તેષાં તદ્ વચનં શ્રુત્વા પુત્રાણાં મુનિપુંગવઃ। ક્રોધસંરક્તનયનો વ્યાહર્તુમુપચક્રમે
પુત્રોના એ વચન સાંભળીને, મુનિશ્રેષ્ઠે, ગુસ્સાથી આંખ લાલ કરી, બોલવાનું શરૂ કર્યું.
નિઃસાધ્વસમિદં પ્રોક્તં ધર્માદપિ વિગર્હિતમ્। અતિક્રમ્ય તુ મદ્વાક્યં દારુણં રોમહર્ષણમ્
આ નિડર રીતે કહેવાયું છે, પણ ધર્મ પણ તેને નાપસંદ કરે છે; મારી વાતને અવગણીને, આ બહુ કઠોર અને ડરાવનારી વાત છે.
શ્વમાંસભોજિનઃ સર્વે વાસિષ્ઠા ઇવ જાતિષુ। પૂર્ણં વર્ષસહસ્રં તુ પૃથિવ્યામનુવત્સ્યથ
તમામ લોકો, વાસિષ્ઠના વંશજોની જેમ, જન્મથી કૂતરાનું માંસ ખાશો; પૃથ્વી પર તમે આખા હજાર વર્ષ સુધી રહીશો.
કૃત્વા શાપસમાયુક્તાન્ પુત્રાન્ મુનિવરસ્તદા। શુનઃશેપમુવાચાર્તં કૃત્વા રક્ષાં નિરામયામ્
મુનિએ પોતાના પુત્રોને શાપ આપ્યા પછી, દુઃખી શુનઃશેપને આશ્વાસન આપી, તેની સુરક્ષા અને આરોગ્યની ખાતરી કરી, તેને સંબોધન કર્યું.
પવિત્રપાશૈરાબદ્ધો રક્તમાલ્યાનુલેપનઃ। વૈષ્ણવં યૂપમાસાદ્ય વાગ્ભિરગ્નિમુદાહર
પવિત્ર દોરથી બાંધેલા, લાલ ફૂલમાળ અને લાલ સુગંધિત તેલથી સજ્જ, વૈષ્ણવ યૂપ પાસે જઈને, શબ્દોથી અગ્નિને બોલાવો.
ઇમે ચ ગાથે દ્વે દિવ્યે ગાયેથા મુનિપુત્રક। અમ્બરીષસ્ય યજ્ઞેઽસ્મિંસ્તતઃ સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ
મુનિપુત્ર, તું અમરીષના યજ્ઞમાં આ બે દિવ્ય ગાથાઓ ગાવા જોઈએ; પછી તું સફળતા પ્રાપ્ત કરશે.
શુનઃશેપો ગૃહીત્વા તે દ્વે ગાથે સુસમાહિતઃ। ત્વરયા રાજસિંહં તમમ્બરીષમુવાચ હ
શુનઃશેપે એ બે ગાથાઓ ધ્યાનપૂર્વક લઈ, ઝડપથી રાજસિંહ અમરીષને સંબોધન કર્યું.
રાજસિંહ મહાબુદ્ધે શીઘ્રં ગચ્છાવહે વયમ્। નિવર્તયસ્વ રાજેન્દ્ર દીક્ષાં ચ સમુદાહર
હે રાજસિંહ, હે મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર, ચાલો ઝડપથી જઈએ; હે રાજેન્દ્ર, તું તારો વ્રત પૂર્ણ કર અને યજ્ઞની પૂર્ણતા જાહેર કર.
તદ્ વાક્યમૃષિપુત્રસ્ય શ્રુત્વા હર્ષસમન્વિતઃ। જગામ નૃપતિઃ શીઘ્રં યજ્ઞવાટમતન્દ્રિતઃ
મુનિપુત્રના શબ્દો સાંભળીને, રાજા આનંદથી ભરાઈ, ઉત્સાહપૂર્વક યજ્ઞવાટ તરફ ગયો.
સદસ્યાનુમતે રાજા પવિત્રકૃતલક્ષણમ્। પશું રક્તામ્બરં કૃત્વા યૂપે તં સમબન્ધયત્
યજ્ઞના સભાસદોની મંજૂરીથી, રાજાએ પવિત્ર ચિહ્ન લગાવી, લાલ વસ્ત્ર પહેરેલા પશુને યૂપ પર બાંધ્યો.
સ બદ્ધો વાગ્ભિરગ્ર્યાભિરભિતુષ્ટાવ વૈ સુરૌ। ઇન્દ્રમિન્દ્રાનુજં ચૈવ યથાવન્મુનિપુત્રકઃ
એ રીતે બાંધાયેલા મુનિપુત્રે, યોગ્ય રીતે, શ્રેષ્ઠ શબ્દોથી ઇન્દ્ર અને ઇન્દ્રના નાના ભાઈની સ્તુતિ કરી.
તતઃ પ્રીતઃ સહસ્રાક્ષો રહસ્યસ્તુતિતોષિતઃ। દીર્ઘમાયુસ્તદા પ્રાદાચ્છુનઃશેપાય વાસવઃ
પછી, હજારો આંખો ધરાવનાર ઇન્દ્ર, ગુપ્ત સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ, શુનઃશેપને લાંબી આયુષ્ય આપી.
સ ચ રાજા નરશ્રેષ્ઠ યજ્ઞસ્ય ચ સમાપ્તવાન્। ફલં બહુગુણં રામ સહસ્રાક્ષપ્રસાદજમ્
અને એ રાજા, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને, રામ, ઇન્દ્રની કૃપાથી અનેક ગુણોવાળું ફળ પ્રાપ્ત કર્યું.
વિશ્વામિત્રોઽપિ ધર્માત્મા ભૂયસ્તેપે મહાતપાઃ। પુષ્કરેષુ નરશ્રેષ્ઠ દશવર્ષશતાનિ ચ
વિશ્વામિત્ર પણ, ધર્મમય અને મહાતપસ્વી, પુષ્કર ખાતે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, વધુ સો વર્ષ તપ કર્યું.
thumb|ત્રિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ત્રિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ વાલ્મીકી રામાયણના બાલકાંડમાં હવે ત્રિષષ્ટિ (ત્રેસઠમો) સર્ગ સાંભળો.
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તુ વ્રતસ્નાતં મહામુનિમ્। અભ્યગચ્છન્ સુરાઃ સર્વે તપઃ ફલચિકીર્ષવઃ
જ્યારે હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા, ત્યારે મહામુનિએ વ્રતસ્નાન કર્યું; બધા દેવતાઓ તપના ફળ આપવા માટે તેને મળવા આવ્યા.
અબ્રવીત્ સુમહાતેજા બ્રહ્મા સુરુચિરં વચઃ। ઋષિસ્ત્વમસિ ભદ્રં તે સ્વાર્જિતૈઃ કર્મભિઃ શુભૈઃ
બ્રહ્માએ, અતિ તેજસ્વી, સુમધુર શબ્દોમાં કહ્યું: 'તમે તમારા સારા કર્મોથી ઋષિ બની ગયા છો, શુભ રહે.'
તમેવમુક્ત્વા દેવેશસ્ત્રિદિવં પુનરભ્યગાત્। વિશ્વામિત્રો મહાતેજા ભૂયસ્તેપે મહત્ તપઃ
આ રીતે કહીને દેવોના સ્વામી ફરી સ્વર્ગમાં ગયા; વિશ્વામિત્રે વધુ મહાન તપ શરૂ કર્યું.
તતઃ કાલેન મહતા મેનકા પરમાપ્સરાઃ। પુષ્કરેષુ નરશ્રેષ્ઠ સ્નાતું સમુપચક્રમે
પછી, લાંબા સમય પછી, સર્વોત્તમ અપ્સરા મેનકા, પુષ્કર ખાતે સ્નાન કરવા લાગી, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ.
તાં દદર્શ મહાતેજા મેનકાં કુશિકાત્મજઃ। રૂપેણાપ્રતિમાં તત્ર વિદ્યુતં જલદે યથા
કુશિકના પુત્ર, જે મહાન તેજવાળાં હતાં, તેમણે ત્યાં મેનકાને જોયાં, જે સુંદરતામાં બેનમૂન હતી, જાણે વાદળમાં વીજળી ઝલકે છે એમ.
કન્દર્પદર્પવશગો મુનિસ્તામિદમબ્રવીત્। અપ્સરઃ સ્વાગતં તેઽસ્તુ વસ ચેહ મમાશ્રમે
મુનિ કામના ઘમંડમાં આવીને મેનકાને કહ્યું: 'અપ્સરા, તારી આવકાર છે. મારા આશ્રમમાં રહી જા.'
અનુગૃહ્ણીષ્વ ભદ્રં તે મદનેન વિમોહિતમ્। ઇત્યુક્તા સા વરારોહા તત્ર વાસમથાકરોત્
'મારા પર કૃપા કર, ભદ્રે, હું કામથી મોહિત થઈ ગયો છું.' એમ કહ્યા પછી, સુંદર મેનકાએ ત્યાં રહેવાનું સ્વીકાર્યું.
તપસો હિ મહાવિઘ્નો વિશ્વામિત્રમુપાગમત્। તસ્યાં વસન્ત્યાં વર્ષાણિ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ રાઘવ
મેનકા ત્યાં રહી ત્યારે, વિશ્વામિત્રના તપ માટે મોટો અવરોધ આવ્યો, રાઘવ, પાંચ વર્ષ અને પાંચ વર્ષ એમ દસ વર્ષ સુધી.
વિશ્વામિત્રાશ્રમે સૌમ્યે સુખેન વ્યતિચક્રમુઃ। અથ કાલે ગતે તસ્મિન્ વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ
વિશ્વામિત્રના શાંત આશ્રમમાં એ વર્ષો આનંદથી વીતી ગયા; પછી, એ સમય પૂરો થતાં, મહાન મુનિ વિશ્વામિત્ર—
સવ્રીડ ઇવ સંવૃત્તશ્ચિન્તાશોકપરાયણઃ। બુદ્ધિર્મુનેઃ સમુત્પન્ના સામર્ષા રઘુનન્દન
શરમાતા, ચિંતામાં અને દુઃખમાં ડૂબેલા થયા; રઘુના વંશજ, મુનિમાં ક્રોધથી ભરેલી એક વિચાર ઊભી થઈ.
સર્વં સુરાણાં કર્મૈતત્ તપોઽપહરણં મહત્। અહોરાત્રાપદેશેન ગતાઃ સંવત્સરા દશ
'આ બધું દેવતાઓનું કામ છે, મારા તપનો મોટો ચોરવાડ છે; દિવસ-રાતમાં દસ વર્ષ વીતી ગયા.'
કામમોહાભિભૂતસ્ય વિઘ્નોઽયં પ્રત્યુપસ્થિતઃ। સ નિઃશ્વસન્ મુનિવરઃ પશ્ચાત્તાપેન દુઃખિતઃ
'કામ અને મોહથી મોહિત થયેલા મને આ અવરોધ આવ્યો છે.' એમ કહીને, મહાન મુનિ ઉદાસ અને પસ્તાવામાં શ્વાસ લીધો.
ભીતામપ્સરસં દૃષ્ટ્વા વેપન્તીં પ્રાઞ્જલિં સ્થિતામ્। મેનકાં મધુરૈર્વાક્યૈર્વિસૃજ્ય કુશિકાત્મજઃ
ભયભીત, કાંપતી અને હાથ જોડીને ઊભેલી અપ્સરાને જોઈ, કુશિકના પુત્રે મેનકાને મીઠા શબ્દોમાં વિદાય આપી.
ઉત્તરં પર્વતં રામ વિશ્વામિત્રો જગામ હ। સ કૃત્વા નૈષ્ઠિકીં બુદ્ધિં જેતુકામો મહાયશાઃ
વિશ્વામિત્ર, રામ, ઉત્તર પર્વત તરફ ગયા; તેમણે મનમાં દૃઢ નિશ્ચય કર્યો, પોતાને જીતવા ઈચ્છતા, અને મહાન યશ ધરાવતા.
કૌશિકીતીરમાસાદ્ય તપસ્તેપે દુરાસદમ્। તસ્ય વર્ષસહસ્રાણિ ઘોરં તપ ઉપાસતઃ
કૌશિકી નદીના કિનારે પહોંચીને, તેમણે અઘરું તપ શરૂ કર્યું; હજારો વર્ષ સુધી ભયાનક તપસ્યા કરી.