શરૈરતિમહાવેગૈર્વેગવાન્ રાવણાત્મજઃ। સૌમિત્રિમિન્દ્રજિદ્ યુદ્ધે વિવ્યાધ શુભલક્ષણમ્
રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિતે અત્યંત ઝડપી એવા બાણોથી યુદ્ધમાં શુભલક્ષણવાળા સોમિત્રિને ઘાયલ કર્યો.
સ શરૈરતિવિદ્ધાઙ્ગો રુધિરેણ સમુક્ષિતઃ। શુશુભે લક્ષ્મણઃ શ્રીમાન્ વિધૂમ ઇવ પાવકઃ
બાણોથી શરીર છિદ્રાયેલું અને લોહીથી ભીંજાયેલો તેજસ્વી લક્ષ્મણ ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો ઝગમગતો લાગ્યો.
ઇન્દ્રજિત્ ત્વાત્મનઃ કર્મ પ્રસમીક્ષ્યાભિગમ્ય ચ। વિનદ્ય સુમહાનાદમિદં વચનમબ્રવીત્
પછી ઇન્દ્રજિતે પોતાના કૃત્યને જોઈ, આગળ આવી, મોટો ગર્જન કર્યો અને આ શબ્દો બોલ્યા.
પત્રિણઃ શિતધારાસ્તે શરા મત્કાર્મુકચ્યુતાઃ। આદાસ્યન્તેઽદ્ય સૌમિત્રે જીવિતં જીવિતાન્તકાઃ
હે સોમિત્રિ, મારા ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા આ પાંખવાળા તીખા બાણો આજે તારો જીવ લઈ જશે — એ જીવનો અંત લાવનારા છે.
અદ્ય ગોમાયુસઙ્ઘાશ્ચ શ્યેનસઙ્ઘાશ્ચ લક્ષ્મણ। ગૃધ્રાશ્ચ નિપતન્તુ ત્વાં ગતાસું નિહતં મયા
આજે, લક્ષ્મણ, તારા મારાથી મરેલા, જીવહીન શરીર પર શિયાળ, ગિધ અને ગરુડના ટોળા તૂટી પડશે.
ક્ષત્રબન્ધું સદાનાર્યં રામઃ પરમદુર્મતિઃ। ભક્તં ભ્રાતરમદ્યૈવ ત્વાં દ્રક્ષ્યતિ હતં મયા
આજે રામ, જે અતિ દુષ્ટ છે, તે તને — પોતાના ભક્ત ભાઈને — મારાથી મારેલો, ક્ષત્રિય વર્ણનો કલંક અને હંમેશા અયોગ્ય, એમ જોઈ લેશે.
વિસ્રસ્તકવચં ભૂમૌ વ્યપવિદ્ધશરાસનમ્। હૃતોત્તમાઙ્ગં સૌમિત્રે ત્વામદ્ય નિહતં મયા
સોમિત્રિ, આજે હું તને એવો મારું કે તારો કવચ છૂટી જશે, ધનુષ્ય જમીન પર પડી જશે અને તારો મસ્તક કપાઈ જશે.
ઇતિ બ્રુવાણં સંક્રુદ્ધઃ પરુષં રાવણાત્મજમ્। હેતુમદ્ વાક્યમર્થજ્ઞો લક્ષ્મણઃ પ્રત્યુવાચ હ
રાવણપુત્રે ગુસ્સામાં કઠોર શબ્દો બોલ્યા ત્યારે અર્થ સમજનાર લક્ષ્મણે યોગ્ય અને શાંતિથી જવાબ આપ્યો.
વાગ્બલં ત્યજ દુર્બુદ્ધે ક્રૂરકર્મન્ હિ રાક્ષસ। અથ કસ્માદ્ વદસ્યેતત્ સમ્પાદય સુકર્મણા
હે દુર્બુદ્ધિ, રાક્ષસ, ફક્ત બોલવાની તાકાત છોડ, કેમ કે તું તો ક્રૂર કર્મ કરનારો છે. હવે આવા શબ્દો કેમ બોલે છે? સારું કામ કરીને બતાવ.
અકૃત્વા કત્થસે કર્મ કિમર્થમિહ રાક્ષસ। કુરુ તત્ કર્મ યેનાહં શ્રદ્ધેયં તવ કત્થનમ્
હે રાક્ષસ, કામ કર્યા વિના અહીં કેમ ફક્ત ડંકો પીટે છે? એવું કામ કર કે જેના કારણે તારી ડંકોમાં વિશ્વાસ આવે.
અનુક્ત્વા પરુષં વાક્યં કિંચિદપ્યનવક્ષિપન્। અવિકત્થન્ વધિષ્યામિ ત્વાં પશ્ય પુરુષાદન
હું તને એકપણ કઠોર શબ્દ કહ્યા વિના, તને કોઈ રીતે અપમાન કર્યા વિના અને ડંકો કર્યા વિના મારી નાખીશ — હે માનવમાંસ ખાવનારા, જોઈ લે.
ઇત્યુક્ત્વા પઞ્ચ નારાચાનાકર્ણાપૂરિતાન્ શરાન્। વિજઘાન મહાવેગાલ્લક્ષ્મણો રાક્ષસોરસિ
આવું કહીને લક્ષ્મણે જોરથી પાંચ નારાચ બાણ કાન સુધી ખેંચી રાક્ષસના છાતીમાં ઘુસી માર્યા.
સુપત્રવાજિતા બાણા જ્વલિતા ઇવ પન્નગાઃ। નૈર્ઋતોરસ્યભાસન્ત સવિતૂ રશ્મયો યથા
પાંખવાળા અને તેજસ્વી તે બાણો નિરૃતિપુત્રના છાતી પર એવી રીતે ઝળહળ્યા જેમ સૂર્યના કિરણો અથવા અગ્નિ જેવો પ્રકાશ.
સ શરૈરાહતસ્તેન સરોષો રાવણાત્મજઃ। સુપ્રયુક્તૈસ્ત્રિભિર્બાણૈઃ પ્રતિવિવ્યાધ લક્ષ્મણમ્
તે બાણોથી ઘાયલ થયેલો ગુસ્સે ભરેલો રાવણપુત્ર ત્રણ સારી રીતે નિશાન લગાવેલા બાણોથી લક્ષ્મણને ઘાયલ કર્યો.
સ બભૂવ મહાભીમો નરરાક્ષસસિંહયોઃ। વિમર્દસ્તુમુલો યુદ્ધે પરસ્પરજયૈષિણોઃ
પછી મનુષ્ય અને રાક્ષસ, બંને સિંહ સમાન, એકબીજાને હરાવવાની ઈચ્છાથી યુદ્ધમાં ભયાનક અને ભયજનક અથડામણ શરૂ થઈ.
વિક્રાન્તૌ બલસમ્પન્નાવુભૌ વિક્રમશાલિનૌ। ઉભૌ પરમદુર્જેયાવતુલ્યબલતેજસૌ
બન્ને બહાદુર અને બળવાન હતા, બંનેમાં અસાધારણ શૌર્ય હતું, એમને જીતવું અતિ દુષ્કર હતું અને બળ તથા તેજમાં બંને સમાન હતા.
યુયુધાતે તદા વીરૌ ગ્રહાવિવ નભોગતૌ। બલવૃત્રાવિવ હિ તૌ યુધિ વૈ દુષ્પ્રધર્ષણૌ
એ બંને વીરોએ ત્યારે આકાશમાં ફરતા ગ્રહો જેવી લડાઈ કરી, કે જેમ ઇન્દ્ર અને વૃત્ર યુદ્ધમાં કોઈ રોકી ન શકે એમ, એમ બંને અપરાજેય હતા.
યુયુધાતે મહાત્માનૌ તદા કેસરિણાવિવ। બહૂનવસૃજન્તૌ હિ માર્ગણૌઘાનવસ્થિતૌ। નરરાક્ષસમુખ્યૌ તૌ પ્રહૃષ્ટાવભ્યયુધ્યતામ્
એ મહાન આત્માવાળા બંને સિંહોની જેમ લડ્યા, અનેક તીરોની વર્ષા કરતા, મજબૂતીથી ઊભા રહીને, મનુષ્યો અને રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, આનંદથી એકબીજાથી યુદ્ધ કરતા.
તતઃ શરાન્ દાશરથિઃ સંધાયામિત્રકર્ષણઃ। સસર્જ રાક્ષસેન્દ્રાય ક્રુદ્ધઃ સર્પ ઇવ શ્વસન્
પછી દશરથપુત્ર, શત્રુઓના વિનાશક, ક્રોધથી તીરો ધનુષ પર ચડાવીને રાક્ષસોના રાજા પર એમ છોડ્યા, જેમ સાપ ફુફકારતો હોય તેમ.
તસ્ય જ્યાતલનિર્ઘોષં સ શ્રુત્વા રાક્ષસાધિપઃ। વિવર્ણવદનો ભૂત્વા લક્ષ્મણં સમુદૈક્ષત
તે ધનુષની ડોરીનો ગર્જનાસમાન અવાજ સાંભળી રાક્ષસાધિપતિનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો અને તેણે લક્ષ્મણ તરફ તાકી જોયું.
વિવર્ણવદનં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસં રાવણાત્મજમ્। સૌમિત્રિં યુદ્ધસંયુક્તં પ્રત્યુવાચ વિભીષણઃ
રાવણપુત્ર રાક્ષસને ચહેરો ફિક્કો થયેલો જોઈ, યુદ્ધમાં વ્યસ્ત સૌમિત્રિને વિભીષણે કહ્યું.
નિમિત્તાન્યુપપશ્યામિ યાન્યસ્મિન્ રાવણાત્મજે। ત્વર તેન મહાબાહો ભગ્ન એષ ન સંશયઃ
હું રાવણપુત્રમાં અશુભ સંકેતો જોઈ રહ્યો છું; હે મહાબાહુ, તું જલ્દી કર, કારણ કે એ હમણાં હારી જશે — એમાં કોઈ શંકા નથી.
તતઃ સંધાય સૌમિત્રિઃ શરાનાશીવિષોપમાન્। મુમોચ વિશિખાંસ્તસ્મિન્ સર્પાનિવ વિષોલ્બણાન્
પછી સૌમિત્રિએ ઝેરી સાપ જેવા તીરો ધનુષ પર ચડાવી, એ પર છોડ્યા, જાણે વિષથી ભરેલા સાપ છોડ્યા હોય તેમ.
શક્રાશનિસમસ્પર્શૈર્લક્ષ્મણેનાહતઃ શરૈઃ। મુહૂર્તમભવન્મૂઢઃ સર્વસંક્ષુભિતેન્દ્રિયઃ
લક્ષ્મણના ઇન્દ્રના વજ્ર જેવી અસરવાળા તીરોના ઘા ખાઈને, એ થોડા ક્ષણ માટે ગૂંચવાઈ ગયો, એની બધી ઇન્દ્રિયો ઉથલપાથલ થઈ ગઈ.
ઉપલભ્ય મુહૂર્તેન સંજ્ઞાં પ્રત્યાગતેન્દ્રિયઃ। દદર્શાવસ્થિતં વીરમાજૌ દશરથાત્મજમ્। સોઽભિચક્રામ સૌમિત્રિં રોષાત્ સંરક્તલોચનઃ
થોડા જ ક્ષણમાં એણે સંયમ મેળવ્યો, ઇન્દ્રિયો પાછી આવી, અને યુદ્ધભૂમિ પર ઊભેલા દશરથપુત્રને જોયો; પછી ક્રોધથી આંખો લાલ કરી એ સૌમિત્રિ પર તૂટી પડ્યો.
અબ્રવીચ્ચૈનમાસાદ્ય પુનઃ સ પરુષં વચઃ। કિં ન સ્મરસિ તદ્ યુદ્ધે પ્રથમે મત્પરાક્રમમ્। નિબદ્ધસ્ત્વં સહ ભ્રાત્રા યદા યુધિ વિચેષ્ટસે
એ નજીક આવીને ફરી કડક શબ્દોમાં બોલ્યો: 'શું તને યાદ નથી કે પહેલા યુદ્ધમાં મેં શું પરાક્રમ બતાવ્યો હતો? જ્યારે તું અને તારો ભાઈ બાંધાયેલા પડ્યા હતા અને યુદ્ધભૂમિ પર તડપતા હતા.'
યુવાં ખલુ મહાયુદ્ધે વજ્રાશનિસમૈઃ શરૈઃ। શાયિતૌ પ્રથમં ભૂમૌ વિસંજ્ઞૌ સપુરઃસરૌ
'ખરેખર, એ મહાયુદ્ધમાં તું અને તારો ભાઈ તથા તમારા મુખ્ય યોદ્ધાઓને પહેલા જ મારા વજ્ર અને વીજળી જેવા તીરો વડે જમીન પર ઢાળી દીધા હતા અને તમે બેભાન પડી ગયા હતા.'
સ્મૃતિર્વા નાસ્તિ તે મન્યે વ્યક્તં વા યમસાદનમ્। ગન્તુમિચ્છસિ યન્માં ત્વમાધર્ષયિતુમિચ્છસિ
'મને લાગે છે કે તારી યાદશક્તિ રહી નથી, અથવા તું સ્પષ્ટપણે યમલોક જવું ઈચ્છે છે, એટલે જ તું મને ઉશ્કેરવા માંગે છે.'
યદિ તે પ્રથમે યુદ્ધે ન દૃષ્ટો મત્પરાક્રમઃ। અદ્ય ત્વાં દર્શયિષ્યામિ તિષ્ઠેદાનીં વ્યવસ્થિતઃ
'જો તું પહેલા યુદ્ધમાં મારું પરાક્રમ જોયું ન હોય, તો આજે હું તને બતાવીશ; હવે મજબૂતીથી ઊભો રહીને જો.'
ઇત્યુક્ત્વા સપ્તભિર્બાણૈરભિવિવ્યાધ લક્ષ્મણમ્। દશભિસ્તુ હનૂમન્તં તીક્ષ્ણધારૈઃ શરોત્તમૈઃ
આવી રીતે બોલીને એણે સાત તીરો લક્ષ્મણ પર છોડ્યા અને દસ તીક્ષ્ણ તીરો હનુમાન પર છોડ્યા.