મૂર્ધ્નિ ચૈનમુપાઘ્રાય ભૂયઃ સંસ્પૃશ્ય ચ ત્વરન્। ઉવાચ લક્ષ્મણં વાક્યમાશ્વાસ્ય પુરુષર્ષભઃ
પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ રામે ઉતાવળથી લક્ષ્મણનું માથું સુઘાંયું, ફરીથી સ્પર્શ કર્યો અને તેમને ધીરજ આપતાં કહ્યું.
કૃતં પરમકલ્યાણં કર્મ દુષ્કરકર્મણા। અદ્ય મન્યે હતે પુત્રે રાવણં નિહતં યુધિ
તમે અતિ શુભ અને દુષ્કર કાર્ય કર્યું છે. હવે શત્રુના પુત્રના મૃત્યુથી હું માનું છું કે યુદ્ધમાં રાવણ પણ મર્યો જ છે.
અદ્યાહં વિજયી શત્રૌ હતે તસ્મિન્ દુરાત્મનિ। રાવણસ્ય નૃશંસસ્ય દિષ્ટ્યા વીર ત્વયા રણે
આજે હું શત્રુ પર વિજયી થયો છું, કેમ કે દુષ્ટ રાવણનો પુત્ર તારા હાથેથી યુદ્ધમાં મર્યો છે, હે વીર, સદભાગ્યે.
છિન્નો હિ દક્ષિણો બાહુઃ સ હિ તસ્ય વ્યપાશ્રયઃ। વિભીષણહનૂમદ્ભ્યાં કૃતં કર્મ મહદ્ રણે
રાવણનો જમણો હાથ, જે તેનો આધાર હતો, કપાઈ ગયો છે. વિભીષણ અને હનુમાને યુદ્ધમાં મહાન કાર્ય કર્યું છે.
અહોરાત્રૈસ્ત્રિભિર્વીરઃ કથંચિદ્ વિનિપાતિતઃ। નિરમિત્રઃ કૃતોઽસ્મ્યદ્ય નિર્યાસ્યતિ હિ રાવણઃ
ત્રણ દિવસ-રાતમાં એ વીરને કેવી રીતે હોય તેમ પાડી નાખ્યો છે. હવે હું શત્રુવિહોણો થયો છું; રાવણ ચોક્કસ બહાર આવશે.
બલવ્યૂહેન મહતા નિર્યાસ્યતિ હિ રાવણઃ। બલવ્યૂહેન મહતા શ્રુત્વા પુત્રં નિપાતિતમ્
પુત્રના મૃત્યુની ખબર સાંભળીને રાવણ મોટું સેના-વ્યવસ્થાન બનાવીને યુદ્ધ માટે બહાર આવશે.
તં પુત્રવધસંતપ્તં નિર્યાન્તં રાક્ષસાધિપમ્। બલેનાવૃત્ય મહતા નિહનિષ્યામિ દુર્જયમ્
પુત્રના મૃત્યુથી દુઃખી થયેલા અને યુદ્ધ માટે નીકળતા રાક્ષસાધિપતિને હું મોટી સેના સાથે ઘેરીને, એ દુર્જયને અવશ્ય મારું છું.
ત્વયા લક્ષ્મણ નાથેન સીતા ચ પૃથિવી ચ મે। ન દુષ્પ્રાપા હતે તસ્મિન્ શક્રજેતરિ ચાહવે
હે લક્ષ્મણ, તું મારા રક્ષક છે ત્યારે, રાવણના મૃત્યુ પછી, સીતાજી અને ધરતી મને અપ્રાપ્ય નથી રહી.
સ તં ભ્રાતરમાશ્વાસ્ય પરિષ્વજ્ય ચ રાઘવઃ। રામઃ સુષેણં મુદિતઃ સમાભાષ્યેદમબ્રવીત્
પછી રાઘવએ પોતાના ભાઈને ધીરજ આપીને, ગળે લગાડી આનંદપૂર્વક સુષેણને આ રીતે કહ્યું.
વિશલ્યોઽયં મહાપ્રાજ્ઞ સૌમિત્રિર્મિત્રવત્સલઃ। યથા ભવતિ સુસ્વસ્થસ્તથા ત્વં સમુપાચર
મિત્રપ્રિય અને બુદ્ધિશાળી સૌમિત્ર્ય હવે તીરોમાંથી મુક્ત છે; તું એનું યોગ્ય રીતે ઉપચાર કરજે જેથી એ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થાય.
વિશલ્યઃ ક્રિયતાં ક્ષિપ્રં સૌમિત્રિઃ સવિભીષણઃ। ઋક્ષવાનરસૈન્યાનાં શૂરાણાં દ્રુમયોધિનામ્
સૌમિત્ર્ય અને વિભીષણને ઝડપથી તીરોમાંથી મુક્ત કરો, તેમજ વૃક્ષો વડે યુદ્ધ કરતા વાનર અને રીક્ષ વીરોએ પણ ઉપચાર થવો જોઈએ.
યે ચાપ્યન્યેઽત્ર યુધ્યન્તિ સશલ્યા વ્રણિનસ્તથા। તેઽપિ સર્વે પ્રયત્નેન ક્રિયન્તે સુખિનસ્ત્વયા
અહીં જેઓ યુદ્ધ કરી રહ્યા છે, તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ અને દુઃખી છે, એ બધા પણ તારી મહેનતથી ફરી સુખી થાય એવું કર.
એવમુક્તઃ સ રામેણ મહાત્મા હરિયૂથપઃ। લક્ષ્મણાય દદૌ નસ્તઃ સુષેણઃ પરમૌષધમ્
રામે આમ કહ્યું ત્યારે મહાન આત્માવાળા વાનરસેનાના નેતા સુષેણે શ્રેષ્ઠ ઔષધિ લક્ષ્મણને આપી.
સ તસ્ય ગન્ધમાઘ્રાય વિશલ્યઃ સમપદ્યત। તદા નિર્વેદનશ્ચૈવ સંરૂઢવ્રણ એવ ચ
તે ઔષધિની સુગંધ શ્વાસે લીધા પછી લક્ષ્મણના શરીરમાંથી બધા બાણ દૂર થઈ ગયા, દુઃખ પણ મટી ગયું અને ઘા પણ સંપૂર્ણ સાજા થઈ ગયા.
વિભીષણમુખાનાં ચ સુહૃદાં રાઘવાજ્ઞયા। સર્વવાનરમુખ્યાનાં ચિકિત્સામકરોત્ તદા
પછી રાઘવના આદેશે સુષેણે વિભીષણ અને તેના મિત્રો સહિત બધા વાનરમુખ્યોની સારવાર કરી.
તતઃ પ્રકૃતિમાપન્નો હૃતશલ્યો ગતક્લમઃ। સૌમિત્રિર્મુમુદે તત્ર ક્ષણેન વિગતજ્વરઃ
પછી સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ ફરી સ્વસ્થ થયા, બાણ અને થાક દૂર થઈ ગયો, તુરંત જ તાવ પણ ઉતરી ગયો અને ત્યાં આનંદ અનુભવ્યો.
તદૈવ રામઃ પ્લવગાધિપસ્તથા વિભીષણશ્ચર્ક્ષપતિશ્ચ વીર્યવાન્। અવેક્ષ્ય સૌમિત્રિમરોગમુત્થિતં મુદા સસૈન્યાઃ સુચિરં જહર્ષિરે
એ સમયે રામ, વાનરરાજ, પરાક્રમી વિભીષણ અને રીંછોના રાજાએ સૌમિત્રિને આરોગ્યથી ઉભેલા જોયા ત્યારે તેઓ અને તેમની સેનાઓ લાંબા સમય સુધી આનંદિત થયા.
અપૂજયત્ કર્મ સ લક્ષ્મણસ્ય સુદુષ્કરં દાશરથિર્મહાત્મા। બભૂવ હૃષ્ટો યુધિ વાનરેન્દ્રો નિશમ્ય તં શક્રજિતં નિપાતિતમ્
મહાન આત્માવાળા દશરથપુત્રે લક્ષ્મણના દુર્લભ કાર્યનું સન્માન કર્યું; વાનરરાજ યુદ્ધમાં ખૂબ ખુશ થયા, જ્યારે તેમને ઇન્દ્રજિતના વધની ખબર મળી.
thumb|દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો બાવનોઁ અધ્યાય સાંભળો.
તતઃ પૌલસ્ત્યસચિવાઃ શ્રુત્વા ચેન્દ્રજિતો વધમ્। આચચક્ષુરભિજ્ઞાય દશગ્રીવાય સત્વરાઃ
પછી પૌલસ્ત્ય વંશના મંત્રીઓએ ઇન્દ્રજિતના મૃત્યુની ખબર ઝડપથી દશમુખ રાવણને આપી.
યુદ્ધે હતો મહારાજ લક્ષ્મણેન તવાત્મજઃ। વિભીષણસહાયેન મિષતાં નો મહાદ્યુતિઃ
મહારાજ, તમારો પુત્ર લક્ષ્મણ અને વિભીષણની મદદથી અમારા સામે જ યુદ્ધમાં મારાયો છે.
શૂરઃ શૂરેણ સંગમ્ય સંયુગેષ્વપરાજિતઃ। લક્ષ્મણેન હતઃ શૂરઃ પુત્રસ્તે વિબુધેન્દ્રજિત્
તમારો શૂરવીર પુત્ર, જે યુદ્ધમાં અજેય હતો, તે લક્ષ્મણ જેવા શૂરવીર સાથે અથડાયો અને તેના હાથે મારાયો, હે દેવતાઓને જીતનાર ઇન્દ્રજિત.
ગતઃ સ પરમાઁલ્લોકાન્ શરૈઃ સંતર્પ્ય લક્ષ્મણમ્। સ તં પ્રતિભયં શ્રુત્વા વધં પુત્રસ્ય દારુણમ્
તે લક્ષ્મણના બાણોથી સંતોષ પામી, સર્વોચ્ચ લોકોએ ગયો છે; પુત્રના ભયાનક મૃત્યુની વાત સાંભળીને રાવણ ડરી ગયો.
ઘોરમિન્દ્રજિતઃ સંખ્યે કશ્મલં પ્રાવિશન્મહત્। ઉપલભ્ય ચિરાત્ સંજ્ઞાં રાજા રાક્ષસપુંગવઃ
ઇન્દ્રજિતના ભયાનક પ્રહારથી રાક્ષસરાજ ઘોર મૂંઝવણમાં પડી ગયો; ઘણાં સમય પછી તેને સંજ્ઞાન આવી.
પુત્રશોકાકુલો દીનો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ। હા રાક્ષસચમૂમુખ્ય મમ વત્સ મહાબલ
પુત્રશોકથી વ્યાકુળ અને દુઃખી, ઇન્દ્રિયહિન થઈ રાવણે રડતાં કહ્યું: 'હાય, રાક્ષસ સેનાના મુખ્ય, મારા પુત્ર, મહાબલી!'
જિત્વેન્દ્રં કથમદ્ય ત્વં લક્ષ્મણસ્ય વશં ગતઃ। નનુ ત્વમિષુભિઃ ક્રુદ્ધો ભિન્દ્યાઃ કાલાન્તકાવપિ
તમે ઇન્દ્રને જીત્યા, તો આજે લક્ષ્મણના વશ કેમ થઈ ગયા? ખરેખર, તું ગુસ્સામાં કાળ અને અંતકને પણ તારા બાણોથી ભેદી શકતો.
મન્દરસ્યાપિ શૃઙ્ગાણિ કિં પુનર્લક્ષ્મણં યુધિ। અદ્ય વૈવસ્વતો રાજા ભૂયો બહુમતો મમ
તમે તો મંદર પર્વતના શિખરો પણ તોડી શકો, તો યુદ્ધમાં લક્ષ્મણનું શું? આજે યમરાજ ફરીથી મને મહાન લાગ્યા.
યેનાદ્ય ત્વં મહાબાહો સંયુક્તઃ કાલધર્મણા। એષ પન્થાઃ સુયોધાનાં સર્વામરગણેષ્વપિ। યઃ કૃતે હન્યતે ભર્તુઃ સ પુમાન્ સ્વર્ગમૃચ્છતિ
હે મહાબાહુ, આજે જે તને મૃત્યુના માર્ગે લઈ ગયો, એ તો બધા શૂરવીરો માટેનો માર્ગ છે—even દેવતાઓમાં પણ; જે પોતાના સ્વામી માટે મરે, એ સ્વર્ગ પામે છે.
અદ્ય દેવગણાઃ સર્વે લોકપાલા મહર્ષયઃ। હતમિન્દ્રજિતં શ્રુત્વા સુખં સ્વપ્સ્યન્તિ નિર્ભયાઃ
આજે બધા દેવો, લોકપાલો અને મહર્ષિઓ, ઇન્દ્રજિતના વધની વાત સાંભળી, નિર્ભય થઈ સુખથી ઊંઘશે.
અદ્ય લોકાસ્ત્રયઃ કૃત્સ્ના પૃથિવી ચ સકાનના। એકેનેન્દ્રજિતા હીના શૂન્યેવ પ્રતિભાતિ મે
આજે ત્રણેય લોક અને આખી ધરતી તેના જંગલો સાથે, માત્ર ઇન્દ્રજિત વિના, મને ખાલી જેવી લાગે છે.