યુદ્ધે હતો મહારાજ લક્ષ્મણેન તવાત્મજઃ। વિભીષણસહાયેન મિષતાં નો મહાદ્યુતિઃ
મહારાજ, તમારો પુત્ર લક્ષ્મણ અને વિભીષણની મદદથી અમારા સામે જ યુદ્ધમાં મારાયો છે.
શૂરઃ શૂરેણ સંગમ્ય સંયુગેષ્વપરાજિતઃ। લક્ષ્મણેન હતઃ શૂરઃ પુત્રસ્તે વિબુધેન્દ્રજિત્
તમારો શૂરવીર પુત્ર, જે યુદ્ધમાં અજેય હતો, તે લક્ષ્મણ જેવા શૂરવીર સાથે અથડાયો અને તેના હાથે મારાયો, હે દેવતાઓને જીતનાર ઇન્દ્રજિત.
ગતઃ સ પરમાઁલ્લોકાન્ શરૈઃ સંતર્પ્ય લક્ષ્મણમ્। સ તં પ્રતિભયં શ્રુત્વા વધં પુત્રસ્ય દારુણમ્
તે લક્ષ્મણના બાણોથી સંતોષ પામી, સર્વોચ્ચ લોકોએ ગયો છે; પુત્રના ભયાનક મૃત્યુની વાત સાંભળીને રાવણ ડરી ગયો.
ઘોરમિન્દ્રજિતઃ સંખ્યે કશ્મલં પ્રાવિશન્મહત્। ઉપલભ્ય ચિરાત્ સંજ્ઞાં રાજા રાક્ષસપુંગવઃ
ઇન્દ્રજિતના ભયાનક પ્રહારથી રાક્ષસરાજ ઘોર મૂંઝવણમાં પડી ગયો; ઘણાં સમય પછી તેને સંજ્ઞાન આવી.
પુત્રશોકાકુલો દીનો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ। હા રાક્ષસચમૂમુખ્ય મમ વત્સ મહાબલ
પુત્રશોકથી વ્યાકુળ અને દુઃખી, ઇન્દ્રિયહિન થઈ રાવણે રડતાં કહ્યું: 'હાય, રાક્ષસ સેનાના મુખ્ય, મારા પુત્ર, મહાબલી!'
જિત્વેન્દ્રં કથમદ્ય ત્વં લક્ષ્મણસ્ય વશં ગતઃ। નનુ ત્વમિષુભિઃ ક્રુદ્ધો ભિન્દ્યાઃ કાલાન્તકાવપિ
તમે ઇન્દ્રને જીત્યા, તો આજે લક્ષ્મણના વશ કેમ થઈ ગયા? ખરેખર, તું ગુસ્સામાં કાળ અને અંતકને પણ તારા બાણોથી ભેદી શકતો.
મન્દરસ્યાપિ શૃઙ્ગાણિ કિં પુનર્લક્ષ્મણં યુધિ। અદ્ય વૈવસ્વતો રાજા ભૂયો બહુમતો મમ
તમે તો મંદર પર્વતના શિખરો પણ તોડી શકો, તો યુદ્ધમાં લક્ષ્મણનું શું? આજે યમરાજ ફરીથી મને મહાન લાગ્યા.
યેનાદ્ય ત્વં મહાબાહો સંયુક્તઃ કાલધર્મણા। એષ પન્થાઃ સુયોધાનાં સર્વામરગણેષ્વપિ। યઃ કૃતે હન્યતે ભર્તુઃ સ પુમાન્ સ્વર્ગમૃચ્છતિ
હે મહાબાહુ, આજે જે તને મૃત્યુના માર્ગે લઈ ગયો, એ તો બધા શૂરવીરો માટેનો માર્ગ છે—even દેવતાઓમાં પણ; જે પોતાના સ્વામી માટે મરે, એ સ્વર્ગ પામે છે.
અદ્ય દેવગણાઃ સર્વે લોકપાલા મહર્ષયઃ। હતમિન્દ્રજિતં શ્રુત્વા સુખં સ્વપ્સ્યન્તિ નિર્ભયાઃ
આજે બધા દેવો, લોકપાલો અને મહર્ષિઓ, ઇન્દ્રજિતના વધની વાત સાંભળી, નિર્ભય થઈ સુખથી ઊંઘશે.
અદ્ય લોકાસ્ત્રયઃ કૃત્સ્ના પૃથિવી ચ સકાનના। એકેનેન્દ્રજિતા હીના શૂન્યેવ પ્રતિભાતિ મે
આજે ત્રણેય લોક અને આખી ધરતી તેના જંગલો સાથે, માત્ર ઇન્દ્રજિત વિના, મને ખાલી જેવી લાગે છે.
અદ્ય નૈર્ઋતકન્યાનાં શ્રોષ્યામ્યન્તઃપુરે રવમ્। કરેણુસઙ્ઘસ્ય યથા નિનાદં ગિરિગહ્વરે
આજે મહેલની અંદર, નિૃતિની દીકરીઓના રડવાનો અવાજ, પર્વતની ગુફામાં હાથીણીઓના ટોળાની ગર્જના જેવી, હું સાંભળીશ.
યૌવરાજ્યં ચ લઙ્કાં ચ રક્ષાંસિ ચ પરંતપ। માતરં માં ચ ભાર્યાશ્ચ ક્વ ગતોઽસિ વિહાય નઃ
યુવરાજપદ, લંકા, રાક્ષસો, તારી મા, હું અને તારી પત્નીઓ—તુ અમને છોડી કયાં ચાલ્યો ગયો છે?
મમ નામ ત્વયા વીર ગતસ્ય યમસાદનમ્। પ્રેતકાર્યાણિ કાર્યાણિ વિપરીતે હિ વર્તસે
વીર, હવે તું યમલોકમાં ગયો છે, તો તારા માટે અંત્યક્રિયા કરવી પડશે; ખરેખર, તું હવે ઉલટું જીવતો થયો છે.
સ ત્વં જીવતિ સુગ્રીવે લક્ષ્મણે ચ સરાઘવે। મમ શલ્યમનુદ્ધૃત્ય ક્વ ગતોઽસિ વિહાય નઃ
સુગ્રીવ, લક્ષ્મણ અને રામ જીવતા હોવા છતાં, તું અમને છોડી, મારા દિલની ચુભન દૂર કર્યા વિના, કયાં ચાલ્યો ગયો છે?
એવમાદિવિલાપાર્તં રાવણં રાક્ષસાધિપમ્। આવિવેશ મહાન્ કોપઃ પુત્રવ્યસનસમ્ભવઃ
આ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ રાવણ, રાક્ષસોના રાજા, જ્યારે વિલાપ કરતો હતો, ત્યારે પુત્રના શોકથી તેના મનમાં ભારે ક્રોધ ઉઠ્યો.
પ્રકૃત્યા કોપનં હ્યેનં પુત્રસ્ય પુનરાધયઃ। દીપ્તં સંદીપયામાસુર્ઘર્મેઽર્કમિવ રશ્મયઃ
મૂળથી જ ક્રોધી, પુત્રના મૃત્યુએ તેને વધુ ભડકાવ્યો, જેમ ગરમીમાં કિરણો તપતા સૂર્યને વધુ તીવ્ર બનાવે છે.
લલાટે ભ્રુકુટીભિશ્ચ સંગતાભિર્વ્યરોચત। યુગાન્તે સહ નક્રૈસ્તુ મહોર્મિભિરિવોદધિઃ
કપાળ પર ભૃકુટિ ભેગી થઈ હતી, તે જોઈને એ એવો લાગતો હતો, જાણે યુગાંત સમયે મહા તરંગો અને મગરોથી ભરેલો સમુદ્ર હોય.
કોપાદ્ વિજૃમ્ભમાણસ્ય વક્ત્રાદ્ વ્યક્તમિવ જ્વલન્। ઉત્પપાત સધૂમાગ્નિર્વૃત્રસ્ય વદનાદિવ
તેના ચહેરા પરથી, જ્યારે ક્રોધ ઉગ્ર બન્યો, ત્યારે ધૂમ્રવાળું અગ્નિ જાણે ફાટી નીકળ્યું, જેમ વૃત્રના મોઢામાંથી જ્વાળા નીકળે.
સ પુત્રવધસંતપ્તઃ શૂરઃ ક્રોધવશં ગતઃ। સમીક્ષ્ય રાવણો બુદ્ધ્યા વૈદેહ્યા રોચયદ્ વધમ્
પુત્રના મૃત્યુના દુઃખથી તપાયેલો અને ક્રોધથી અંધ બનેલો યોદ્ધા રાવણ, મનમાં વિચાર કરીને, વૈદેહીનો વિનાશ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.
તસ્ય પ્રકૃત્યા રક્તે ચ રક્તે ક્રોધાગ્નિનાપિ ચ। રાવણસ્ય મહાઘોરે દીપ્તે નેત્રે બભૂવતુઃ
મૂળથી જ રક્ત અને હવે ક્રોધથી આંખો લાલ થઈ ગયેલી રાવણની બંને આંખો ભયાનક રીતે દહકતી થઈ ગઈ.
ઘોરં પ્રકૃત્યા રૂપં તત્ તસ્ય ક્રોધાગ્નિમૂર્ચ્છિતમ્। બભૂવ રૂપં ક્રુદ્ધસ્ય રુદ્રસ્યેવ દુરાસદમ્
તેનું સ્વરૂપ મૂળથી જ ભયાનક અને હવે ક્રોધથી વધુ જ્વલંત, એવું બની ગયું કે જેમ ક્રોધિત રુદ્રને કોઈ નજીક જઈ શકે નહીં.
તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્નશ્રુબિન્દવઃ। દીપાભ્યામિવ દીપ્તાભ્યાં સાર્ચિષઃ સ્નેહબિન્દવઃ
તેના ક્રોધિત આંખોમાંથી આંસુના ટીપાં પડતા હતા, જેમ જ્વલંત દીવડામાંથી તેલના ટીપાં પડે.
દન્તાન્ વિદશતસ્તસ્ય શ્રૂયતે દશનસ્વનઃ। યન્ત્રસ્યાકૃષ્યમાણસ્ય મથ્નતો દાનવૈરિવ
જ્યારે તે દાંત દબાવી રહ્યો હતો, ત્યારે તેના દાંતના ઘર્ષણનો અવાજ આવતો હતો, જાણે દાનવો યંત્ર ખેંચી અને ઘસે ત્યારે થાય.
કાલાગ્નિરિવ સંક્રુદ્ધો યાં યાં દિશમવૈક્ષત। તસ્યાં તસ્યાં ભયત્રસ્તા રાક્ષસાઃ સંવિલિલ્યિરે
વિનાશના અગ્નિ જેવો ઉગ્ર બની, રાવણ જે દિશામાં જોયે, એ દિશામાં ડરથી રાક્ષસો ઓગળી જતા.
તમન્તકમિવ ક્રુદ્ધં ચરાચરચિખાદિષુમ્। વીક્ષમાણં દિશઃ સર્વા રાક્ષસા નોપચક્રમુઃ
મૃત્યુ જેવો ક્રોધિત અને સર્વજગતને ભક્ષી જવા તત્પર એવા રાવણને જોઈને, રાક્ષસો તેની પાસે જવા ડરતા અને દૂર રહેતા.
તતઃ પરમસંક્રુદ્ધો રાવણો રાક્ષસાધિપઃ। અબ્રવીદ્ રક્ષસાં મધ્યે સંસ્તમ્ભયિષુરાહવે
પછી, અત્યંત ક્રોધિત રાક્ષસાધિપતિ રાવણે, યુદ્ધમાં રાક્ષસોને સ્થિર કરવા માટે, રાક્ષસોની વચ્ચે બોલ્યો.
મયા વર્ષસહસ્રાણિ ચરિત્વા પરમં તપઃ। તેષુ તેષ્વવકાશેષુ સ્વયંભૂઃ પરિતોષિતઃ
હું હજારો વર્ષ સુધી કઠિન તપ કરેલું, દરેક સ્થળે સ્વયંભૂ pleased થયો હતો.
તસ્યૈવ તપસો વ્યુષ્ટ્યા પ્રસાદાચ્ચ સ્વયંભુવઃ। નાસુરેભ્યો ન દેવેભ્યો ભયં મમ કદાચન
એ તપના ફળ અને સ્વયંભૂના કૃપાથી મને ક્યારેય અસુરો કે દેવો પાસેથી કોઈ ડર નથી.
કવચં બ્રહ્મદત્તં મે યદાદિત્યસમપ્રભમ્। દેવાસુરવિમર્દેષુ ન ચ્છિન્નં વજ્રમુષ્ટિભિઃ
મને બ્રહ્માએ જે કવચ આપ્યું છે, જે સૂર્ય જેવી તેજસ્વી છે, તે દેવો અને અસુરો વચ્ચેના યુદ્ધોમાં વીજળી કે મુક્કા વડે ક્યારેય તૂટી નથી.
તેન મામદ્ય સંયુક્તં રથસ્થમિહ સંયુગે। પ્રતીયાત્ કોઽદ્ય મામાજૌ સાક્ષાદપિ પુરંદરઃ
આજે હું રથ પર સજ્જ થઈને યુદ્ધમાં ઊભો છું, તો પછી કોણ છે જે મારી સામે આવી શકે? પોતે પુરંદર પણ નહીં.