ષે કાંપતી અને હાથ જોડેલી રંભાને કહ્યું: 'રંભા, ડરતી નહીં, તને શુભ થાય; મારું કહેવાતું કામ કર.'
કોકિલો હૃદયગ્રાહી માધવે રુચિરદ્રુમે। અહં કન્દર્પસહિતઃ સ્થાસ્યામિ તવ પાર્શ્વતઃ
વસંતઋતુમાં સુંદર વૃક્ષો વચ્ચે, હું કામદેવ સાથે તારા બાજુએ રહીશ અને કોયલ તેની મનને આકર્ષશે.
ત્વં હિ રૂપં બહુગુણં કૃત્વા પરમભાસ્વરમ્। તમૃષિં કૌશિકં ભદ્રે ભેદયસ્વ તપસ્વિનમ્
તારે અનેક ગુણો અને તેજસ્વી રૂપ ધારણ કરીને, ભલી રંભા, એ તપસ્વી કૌશિક ઋષિને ચિંતામાં પાડી દેવો છે.
સા શ્રુત્વા વચનં તસ્ય કૃત્વા રૂપમનુત્તમમ્। લોભયામાસ લલિતા વિશ્વામિત્રં શુચિસ્મિતા
તેના શબ્દો સાંભળીને, રંભાએ અતિ સુંદર રૂપ ધારણ કર્યું અને હસતી, મનોહર રંભાએ વિશ્વામિત્રને લલચાવવાનું શરૂ કર્યું.
કોકિલસ્ય તુ શુશ્રાવ વલ્ગુ વ્યાહરતઃ સ્વનમ્। સમ્પ્રહૃષ્ટેન મનસા સ ચૈનામન્વવૈક્ષત
વિશ્વામિત્રે કોયલનો મીઠો અવાજ સાંભળ્યો અને આનંદિત મનથી રંભાને જોયા.
અથ તસ્ય ચ શબ્દેન ગીતેનાપ્રતિમેન ચ। દર્શનેન ચ રમ્ભાયા મુનિઃ સંદેહમાગતઃ
પછી એ અવાજ, અનન્ય ગીત અને રંભાના દર્શનથી ઋષિ મનમાં સંશયમાં પડ્યા.
સહસ્રાક્ષસ્ય તત્સર્વં વિજ્ઞાય મુનિપુંગવઃ। રમ્ભાં ક્રોધસમાવિષ્ટઃ શશાપ કુશિકાત્મજઃ
મહાન ઋષિ, કુશિકપુત્રે, એ બધું ઇન્દ્રનું કાર્ય સમજીને, ક્રોધથી ભરાઈને રંભાને શાપ આપ્યો.
યન્માં લોભયસે રમ્ભે કામક્રોધજયૈષિણમ્। દશવર્ષસહસ્રાણિ શૈલી સ્થાસ્યસિ દુર્ભગે
'રંભા, તું મને, જે કામ અને ક્રોધને જીતવા ઈચ્છે છે, લલચાવતી છે; એથી, દુર્ભાગી, તું દસ હજાર વર્ષ સુધી પથ્થર બનીને ઊભી રહેશે.'
બ્રાહ્મણઃ સુમહાતેજાસ્તપોબલસમન્વિતઃ। ઉદ્ધરિષ્યતિ રમ્ભે ત્વાં મત્ક્રોધકલુષીકૃતામ્
'રંભા, જ્યારે તું મારા ક્રોધથી દૂષિત થાશે, ત્યારે કોઈ મહાન તેજસ્વી બ્રાહ્મણ તને તપસ્યાના બળે મુક્ત કરશે.'
એવમુક્ત્વા મહાતેજા વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ। અશક્નુવન્ ધારયિતું કોપં સંતાપમાત્મનઃ
આ રીતે બોલ્યા પછી, મહાશક્તિશાળી મહામુનિ વિશ્વામિત્ર પોતાનો ગુસ્સો અને દુઃખ સહન કરી શક્યા નહીં.
તસ્ય શાપેન મહતા રમ્ભા શૈલી તદાભવત્। વચઃ શ્રુત્વા ચ કન્દર્પો મહર્ષેઃ સ ચ નિર્ગતઃ
પછી તેમના ભારે શાપથી રંભા તરત જ પથ્થર બની ગઈ અને મહર્ષિના વચન સાંભળી કામદેવ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
કોપેન ચ મહાતેજાસ્તપોઽપહરણે કૃતે। ઇન્દ્રિયૈરજિતૈ રામ ન લેભે શાન્તિમાત્મનઃ
હે રામ, ગુસ્સાથી અને તપશ્ચર્યાની હાનિથી, જેઓ હજી ઇન્દ્રિયોને જીત્યા નહોતા એવા મહાત્મા વિશ્વામિત્રને પોતાના મનમાં શાંતિ મળી નહીં.
બભૂવાસ્ય મનશ્ચિન્તા તપોઽપહરણે કૃતે। નૈવં ક્રોધં ગમિષ્યામિ ન ચ વક્ષ્યે કથંચન
તપશ્ચર્યામાં વિઘ્ન આવતા તેમના મનમાં ચિંતા છવાઈ ગઈ; તેમણે નક્કી કર્યું કે હવે હું ગુસ્સો નહીં કરું અને કંઈ બોલીશ પણ નહીં.
અથવા નોચ્છ્વસિષ્યામિ સંવત્સરશતાન્યપિ। અહં હિ શોષયિષ્યામિ આત્માનં વિજિતેન્દ્રિયઃ
અથવા તો, હું સો સો વર્ષ સુધી પણ શ્વાસ નહીં લઉં; હું મારા ઇન્દ્રિયોને જીતીને પોતાને સુકવી નાખીશ.