વિવર્ણવદનં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસં રાવણાત્મજમ્। સૌમિત્રિં યુદ્ધસંયુક્તં પ્રત્યુવાચ વિભીષણઃ
રાવણપુત્ર રાક્ષસને ચહેરો ફિક્કો થયેલો જોઈ, યુદ્ધમાં વ્યસ્ત સૌમિત્રિને વિભીષણે કહ્યું.
નિમિત્તાન્યુપપશ્યામિ યાન્યસ્મિન્ રાવણાત્મજે। ત્વર તેન મહાબાહો ભગ્ન એષ ન સંશયઃ
હું રાવણપુત્રમાં અશુભ સંકેતો જોઈ રહ્યો છું; હે મહાબાહુ, તું જલ્દી કર, કારણ કે એ હમણાં હારી જશે — એમાં કોઈ શંકા નથી.
તતઃ સંધાય સૌમિત્રિઃ શરાનાશીવિષોપમાન્। મુમોચ વિશિખાંસ્તસ્મિન્ સર્પાનિવ વિષોલ્બણાન્
પછી સૌમિત્રિએ ઝેરી સાપ જેવા તીરો ધનુષ પર ચડાવી, એ પર છોડ્યા, જાણે વિષથી ભરેલા સાપ છોડ્યા હોય તેમ.
શક્રાશનિસમસ્પર્શૈર્લક્ષ્મણેનાહતઃ શરૈઃ। મુહૂર્તમભવન્મૂઢઃ સર્વસંક્ષુભિતેન્દ્રિયઃ
લક્ષ્મણના ઇન્દ્રના વજ્ર જેવી અસરવાળા તીરોના ઘા ખાઈને, એ થોડા ક્ષણ માટે ગૂંચવાઈ ગયો, એની બધી ઇન્દ્રિયો ઉથલપાથલ થઈ ગઈ.
ઉપલભ્ય મુહૂર્તેન સંજ્ઞાં પ્રત્યાગતેન્દ્રિયઃ। દદર્શાવસ્થિતં વીરમાજૌ દશરથાત્મજમ્। સોઽભિચક્રામ સૌમિત્રિં રોષાત્ સંરક્તલોચનઃ
થોડા જ ક્ષણમાં એણે સંયમ મેળવ્યો, ઇન્દ્રિયો પાછી આવી, અને યુદ્ધભૂમિ પર ઊભેલા દશરથપુત્રને જોયો; પછી ક્રોધથી આંખો લાલ કરી એ સૌમિત્રિ પર તૂટી પડ્યો.
અબ્રવીચ્ચૈનમાસાદ્ય પુનઃ સ પરુષં વચઃ। કિં ન સ્મરસિ તદ્ યુદ્ધે પ્રથમે મત્પરાક્રમમ્। નિબદ્ધસ્ત્વં સહ ભ્રાત્રા યદા યુધિ વિચેષ્ટસે
એ નજીક આવીને ફરી કડક શબ્દોમાં બોલ્યો: 'શું તને યાદ નથી કે પહેલા યુદ્ધમાં મેં શું પરાક્રમ બતાવ્યો હતો? જ્યારે તું અને તારો ભાઈ બાંધાયેલા પડ્યા હતા અને યુદ્ધભૂમિ પર તડપતા હતા.'
યુવાં ખલુ મહાયુદ્ધે વજ્રાશનિસમૈઃ શરૈઃ। શાયિતૌ પ્રથમં ભૂમૌ વિસંજ્ઞૌ સપુરઃસરૌ
'ખરેખર, એ મહાયુદ્ધમાં તું અને તારો ભાઈ તથા તમારા મુખ્ય યોદ્ધાઓને પહેલા જ મારા વજ્ર અને વીજળી જેવા તીરો વડે જમીન પર ઢાળી દીધા હતા અને તમે બેભાન પડી ગયા હતા.'
સ્મૃતિર્વા નાસ્તિ તે મન્યે વ્યક્તં વા યમસાદનમ્। ગન્તુમિચ્છસિ યન્માં ત્વમાધર્ષયિતુમિચ્છસિ
'મને લાગે છે કે તારી યાદશક્તિ રહી નથી, અથવા તું સ્પષ્ટપણે યમલોક જવું ઈચ્છે છે, એટલે જ તું મને ઉશ્કેરવા માંગે છે.'
યદિ તે પ્રથમે યુદ્ધે ન દૃષ્ટો મત્પરાક્રમઃ। અદ્ય ત્વાં દર્શયિષ્યામિ તિષ્ઠેદાનીં વ્યવસ્થિતઃ
'જો તું પહેલા યુદ્ધમાં મારું પરાક્રમ જોયું ન હોય, તો આજે હું તને બતાવીશ; હવે મજબૂતીથી ઊભો રહીને જો.'
ઇત્યુક્ત્વા સપ્તભિર્બાણૈરભિવિવ્યાધ લક્ષ્મણમ્। દશભિસ્તુ હનૂમન્તં તીક્ષ્ણધારૈઃ શરોત્તમૈઃ
આવી રીતે બોલીને એણે સાત તીરો લક્ષ્મણ પર છોડ્યા અને દસ તીક્ષ્ણ તીરો હનુમાન પર છોડ્યા.
તતઃ શરશતેનૈવ સુપ્રયુક્તેન વીર્યવાન્। ક્રોધાદ્ દ્વિગુણસંરબ્ધો નિર્બિભેદ વિભીષણમ્
પછી, ક્રોધથી બે ગણી જલદીથી, એ પરાક્રમી એણે શત જેટલા સારી રીતે નિશાન સાધેલા તીરો વડે વિભીષણને ભેદી નાખ્યો.
તદ્ દૃષ્ટ્વેન્દ્રજિતા કર્મ કૃતં રામાનુજસ્તદા। અચિન્તયિત્વા પ્રહસન્નૈતત્ કિંચિદિતિ બ્રુવન્
ઇન્દ્રજિતે કરેલું એ કૃત્ય જોઈને, રામના નાના ભાઈએ એનું ધ્યાન ન આપ્યું, હસીને થોડુંક કહેતા કહ્યું.
મુમોચ ચ શરાન્ ઘોરાન્ સંગૃહ્ય નરપુંગવઃ। અભીતવદનઃ ક્રુદ્ધો રાવણિં લક્ષ્મણો યુધિ
પછી મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણે ભયરહિત અને ક્રોધથી ભરેલા ચહેરા સાથે ભયાનક તીરો એકઠા કરી રાવણપુત્ર પર યુદ્ધમાં છોડ્યા.
નૈવં રણગતાઃ શૂરાઃ પ્રહરન્તિ નિશાચર। લઘવશ્ચાલ્પવીર્યાશ્ચ શરા હીમે સુખાસ્તવ
યુદ્ધમાં ઉતરેલા વીર એ રીતે પ્રહાર કરતા નથી, અંધકારના વાસી. તારા બાણ તો હલકા અને નબળા છે, મને તો એ સહેલાઈથી સહન થઈ જાય છે.
નૈવં શૂરાસ્તુ યુધ્યન્તે સમરે યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ। ઇત્યેવં તં બ્રુવન્ ધન્વી શરૈરભિવવર્ષ હ
યુદ્ધ ઇચ્છતા વીર એ રીતે લડતા નથી. આવું કહી ધનુર્ધારી એ તેના પર બાણોની વરસાત કરી.
તસ્ય બાણૈઃ સુવિધ્વસ્તં કવચં કાઞ્ચનં મહત્। વ્યશીર્યત રથોપસ્થે તારાજાલમિવામ્બરાત્
તેના બાણોથી તેનું મોટું સુવર્ણ કવચ તૂટી ગયું અને રથની અંદર એ રીતે છૂટું પડી ગયું જેમ આકાશમાંથી તારાઓનું જાળ પડતું હોય.
વિધૂતવર્મા નારાચૈર્બભૂવ સ કૃતવ્રણઃ। ઇન્દ્રજિત્ સમરે વીરઃ પ્રત્યૂષે ભાનુમાનિવ
કવચ છૂટી ગયું અને બાણોથી ઘાયલ થયેલો ઇન્દ્રજિત, યુદ્ધમાં એ રીતે ઊભો રહ્યો જેમ પ્રભાતે સૂર્ય દેખાય.
તતઃ શરસહસ્રેણ સંક્રુદ્ધો રાવણાત્મજઃ। બિભેદ સમરે વીરો લક્ષ્મણં ભીમવિક્રમઃ
પછી રાવણપુત્ર ક્રોધથી ભરાઈ, ભયાનક પરાક્રમથી લક્ષ્મણને યુદ્ધમાં હજાર બાણો મારી ઘાયલ કર્યો.
વ્યશીર્યત મહદ્દિવ્યં કવચં લક્ષ્મણસ્ય તુ। કૃતપ્રતિકૃતાન્યોન્યં બભૂવતુરરિંદમૌ
લક્ષ્મણનું મહાન દિવ્ય કવચ તૂટી ગયું; બંને શત્રુવિજયી વીરોએ એકબીજાને પ્રતિકાર આપ્યો અને ઉભા રહ્યા.
અભીક્ષ્ણં નિઃશ્વસન્તૌ તૌ યુધ્યેતાં તુમુલં યુધિ। શરસંકૃત્તસર્વાઙ્ગૌ સર્વતો રુધિરોક્ષિતૌ
બન્ને ભારે શ્વાસ લેતા, યુદ્ધમાં ભયાનક રીતે લડી રહ્યા હતા; બાણોથી આખા શરીર કાપાઈ ગયેલા અને સર્વત્ર લોહીથી લથપથ હતા.
સુદીર્ઘકાલં તૌ વીરાવન્યોન્યં નિશિતૈઃ શરૈઃ। તતક્ષતુર્મહાત્માનૌ રણકર્મવિશારદૌ। બભૂવતુશ્ચાત્મજયે યત્તૌ ભીમપરાક્રમૌ
લાંબા સમય સુધી એ બંને મહાનુભાવો, યુદ્ધકૌશલ્યમાં પારંગત, તીક્ષ્ણ બાણોથી એકબીજાને મારતા રહ્યા અને વિજય માટે પ્રયત્ન કરતા રહ્યા.
તૌ શરૌઘૈસ્તથાકીર્ણૌ નિકૃત્તકવચધ્વજૌ। સૃજન્તૌ રુધિરં ચોષ્ણં જલં પ્રસ્રવણાવિવ
બાણોની ધારા વરસી રહી હતી, કવચ અને ધ્વજ કપાઈ ગયા હતા; બંનેના શરીરથી ગરમ લોહી વહેતું હતું, જાણે બે ઝરણાં વહે છે.
શરવર્ષં તતો ઘોરં મુઞ્ચતોર્ભીમનિઃસ્વનમ્। સાસારયોરિવાકાશે નીલયોઃ કાલમેઘયોઃ
પછી બંનેએ ભયાનક અવાજ સાથે બાણવર્ષા કરી, જાણે આકાશમાં બે ઘોર વાદળો વરસી રહ્યા હોય.
તયોરથ મહાન્ કાલો વ્યતીયાદ્ યુધ્યમાનયોઃ। ન ચ તૌ યુદ્ધવૈમુખ્યં ક્લમં ચાપ્યુપજગ્મતુઃ
બન્ને લડી રહ્યા ત્યારે ઘણો સમય વીતી ગયો, છતાં કોઈએ યુદ્ધથી પીઠ ફેરવી કે થાક અનુભવ્યો નહીં.
અસ્ત્રાણ્યસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠૌ દર્શયન્તૌ પુનઃ પુનઃ। શરાનુચ્ચાવચાકારાનન્તરિક્ષે બબન્ધતુઃ
બન્ને શસ્ત્રવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ, વારંવાર વિવિધ અસ્રો બતાવતા, આકાશમાં અનેક પ્રકારના બાણોની રચના કરતા.
વ્યપેતદોષમસ્યન્તૌ લઘુ ચિત્રં ચ સુષ્ઠુ ચ। ઉભૌ તુ તુમુલં ઘોરં ચક્રતુર્નરરાક્ષસૌ
માણસ અને રાક્ષસ, નિર્દોષ અને ચપળ, બંનેએ ભયાનક અને ગર્જનાભર્યું યુદ્ધ કર્યું, જે અંતે અદ્દભુત અને કુશળતાપૂર્વક પૂરું થયું.
તયોઃ પૃથક્ પૃથગ્ ભીમઃ શુશ્રુવે તલનિસ્વનઃ। સ કમ્પં જનયામાસ નિર્ઘાત ઇવ દારુણઃ
બન્ને તરફથી અલગ અલગ ભયાનક તાળીનો અવાજ સંભળાતો, જે ભયજનક વીજળીના ગર્જનાની જેમ ધરતીને કંપાવી દેતો.
તયોઃ સ ભ્રાજતે શબ્દસ્તથા સમરમત્તયોઃ। સુઘોરયોર્નિષ્ટનતોર્ગગને મેઘયોરિવ
યુદ્ધમાં મસ્ત થયેલા એ બંનેના અવાજો આકાશમાં બે ઘોર વાદળોની ગર્જના જેવી ભયાનક રીતે સંભળાતા.
સુવર્ણપુંખૈર્નારાચૈર્બલવન્તૌ કૃતવ્રણૌ। પ્રસુસ્રુવાતે રુધિરં કીર્તિમન્તૌ જયે ધૃતૌ
સુવર્ણપંખી બાણોથી ઘાયલ, બન્ને પરાક્રમી અને પ્રસિદ્ધ વીર વિજય માટે દૃઢ રહી લોહી વહાવી રહ્યા હતા.
તે ગાત્રયોર્નિપતિતા રુક્મપુંખાઃ શરા યુધિ। અસૃગ્દિગ્ધા વિનિષ્પેતુર્વિવિશુર્ધરણીતલમ્
યુદ્ધમાં બંનેના શરીર પર પડેલા સુવર્ણપંખી બાણ લોહીથી ભીંજાઈ જમીનમાં ઘૂસી ગયા.