રાજસિંહ મહાબુદ્ધે શીઘ્રં ગચ્છાવહે વયમ્। નિવર્તયસ્વ રાજેન્દ્ર દીક્ષાં ચ સમુદાહર
હે રાજસિંહ, હે મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર, ચાલો ઝડપથી જઈએ; હે રાજેન્દ્ર, તું તારો વ્રત પૂર્ણ કર અને યજ્ઞની પૂર્ણતા જાહેર કર.
તદ્ વાક્યમૃષિપુત્રસ્ય શ્રુત્વા હર્ષસમન્વિતઃ। જગામ નૃપતિઃ શીઘ્રં યજ્ઞવાટમતન્દ્રિતઃ
મુનિપુત્રના શબ્દો સાંભળીને, રાજા આનંદથી ભરાઈ, ઉત્સાહપૂર્વક યજ્ઞવાટ તરફ ગયો.
સદસ્યાનુમતે રાજા પવિત્રકૃતલક્ષણમ્। પશું રક્તામ્બરં કૃત્વા યૂપે તં સમબન્ધયત્
યજ્ઞના સભાસદોની મંજૂરીથી, રાજાએ પવિત્ર ચિહ્ન લગાવી, લાલ વસ્ત્ર પહેરેલા પશુને યૂપ પર બાંધ્યો.
સ બદ્ધો વાગ્ભિરગ્ર્યાભિરભિતુષ્ટાવ વૈ સુરૌ। ઇન્દ્રમિન્દ્રાનુજં ચૈવ યથાવન્મુનિપુત્રકઃ
એ રીતે બાંધાયેલા મુનિપુત્રે, યોગ્ય રીતે, શ્રેષ્ઠ શબ્દોથી ઇન્દ્ર અને ઇન્દ્રના નાના ભાઈની સ્તુતિ કરી.
તતઃ પ્રીતઃ સહસ્રાક્ષો રહસ્યસ્તુતિતોષિતઃ। દીર્ઘમાયુસ્તદા પ્રાદાચ્છુનઃશેપાય વાસવઃ
પછી, હજારો આંખો ધરાવનાર ઇન્દ્ર, ગુપ્ત સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ, શુનઃશેપને લાંબી આયુષ્ય આપી.
સ ચ રાજા નરશ્રેષ્ઠ યજ્ઞસ્ય ચ સમાપ્તવાન્। ફલં બહુગુણં રામ સહસ્રાક્ષપ્રસાદજમ્
અને એ રાજા, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને, રામ, ઇન્દ્રની કૃપાથી અનેક ગુણોવાળું ફળ પ્રાપ્ત કર્યું.
વિશ્વામિત્રોઽપિ ધર્માત્મા ભૂયસ્તેપે મહાતપાઃ। પુષ્કરેષુ નરશ્રેષ્ઠ દશવર્ષશતાનિ ચ
વિશ્વામિત્ર પણ, ધર્મમય અને મહાતપસ્વી, પુષ્કર ખાતે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, વધુ સો વર્ષ તપ કર્યું.
thumb|ત્રિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ત્રિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ વાલ્મીકી રામાયણના બાલકાંડમાં હવે ત્રિષષ્ટિ (ત્રેસઠમો) સર્ગ સાંભળો.
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તુ વ્રતસ્નાતં મહામુનિમ્। અભ્યગચ્છન્ સુરાઃ સર્વે તપઃ ફલચિકીર્ષવઃ
જ્યારે હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા, ત્યારે મહામુનિએ વ્રતસ્નાન કર્યું; બધા દેવતાઓ તપના ફળ આપવા માટે તેને મળવા આવ્યા.
અબ્રવીત્ સુમહાતેજા બ્રહ્મા સુરુચિરં વચઃ। ઋષિસ્ત્વમસિ ભદ્રં તે સ્વાર્જિતૈઃ કર્મભિઃ શુભૈઃ
બ્રહ્માએ, અતિ તેજસ્વી, સુમધુર શબ્દોમાં કહ્યું: 'તમે તમારા સારા કર્મોથી ઋષિ બની ગયા છો, શુભ રહે.'
તમેવમુક્ત્વા દેવેશસ્ત્રિદિવં પુનરભ્યગાત્। વિશ્વામિત્રો મહાતેજા ભૂયસ્તેપે મહત્ તપઃ
આ રીતે કહીને દેવોના સ્વામી ફરી સ્વર્ગમાં ગયા; વિશ્વામિત્રે વધુ મહાન તપ શરૂ કર્યું.
તતઃ કાલેન મહતા મેનકા પરમાપ્સરાઃ। પુષ્કરેષુ નરશ્રેષ્ઠ સ્નાતું સમુપચક્રમે
પછી, લાંબા સમય પછી, સર્વોત્તમ અપ્સરા મેનકા, પુષ્કર ખાતે સ્નાન કરવા લાગી, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ.
તાં દદર્શ મહાતેજા મેનકાં કુશિકાત્મજઃ। રૂપેણાપ્રતિમાં તત્ર વિદ્યુતં જલદે યથા
કુશિકના પુત્ર, જે મહાન તેજવાળાં હતાં, તેમણે ત્યાં મેનકાને જોયાં, જે સુંદરતામાં બેનમૂન હતી, જાણે વાદળમાં વીજળી ઝલકે છે એમ.
કન્દર્પદર્પવશગો મુનિસ્તામિદમબ્રવીત્। અપ્સરઃ સ્વાગતં તેઽસ્તુ વસ ચેહ મમાશ્રમે
મુનિ કામના ઘમંડમાં આવીને મેનકાને કહ્યું: 'અપ્સરા, તારી આવકાર છે. મારા આશ્રમમાં રહી જા.'
અનુગૃહ્ણીષ્વ ભદ્રં તે મદનેન વિમોહિતમ્। ઇત્યુક્તા સા વરારોહા તત્ર વાસમથાકરોત્
'મારા પર કૃપા કર, ભદ્રે, હું કામથી મોહિત થઈ ગયો છું.' એમ કહ્યા પછી, સુંદર મેનકાએ ત્યાં રહેવાનું સ્વીકાર્યું.
તપસો હિ મહાવિઘ્નો વિશ્વામિત્રમુપાગમત્। તસ્યાં વસન્ત્યાં વર્ષાણિ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ રાઘવ
મેનકા ત્યાં રહી ત્યારે, વિશ્વામિત્રના તપ માટે મોટો અવરોધ આવ્યો, રાઘવ, પાંચ વર્ષ અને પાંચ વર્ષ એમ દસ વર્ષ સુધી.
વિશ્વામિત્રાશ્રમે સૌમ્યે સુખેન વ્યતિચક્રમુઃ। અથ કાલે ગતે તસ્મિન્ વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ
વિશ્વામિત્રના શાંત આશ્રમમાં એ વર્ષો આનંદથી વીતી ગયા; પછી, એ સમય પૂરો થતાં, મહાન મુનિ વિશ્વામિત્ર—
સવ્રીડ ઇવ સંવૃત્તશ્ચિન્તાશોકપરાયણઃ। બુદ્ધિર્મુનેઃ સમુત્પન્ના સામર્ષા રઘુનન્દન
શરમાતા, ચિંતામાં અને દુઃખમાં ડૂબેલા થયા; રઘુના વંશજ, મુનિમાં ક્રોધથી ભરેલી એક વિચાર ઊભી થઈ.
સર્વં સુરાણાં કર્મૈતત્ તપોઽપહરણં મહત્। અહોરાત્રાપદેશેન ગતાઃ સંવત્સરા દશ
'આ બધું દેવતાઓનું કામ છે, મારા તપનો મોટો ચોરવાડ છે; દિવસ-રાતમાં દસ વર્ષ વીતી ગયા.'
કામમોહાભિભૂતસ્ય વિઘ્નોઽયં પ્રત્યુપસ્થિતઃ। સ નિઃશ્વસન્ મુનિવરઃ પશ્ચાત્તાપેન દુઃખિતઃ
'કામ અને મોહથી મોહિત થયેલા મને આ અવરોધ આવ્યો છે.' એમ કહીને, મહાન મુનિ ઉદાસ અને પસ્તાવામાં શ્વાસ લીધો.
ભીતામપ્સરસં દૃષ્ટ્વા વેપન્તીં પ્રાઞ્જલિં સ્થિતામ્। મેનકાં મધુરૈર્વાક્યૈર્વિસૃજ્ય કુશિકાત્મજઃ
ભયભીત, કાંપતી અને હાથ જોડીને ઊભેલી અપ્સરાને જોઈ, કુશિકના પુત્રે મેનકાને મીઠા શબ્દોમાં વિદાય આપી.
ઉત્તરં પર્વતં રામ વિશ્વામિત્રો જગામ હ। સ કૃત્વા નૈષ્ઠિકીં બુદ્ધિં જેતુકામો મહાયશાઃ
વિશ્વામિત્ર, રામ, ઉત્તર પર્વત તરફ ગયા; તેમણે મનમાં દૃઢ નિશ્ચય કર્યો, પોતાને જીતવા ઈચ્છતા, અને મહાન યશ ધરાવતા.
કૌશિકીતીરમાસાદ્ય તપસ્તેપે દુરાસદમ્। તસ્ય વર્ષસહસ્રાણિ ઘોરં તપ ઉપાસતઃ
કૌશિકી નદીના કિનારે પહોંચીને, તેમણે અઘરું તપ શરૂ કર્યું; હજારો વર્ષ સુધી ભયાનક તપસ્યા કરી.
ઉત્તરે પર્વતે રામ દેવતાનામભૂદ્ ભયમ્। આમન્ત્રયન્ સમાગમ્ય સર્વે સર્ષિગણાઃ સુરાઃ
ઉત્તર પર્વત પર, રામ, દેવતાઓમાં ભય ઊભો થયો; બધા દેવતાઓ અને ઋષિગણો ભેગા થઈને ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
મહર્ષિશબ્દં લભતાં સાધ્વયં કુશિકાત્મજઃ। દેવતાનાં વચઃ શ્રુત્વા સર્વલોકપિતામહઃ
'કુશિકના પુત્રને મહર્ષિનો ઉપાધિ મળે.' દેવતાઓના શબ્દો સાંભળીને, સર્વલોકના પિતામહ—
અબ્રવીન્મધુરં વાક્યં વિશ્વામિત્રં તપોધનમ્। મહર્ષે સ્વાગતં વત્સ તપસોગ્રેણ તોષિતઃ
વિશ્વામિત્ર, જે તપમાં ધનવાન હતા, તેમને પિતામહે મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: 'મહર્ષિ, તારી આવકાર છે, વત્સ. તું તપસ્યા દ્વારા મને પ્રસન્ન કર્યો છે.'
મહત્ત્વમૃષિમુખ્યત્વં દદામિ તવ કૌશિક। બ્રહ્મણસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રસ્તપોધનઃ
'મહાનતા અને ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન હું તને આપું છું, કૌશિક.' બ્રહ્માના શબ્દો સાંભળીને, વિશ્વામિત્ર, તપમાં ધનવાન—
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતો ભૂત્વા પ્રત્યુવાચ પિતામહમ્। બ્રહ્મર્ષિશબ્દમતુલં સ્વાર્જિતૈઃ કર્મભિઃ શુભૈઃ
હાથ જોડીને અને નમ્ર થઈ, પિતામહને કહ્યું: 'બ્રહ્મર્ષિની બેનમૂન ઉપાધિ, જે મેં મારા સારા કર્મોથી મેળવી છે—'
યદિ મે ભગવન્નાહ તતોઽહં વિજિતેન્દ્રિયઃ। તમુવાચ તતો બ્રહ્મા ન તાવત્ ત્વં જિતેન્દ્રિયઃ
'ભગવાન, જો તમે મને એ કહો, તો હું ઇન્દ્રિયોને જીતેલો છું.' ત્યારે બ્રહ્માએ કહ્યું, 'તમે હજી ઇન્દ્રિયોને જીત્યા નથી.'
યતસ્વ મુનિશાર્દૂલ ઇત્યુક્ત્વા ત્રિદિવં ગતઃ। વિપ્રસ્થિતેષુ દેવેષુ વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ
'મુનિમાં શ્રેષ્ઠ, તું પ્રયત્ન કર,' એમ કહીને બ્રહ્મા સ્વર્ગમાં ગયા. દેવતાઓ વિદાય થયા પછી, મહાન મુનિ વિશ્વામિત્ર—