વિશલ્યઃ ક્રિયતાં ક્ષિપ્રં સૌમિત્રિઃ સવિભીષણઃ। ઋક્ષવાનરસૈન્યાનાં શૂરાણાં દ્રુમયોધિનામ્
સૌમિત્ર્ય અને વિભીષણને ઝડપથી તીરોમાંથી મુક્ત કરો, તેમજ વૃક્ષો વડે યુદ્ધ કરતા વાનર અને રીક્ષ વીરોએ પણ ઉપચાર થવો જોઈએ.
યે ચાપ્યન્યેઽત્ર યુધ્યન્તિ સશલ્યા વ્રણિનસ્તથા। તેઽપિ સર્વે પ્રયત્નેન ક્રિયન્તે સુખિનસ્ત્વયા
અહીં જેઓ યુદ્ધ કરી રહ્યા છે, તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ અને દુઃખી છે, એ બધા પણ તારી મહેનતથી ફરી સુખી થાય એવું કર.
એવમુક્તઃ સ રામેણ મહાત્મા હરિયૂથપઃ। લક્ષ્મણાય દદૌ નસ્તઃ સુષેણઃ પરમૌષધમ્
રામે આમ કહ્યું ત્યારે મહાન આત્માવાળા વાનરસેનાના નેતા સુષેણે શ્રેષ્ઠ ઔષધિ લક્ષ્મણને આપી.
સ તસ્ય ગન્ધમાઘ્રાય વિશલ્યઃ સમપદ્યત। તદા નિર્વેદનશ્ચૈવ સંરૂઢવ્રણ એવ ચ
તે ઔષધિની સુગંધ શ્વાસે લીધા પછી લક્ષ્મણના શરીરમાંથી બધા બાણ દૂર થઈ ગયા, દુઃખ પણ મટી ગયું અને ઘા પણ સંપૂર્ણ સાજા થઈ ગયા.
વિભીષણમુખાનાં ચ સુહૃદાં રાઘવાજ્ઞયા। સર્વવાનરમુખ્યાનાં ચિકિત્સામકરોત્ તદા
પછી રાઘવના આદેશે સુષેણે વિભીષણ અને તેના મિત્રો સહિત બધા વાનરમુખ્યોની સારવાર કરી.
તતઃ પ્રકૃતિમાપન્નો હૃતશલ્યો ગતક્લમઃ। સૌમિત્રિર્મુમુદે તત્ર ક્ષણેન વિગતજ્વરઃ
પછી સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ ફરી સ્વસ્થ થયા, બાણ અને થાક દૂર થઈ ગયો, તુરંત જ તાવ પણ ઉતરી ગયો અને ત્યાં આનંદ અનુભવ્યો.
તદૈવ રામઃ પ્લવગાધિપસ્તથા વિભીષણશ્ચર્ક્ષપતિશ્ચ વીર્યવાન્। અવેક્ષ્ય સૌમિત્રિમરોગમુત્થિતં મુદા સસૈન્યાઃ સુચિરં જહર્ષિરે
એ સમયે રામ, વાનરરાજ, પરાક્રમી વિભીષણ અને રીંછોના રાજાએ સૌમિત્રિને આરોગ્યથી ઉભેલા જોયા ત્યારે તેઓ અને તેમની સેનાઓ લાંબા સમય સુધી આનંદિત થયા.
અપૂજયત્ કર્મ સ લક્ષ્મણસ્ય સુદુષ્કરં દાશરથિર્મહાત્મા। બભૂવ હૃષ્ટો યુધિ વાનરેન્દ્રો નિશમ્ય તં શક્રજિતં નિપાતિતમ્
મહાન આત્માવાળા દશરથપુત્રે લક્ષ્મણના દુર્લભ કાર્યનું સન્માન કર્યું; વાનરરાજ યુદ્ધમાં ખૂબ ખુશ થયા, જ્યારે તેમને ઇન્દ્રજિતના વધની ખબર મળી.
thumb|દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો બાવનોઁ અધ્યાય સાંભળો.
તતઃ પૌલસ્ત્યસચિવાઃ શ્રુત્વા ચેન્દ્રજિતો વધમ્। આચચક્ષુરભિજ્ઞાય દશગ્રીવાય સત્વરાઃ
પછી પૌલસ્ત્ય વંશના મંત્રીઓએ ઇન્દ્રજિતના મૃત્યુની ખબર ઝડપથી દશમુખ રાવણને આપી.
યુદ્ધે હતો મહારાજ લક્ષ્મણેન તવાત્મજઃ। વિભીષણસહાયેન મિષતાં નો મહાદ્યુતિઃ
મહારાજ, તમારો પુત્ર લક્ષ્મણ અને વિભીષણની મદદથી અમારા સામે જ યુદ્ધમાં મારાયો છે.
શૂરઃ શૂરેણ સંગમ્ય સંયુગેષ્વપરાજિતઃ। લક્ષ્મણેન હતઃ શૂરઃ પુત્રસ્તે વિબુધેન્દ્રજિત્
તમારો શૂરવીર પુત્ર, જે યુદ્ધમાં અજેય હતો, તે લક્ષ્મણ જેવા શૂરવીર સાથે અથડાયો અને તેના હાથે મારાયો, હે દેવતાઓને જીતનાર ઇન્દ્રજિત.
ગતઃ સ પરમાઁલ્લોકાન્ શરૈઃ સંતર્પ્ય લક્ષ્મણમ્। સ તં પ્રતિભયં શ્રુત્વા વધં પુત્રસ્ય દારુણમ્
તે લક્ષ્મણના બાણોથી સંતોષ પામી, સર્વોચ્ચ લોકોએ ગયો છે; પુત્રના ભયાનક મૃત્યુની વાત સાંભળીને રાવણ ડરી ગયો.
ઘોરમિન્દ્રજિતઃ સંખ્યે કશ્મલં પ્રાવિશન્મહત્। ઉપલભ્ય ચિરાત્ સંજ્ઞાં રાજા રાક્ષસપુંગવઃ
ઇન્દ્રજિતના ભયાનક પ્રહારથી રાક્ષસરાજ ઘોર મૂંઝવણમાં પડી ગયો; ઘણાં સમય પછી તેને સંજ્ઞાન આવી.
પુત્રશોકાકુલો દીનો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ। હા રાક્ષસચમૂમુખ્ય મમ વત્સ મહાબલ
પુત્રશોકથી વ્યાકુળ અને દુઃખી, ઇન્દ્રિયહિન થઈ રાવણે રડતાં કહ્યું: 'હાય, રાક્ષસ સેનાના મુખ્ય, મારા પુત્ર, મહાબલી!'
જિત્વેન્દ્રં કથમદ્ય ત્વં લક્ષ્મણસ્ય વશં ગતઃ। નનુ ત્વમિષુભિઃ ક્રુદ્ધો ભિન્દ્યાઃ કાલાન્તકાવપિ
તમે ઇન્દ્રને જીત્યા, તો આજે લક્ષ્મણના વશ કેમ થઈ ગયા? ખરેખર, તું ગુસ્સામાં કાળ અને અંતકને પણ તારા બાણોથી ભેદી શકતો.
મન્દરસ્યાપિ શૃઙ્ગાણિ કિં પુનર્લક્ષ્મણં યુધિ। અદ્ય વૈવસ્વતો રાજા ભૂયો બહુમતો મમ
તમે તો મંદર પર્વતના શિખરો પણ તોડી શકો, તો યુદ્ધમાં લક્ષ્મણનું શું? આજે યમરાજ ફરીથી મને મહાન લાગ્યા.
યેનાદ્ય ત્વં મહાબાહો સંયુક્તઃ કાલધર્મણા। એષ પન્થાઃ સુયોધાનાં સર્વામરગણેષ્વપિ। યઃ કૃતે હન્યતે ભર્તુઃ સ પુમાન્ સ્વર્ગમૃચ્છતિ
હે મહાબાહુ, આજે જે તને મૃત્યુના માર્ગે લઈ ગયો, એ તો બધા શૂરવીરો માટેનો માર્ગ છે—even દેવતાઓમાં પણ; જે પોતાના સ્વામી માટે મરે, એ સ્વર્ગ પામે છે.
અદ્ય દેવગણાઃ સર્વે લોકપાલા મહર્ષયઃ। હતમિન્દ્રજિતં શ્રુત્વા સુખં સ્વપ્સ્યન્તિ નિર્ભયાઃ
આજે બધા દેવો, લોકપાલો અને મહર્ષિઓ, ઇન્દ્રજિતના વધની વાત સાંભળી, નિર્ભય થઈ સુખથી ઊંઘશે.
અદ્ય લોકાસ્ત્રયઃ કૃત્સ્ના પૃથિવી ચ સકાનના। એકેનેન્દ્રજિતા હીના શૂન્યેવ પ્રતિભાતિ મે
આજે ત્રણેય લોક અને આખી ધરતી તેના જંગલો સાથે, માત્ર ઇન્દ્રજિત વિના, મને ખાલી જેવી લાગે છે.
અદ્ય નૈર્ઋતકન્યાનાં શ્રોષ્યામ્યન્તઃપુરે રવમ્। કરેણુસઙ્ઘસ્ય યથા નિનાદં ગિરિગહ્વરે
આજે મહેલની અંદર, નિૃતિની દીકરીઓના રડવાનો અવાજ, પર્વતની ગુફામાં હાથીણીઓના ટોળાની ગર્જના જેવી, હું સાંભળીશ.
યૌવરાજ્યં ચ લઙ્કાં ચ રક્ષાંસિ ચ પરંતપ। માતરં માં ચ ભાર્યાશ્ચ ક્વ ગતોઽસિ વિહાય નઃ
યુવરાજપદ, લંકા, રાક્ષસો, તારી મા, હું અને તારી પત્નીઓ—તુ અમને છોડી કયાં ચાલ્યો ગયો છે?
મમ નામ ત્વયા વીર ગતસ્ય યમસાદનમ્। પ્રેતકાર્યાણિ કાર્યાણિ વિપરીતે હિ વર્તસે
વીર, હવે તું યમલોકમાં ગયો છે, તો તારા માટે અંત્યક્રિયા કરવી પડશે; ખરેખર, તું હવે ઉલટું જીવતો થયો છે.
સ ત્વં જીવતિ સુગ્રીવે લક્ષ્મણે ચ સરાઘવે। મમ શલ્યમનુદ્ધૃત્ય ક્વ ગતોઽસિ વિહાય નઃ
સુગ્રીવ, લક્ષ્મણ અને રામ જીવતા હોવા છતાં, તું અમને છોડી, મારા દિલની ચુભન દૂર કર્યા વિના, કયાં ચાલ્યો ગયો છે?
એવમાદિવિલાપાર્તં રાવણં રાક્ષસાધિપમ્। આવિવેશ મહાન્ કોપઃ પુત્રવ્યસનસમ્ભવઃ
આ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ રાવણ, રાક્ષસોના રાજા, જ્યારે વિલાપ કરતો હતો, ત્યારે પુત્રના શોકથી તેના મનમાં ભારે ક્રોધ ઉઠ્યો.
પ્રકૃત્યા કોપનં હ્યેનં પુત્રસ્ય પુનરાધયઃ। દીપ્તં સંદીપયામાસુર્ઘર્મેઽર્કમિવ રશ્મયઃ
મૂળથી જ ક્રોધી, પુત્રના મૃત્યુએ તેને વધુ ભડકાવ્યો, જેમ ગરમીમાં કિરણો તપતા સૂર્યને વધુ તીવ્ર બનાવે છે.
લલાટે ભ્રુકુટીભિશ્ચ સંગતાભિર્વ્યરોચત। યુગાન્તે સહ નક્રૈસ્તુ મહોર્મિભિરિવોદધિઃ
કપાળ પર ભૃકુટિ ભેગી થઈ હતી, તે જોઈને એ એવો લાગતો હતો, જાણે યુગાંત સમયે મહા તરંગો અને મગરોથી ભરેલો સમુદ્ર હોય.
કોપાદ્ વિજૃમ્ભમાણસ્ય વક્ત્રાદ્ વ્યક્તમિવ જ્વલન્। ઉત્પપાત સધૂમાગ્નિર્વૃત્રસ્ય વદનાદિવ
તેના ચહેરા પરથી, જ્યારે ક્રોધ ઉગ્ર બન્યો, ત્યારે ધૂમ્રવાળું અગ્નિ જાણે ફાટી નીકળ્યું, જેમ વૃત્રના મોઢામાંથી જ્વાળા નીકળે.
સ પુત્રવધસંતપ્તઃ શૂરઃ ક્રોધવશં ગતઃ। સમીક્ષ્ય રાવણો બુદ્ધ્યા વૈદેહ્યા રોચયદ્ વધમ્
પુત્રના મૃત્યુના દુઃખથી તપાયેલો અને ક્રોધથી અંધ બનેલો યોદ્ધા રાવણ, મનમાં વિચાર કરીને, વૈદેહીનો વિનાશ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.
તસ્ય પ્રકૃત્યા રક્તે ચ રક્તે ક્રોધાગ્નિનાપિ ચ। રાવણસ્ય મહાઘોરે દીપ્તે નેત્રે બભૂવતુઃ
મૂળથી જ રક્ત અને હવે ક્રોધથી આંખો લાલ થઈ ગયેલી રાવણની બંને આંખો ભયાનક રીતે દહકતી થઈ ગઈ.