મન્નિમિત્તમનાર્યેણ સમરેઽદ્ય નિપાતિતૌ। ભૈરવો હિ મહાન્ નાદો રાક્ષસાનાં શ્રુતો મયા
'મારા કારણે, આજના યુદ્ધમાં આ અધમ દ્વારા માર્યા ગયા હશે; કેમ કે મેં રાક્ષસો તરફથી ભયાનક મોટો અવાજ સાંભળ્યો છે.'
બહૂનામિહ હૃષ્ટાનાં તથા વિક્રોશતાં પ્રિયમ્। અહો ધિઙ્મન્નિમિત્તોઽયં વિનાશો રાજપુત્રયોઃ
'અહીં ઘણા લોકો આનંદથી અને જોરથી બોલી રહ્યા છે; હાય, રાજકુમારોનો આ વિનાશ મારા કારણે થયો છે.'
અથવા પુત્રશોકેન અહત્વા રામલક્ષ્મણૌ। વિધમિષ્યતિ માં રૌદ્રો રાક્ષસઃ પાપનિશ્ચયઃ
'અથવા, પોતાના પુત્રોના શોકથી પીડાઈને, રામ અને લક્ષ્મણને ન મારીને, આ ભયાનક અને પાપી રાક્ષસ મને મારી નાખશે.'
હનૂમતસ્તુ તદ્ વાક્યં ન કૃતં ક્ષુદ્રયા મયા। યદ્યહં તસ્ય પૃષ્ઠેન તદાયાસમનિર્જિતા
'પણ હું નસીબજળી, હનુમાનનું કહેવું માન્યું નહોતું; જો હું એના પીઠ પર ચડી હોત, તો આ દુઃખ ભોગવવું પડત ન હોત.'
નાદ્યૈવમનુશોચેયં ભર્તુરઙ્કગતા સતી। મન્યે તુ હૃદયં તસ્યાઃ કૌસલ્યાયાઃ ફલિષ્યતિ
'હવે હું પતિની ગોદમાં બેઠી આ રીતે રડતી ન હોત; પણ મને લાગે છે કે કૌસલ્યાનું હૃદય હવે ફળ લાવશે.'
એકપુત્રા યદા પુત્રં વિનષ્ટં શ્રોષ્યતે યુધિ। સા હિ જન્મ ચ બાલ્યં ચ યૌવનં ચ મહાત્મનઃ
'જ્યારે એકમાત્ર પુત્રવાળી કૌસલ્યા, યુદ્ધમાં પુત્રના મરણની ખબર સાંભળશે, ત્યારે એ મહાન આત્માના જન્મ, બાળપણ અને યુવાનીને યાદ કરી રડશે.'
ધર્મકાર્યાણિ રૂપં ચ રુદતી સંસ્મરિષ્યતિ। નિરાશા નિહતે પુત્રે દત્ત્વા શ્રાદ્ધમચેતના
'એ ધર્મકર્મ અને રૂપને યાદ કરી રડશે; પુત્રના મરણથી આશા ગુમાવી, શ્રાદ્ધ કરીને, એ બેભાન થઈ જશે.'
અગ્નિમાવેક્ષ્યતે નૂનમપો વાપિ પ્રવેક્ષ્યતિ। ધિગસ્તુ કુબ્જામસતીં મન્થરાં પાપનિશ્ચયામ્
'નક્કી એ અગ્નિમાં કૂદવાની કે પાણીમાં ડૂબી જવાની વિચાર કરશે; ધિક્કાર છે એ કૂંજડી, દગાબાજ મન્થરાને, જેનું મન હંમેશા દુષ્ટતામાં છે.'
યન્નિમિત્તમિમં શોકં કૌસલ્યા પ્રતિપત્સ્યતે। ઇત્યેવં મૈથિલીં દૃષ્ટ્વા વિલપન્તીં તપસ્વિનીમ્
'જેણે કારણે કૌસલ્યાને આ દુઃખ સહન કરવું પડશે—આ રીતે માઇથિલી તપસ્વિણીને રડતી જોઈ—'
રોહિણીમિવ ચન્દ્રેણ બિના ગ્રહવશં ગતામ્। એતસ્મિન્નન્તરે તસ્ય અમાત્યઃ શીલવાન્ શુચિઃ
'જેમ ચંદ્ર વિના ગ્રહગ્રસ્ત રોહિણી, એમ એ સમયે તેનો ગુણવાન અને પવિત્ર મંત્રી—'
સુપાર્શ્વો નામ મેધાવી રાવણં રક્ષસાં વરમ્। નિવાર્યમાણઃ સચિવૈરિદં વચનમબ્રવીત્
'સુપાર્શ્વ નામનો બુદ્ધિશાળી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ રાવણને, મંત્રીઓ દ્વારા રોકાતા હોવા છતાં, આ રીતે બોલ્યો:'
કથં નામ દશગ્રીવ સાક્ષાદ્વૈશ્રવણાનુજ। હન્તુમિચ્છસિ વૈદેહીં ક્રોધાદ્ ધર્મમપાસ્ય ચ
'દશમુખ, વૈશ્વરાણનો ભાઈ, તું કેવી રીતે ક્રોધમાં આવીને ધર્મ છોડી વૈદેહીને મારવાની ઈચ્છા રાખે છે?'
વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતઃ સ્વકર્મનિરતસ્તથા। સ્ત્રિયઃ કસ્માદ્ વધં વીર મન્યસે રાક્ષસેશ્વર
'તમે વેદ અને વ્રતના જ્ઞાનમાં નિષ્ણાત છો, અને પોતાના કર્મમાં તત્પર છો; તો રાક્ષસોના રાજા, સ્ત્રીના વધનો વિચાર કેમ કરો છો?'
મૈથિલીં રૂપસમ્પન્નાં પ્રત્યવેક્ષસ્વ પાર્થિવ। તસ્મિન્નેવ સહાસ્માભિરાહવે ક્રોધમુત્સૃજ
મૈથિલી કેટલી સુંદર છે, એ તરફ નજર કરો, રાજા. ચાલો, આપણે સૌ સાથે મળી યુદ્ધમાં સામનો કરીએ—તમારો ગુસ્સો છોડો.
અભ્યુત્થાનં ત્વમદ્યૈવ કૃષ્ણપક્ષચતુર્દશી। કૃત્વા નિર્યાહ્યમાવાસ્યાં વિજયાય બલૈર્વૃતઃ
આજે કૃષ્ણપક્ષની ચૌદસ છે, તમે ઊઠો; અને અમાવાસ્યાના દિવસે તમારી સેનાની સાથે વિજય માટે બહાર નીકળો.
શૂરો ધીમાન્ રથી ખડ્ગી રથપ્રવરમાસ્થિતઃ। હત્વા દાશરથિં રામં ભવાન્ પ્રાપ્સ્યતિ મૈથિલીમ્
તમે બહાદુર અને બુદ્ધિશાળી છો, શ્રેષ્ઠ રથ પર ખડગ લઈને બેઠેલા છો. જ્યારે તમે દશરથપુત્ર રામને યુદ્ધમાં મારો, ત્યારે મૈથિલી તમને મળશે.
સ તદ્ દુરાત્મા સુહૃદા નિવેદિતં વચઃ સુધર્મ્યં પ્રતિગૃહ્ય રાવણઃ। ગૃહં જગામાથ તતશ્ચ વીર્યવાન્ પુનઃ સભાં ચ પ્રયયૌ સુહૃદ્વૃતઃ
એ દુષ્ટ રાવણે મિત્રએ કહેલા સારા શબ્દો સ્વીકારીને પોતાના ઘરે ગયો, અને પછી ફરી શક્તિથી ભરપૂર બનીને મિત્રોની સાથે સભામાં આવ્યો.
thumb|ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે ત્રાણુંનવ્વુમો સર્ગ સાંભળો.
સ પ્રવિશ્ય સભાં રાજા દીનઃ પરમદુઃખિતઃ। નિષસાદાસને મુખ્યે સિંહઃ ક્રુદ્ધ ઇવ શ્વસન્
રાજા બહુ દુઃખી અને હતાશ થઈને સભામાં પ્રવેશ્યા અને મુખ્ય આસન પર બેઠા, જેમ ગુસ્સામાં સિંહ ઊંઘતો હોય.
અબ્રવીચ્ચ સ તાન્ સર્વાન્ બલમુખ્યાન્ મહાબલઃ। રાવણઃ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં પુત્રવ્યસનકર્શિતઃ
પોતાના પુત્રના દુઃખથી પીડાતા મહાબલી રાવણે હાથ જોડીને બધા મુખ્ય યોદ્ધાઓને કહ્યું:
સર્વે ભવન્તઃ સર્વેણ હસ્ત્યશ્વેન સમાવૃતાઃ। નિર્યાન્તુ રથસઙ્ઘૈશ્ચ પાદાતૈશ્ચોપશોભિતાઃ
તમારે બધા હાથી-ઘોડા અને રથ-પદાતીઓ સાથે સંપૂર્ણ સજ્જ થઈને બહાર નીકળવું જોઈએ.
એકં રામં પરિક્ષિપ્ય સમરે હન્તુમર્હથ। વર્ષન્તઃ શરવર્ષાણિ પ્રાવૃટ્કાલ ઇવામ્બુદાઃ
યુદ્ધમાં એકલા રામને ઘેરીને, વાદળો વરસાદ વરસાવે એમ, તીરોની વરસાત કરીને તેને મારો.
અથવાહં શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ભિન્નગાત્રં મહાહવે। ભવદ્ભિઃ શ્વો નિહન્તાસ્મિ રામં લોકસ્ય પશ્યતઃ
અથવા, જો તમે ન મારો તો, હું કાલે બધાની સામે—even જો મારું શરીર ઘાયલ થાય—તીક્ષ્ણ તીરો વડે રામને મારી નાખીશ.
ઇત્યેતદ્ વાક્યમાદાય રાક્ષસેન્દ્રસ્ય રાક્ષસાઃ। નિર્યયુસ્તે રથૈઃ શીઘ્રૈર્નાનાનીકૈશ્ચ સંયુતાઃ
રાક્ષસાધિપતિના આ શબ્દો સાંભળી, રાક્ષસો વિવિધ સેના સાથે ઝડપથી રથોમાં ચડીને બહાર નીકળ્યા.
પરિઘાન્ પટ્ટિશાંશ્ચૈવ શરખડ્ગપરશ્વધાન્। શરીરાન્તકરાન્ સર્વે ચિક્ષિપુર્વાનરાન્ પ્રતિ
બધા રાક્ષસોએ વાનરો પર લોખંડના ગદા, ભાલા, તીરો, તલવાર અને કુહાડા જેવા જીવલેણ શસ્ત્રો ફેંક્યા.
વાનરાશ્ચ દ્રુમાન્ શૈલાન્ રાક્ષસાન્ પ્રતિ ચિક્ષિપુઃ। સ સંગ્રામો મહાભીમઃ સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ
વાનરોએ પણ રાક્ષસો પર વૃક્ષો અને પથ્થરો ફેંક્યા; એ યુદ્ધ સૂર્યોદયની વેળાએ ખૂબ જ ભયાનક બની ગયું.
રક્ષસાં વાનરાણાં ચ તુમુલઃ સમપદ્યત। તે ગદાભિશ્ચ ચિત્રાભિઃ પ્રાસૈઃ ખડ્ગૈઃ પરશ્વધૈઃ
રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચે ભયાનક અથડામણ શરૂ થઈ; તેઓએ ગદા, ભાલા, તલવાર અને કુહાડા વડે એકબીજાને ઘાયલ કર્યા.
અન્યોન્યં સમરે જઘ્નુસ્તદા વાનરરાક્ષસાઃ। એવં પ્રવૃત્તે સંગ્રામે હ્યદ્ભુતં સુમહદ્રજઃ
પછી યુદ્ધમાં વાનરો અને રાક્ષસોએ એકબીજાને માર્યા; યુદ્ધ વધ્યું ત્યારે અદ્ભુત અને વિશાળ ધૂળ ઊભી થઈ.
રક્ષસાં વાનરાણાં ચ શાન્તં શોણિતવિસ્રવૈઃ। માતંગરથકૂલાશ્ચ શરમત્સ્યા ધ્વજદ્રુમાઃ
રાક્ષસો અને વાનરોના લોહીથી ધૂળ શાંત થઈ ગઈ; હાથી અને રથો છૂટા પડેલા હતા, તીરો માછલીઓ જેવી અને ધ્વજાઓ વૃક્ષો જેવી લાગતી હતી.
શરીરસંઘાટવહાઃ પ્રસસ્રુઃ શોણિતાપગાઃ। તતસ્તે વાનરાઃ સર્વે શોણિતૌઘપરિપ્લુતાઃ
શરીરનાં ઢગલાં લઈને લોહીની નદીઓ વહેવા લાગી; પછી બધા વાનરો લોહીના પ્રવાહમાં ભીંજાઈ ગયા.