સૃજતઃ શરવર્ષાણિ ક્ષિપ્રહસ્તસ્ય સંયુગે। જીમૂતસ્યેવ નદતઃ કઃ સ્થાસ્યતિ મમાગ્રતઃ
યુદ્ધમાં ઝડપી હાથોથી બાણોના વરસાદ વરસાવતો, હું ગર્જનારા મેઘ જેવો છું, તો મારા સામે કોણ ઊભો રહી શકે?
રાત્રિયુદ્ધે તદા પૂર્વં વજ્રાશનિસમૈઃ શરૈઃ। શાયિતૌ તૌ મયા ભૂયો વિસંજ્ઞૌ સપુરઃસરૌ
એ પહેલા રાત્રિના યુદ્ધમાં, વજ્ર અને વીજળી જેવા બાણોથી, મેં એ બંને નેતાઓ અને તેમના સાથીઓને અચેત કરી જમીન પર પાડી દીધા હતા.
સ્મૃતિર્ન તેઽસ્તિ વા મન્યે વ્યક્તં યાતો યમક્ષયમ્। આશીવિષસમં ક્રુદ્ધં યન્માં યોદ્ધુમુપસ્થિતઃ
મને લાગે છે કે તને કશુંય યાદ નથી, કેમ કે તું તો યમલોક જવા આવ્યો છે, કારણ કે તું ગુસ્સે ભરેલા ઝેરી સાપ જેવા મને લડવા આવ્યો છે.
તચ્છ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ગર્જિતં રાઘવસ્તદા। અભીતવદનઃ ક્રુદ્ધો રાવણિં વાક્યમબ્રવીત્
રાક્ષસોના રાજાની ગર્જના સાંભળીને, રાઘવ ગુસ્સામાં, નિર્ભય ચહેરા સાથે, રાવણપુત્રને એમ બોલ્યો.
ઉક્તશ્ચ દુર્ગમઃ પારઃ કાર્યાણાં રાક્ષસ ત્વયા। કાર્યાણાં કર્મણા પારં યો ગચ્છતિ સ બુદ્ધિમાન્
હે રાક્ષસ, તું કહ્યું કે કામ પૂરું કરવું બહુ મુશ્કેલ છે, પણ જે કર્મથી પોતાના કાર્યને પૂર્ણ કરે છે, એ સાચો બુદ્ધિશાળી છે.
સ ત્વમર્થસ્ય હીનાર્થો દુરવાપસ્ય કેનચિત્। વાચા વ્યાહૃત્ય જાનીષે કૃતાર્થોઽસ્મીતિ દુર્મતે
તારે સાચી સંપત્તિ નથી અને દુર્લભ વસ્તુ મેળવવાની તારી શક્તિ નથી, છતાં ફક્ત બોલી નાખીને તું માને છે કે બધું મેળવી લીધું, હે મૂર્ખ.
અન્તર્ધાનગતેનાજૌ યત્ત્વયા ચરિતસ્તદા। તસ્કરાચરિતો માર્ગો નૈષ વીરનિષેવિતઃ
યુદ્ધમાં જે રીતે તું અદૃશ્ય થઈ ગયો, એ તો ચોરોનો રસ્તો છે, વીરોએ ક્યારેય આવું વર્તન કરતું નથી.
યથા બાણપથં પ્રાપ્ય સ્થિતોઽસ્મિ તવ રાક્ષસ। દર્શયસ્વાદ્ય તત્તેજો વાચા ત્વં કિં વિકત્થસે
હવે હું તારા બાણોની પાંસળીમાં ઊભો છું, રાક્ષસ, તો આજે તું તારી શક્તિ બતાવ. ફક્ત બોલી બોલી શા માટે શોખ બતાવે છે?
એવમુક્તો ધનુર્ભીમં પરામૃશ્ય મહાબલઃ। સસર્જ નિશિતાન્ બાણાનિન્દ્રજિત્ સમિતિંજયઃ
આ રીતે કહેતાં જ મહાબળવાન ઇન્દ્રજિતે પોતાનું ભયાનક ધનુષ્ય સંભાળી, યુદ્ધવિજયી બની, તીખા બાણો છોડ્યા.
તેન સૃષ્ટા મહાવેગાઃ શરાઃ સર્પવિષોપમાઃ। સમ્પ્રાપ્ય લક્ષ્મણં પેતુઃ શ્વસન્ત ઇવ પન્નગાઃ
તે જોરદાર અને ઝેરવાળા સાપ જેવાં બાણો લક્ષ્મણ સુધી પહોંચી, અને પાન્ણગની જેમ ફુફાટતા તેના પર પડ્યા.
શરૈરતિમહાવેગૈર્વેગવાન્ રાવણાત્મજઃ। સૌમિત્રિમિન્દ્રજિદ્ યુદ્ધે વિવ્યાધ શુભલક્ષણમ્
રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિતે અત્યંત ઝડપી એવા બાણોથી યુદ્ધમાં શુભલક્ષણવાળા સોમિત્રિને ઘાયલ કર્યો.
સ શરૈરતિવિદ્ધાઙ્ગો રુધિરેણ સમુક્ષિતઃ। શુશુભે લક્ષ્મણઃ શ્રીમાન્ વિધૂમ ઇવ પાવકઃ
બાણોથી શરીર છિદ્રાયેલું અને લોહીથી ભીંજાયેલો તેજસ્વી લક્ષ્મણ ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો ઝગમગતો લાગ્યો.
ઇન્દ્રજિત્ ત્વાત્મનઃ કર્મ પ્રસમીક્ષ્યાભિગમ્ય ચ। વિનદ્ય સુમહાનાદમિદં વચનમબ્રવીત્
પછી ઇન્દ્રજિતે પોતાના કૃત્યને જોઈ, આગળ આવી, મોટો ગર્જન કર્યો અને આ શબ્દો બોલ્યા.
પત્રિણઃ શિતધારાસ્તે શરા મત્કાર્મુકચ્યુતાઃ। આદાસ્યન્તેઽદ્ય સૌમિત્રે જીવિતં જીવિતાન્તકાઃ
હે સોમિત્રિ, મારા ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા આ પાંખવાળા તીખા બાણો આજે તારો જીવ લઈ જશે — એ જીવનો અંત લાવનારા છે.
અદ્ય ગોમાયુસઙ્ઘાશ્ચ શ્યેનસઙ્ઘાશ્ચ લક્ષ્મણ। ગૃધ્રાશ્ચ નિપતન્તુ ત્વાં ગતાસું નિહતં મયા
આજે, લક્ષ્મણ, તારા મારાથી મરેલા, જીવહીન શરીર પર શિયાળ, ગિધ અને ગરુડના ટોળા તૂટી પડશે.
ક્ષત્રબન્ધું સદાનાર્યં રામઃ પરમદુર્મતિઃ। ભક્તં ભ્રાતરમદ્યૈવ ત્વાં દ્રક્ષ્યતિ હતં મયા
આજે રામ, જે અતિ દુષ્ટ છે, તે તને — પોતાના ભક્ત ભાઈને — મારાથી મારેલો, ક્ષત્રિય વર્ણનો કલંક અને હંમેશા અયોગ્ય, એમ જોઈ લેશે.
વિસ્રસ્તકવચં ભૂમૌ વ્યપવિદ્ધશરાસનમ્। હૃતોત્તમાઙ્ગં સૌમિત્રે ત્વામદ્ય નિહતં મયા
સોમિત્રિ, આજે હું તને એવો મારું કે તારો કવચ છૂટી જશે, ધનુષ્ય જમીન પર પડી જશે અને તારો મસ્તક કપાઈ જશે.
ઇતિ બ્રુવાણં સંક્રુદ્ધઃ પરુષં રાવણાત્મજમ્। હેતુમદ્ વાક્યમર્થજ્ઞો લક્ષ્મણઃ પ્રત્યુવાચ હ
રાવણપુત્રે ગુસ્સામાં કઠોર શબ્દો બોલ્યા ત્યારે અર્થ સમજનાર લક્ષ્મણે યોગ્ય અને શાંતિથી જવાબ આપ્યો.
વાગ્બલં ત્યજ દુર્બુદ્ધે ક્રૂરકર્મન્ હિ રાક્ષસ। અથ કસ્માદ્ વદસ્યેતત્ સમ્પાદય સુકર્મણા
હે દુર્બુદ્ધિ, રાક્ષસ, ફક્ત બોલવાની તાકાત છોડ, કેમ કે તું તો ક્રૂર કર્મ કરનારો છે. હવે આવા શબ્દો કેમ બોલે છે? સારું કામ કરીને બતાવ.
અકૃત્વા કત્થસે કર્મ કિમર્થમિહ રાક્ષસ। કુરુ તત્ કર્મ યેનાહં શ્રદ્ધેયં તવ કત્થનમ્
હે રાક્ષસ, કામ કર્યા વિના અહીં કેમ ફક્ત ડંકો પીટે છે? એવું કામ કર કે જેના કારણે તારી ડંકોમાં વિશ્વાસ આવે.
અનુક્ત્વા પરુષં વાક્યં કિંચિદપ્યનવક્ષિપન્। અવિકત્થન્ વધિષ્યામિ ત્વાં પશ્ય પુરુષાદન
હું તને એકપણ કઠોર શબ્દ કહ્યા વિના, તને કોઈ રીતે અપમાન કર્યા વિના અને ડંકો કર્યા વિના મારી નાખીશ — હે માનવમાંસ ખાવનારા, જોઈ લે.
ઇત્યુક્ત્વા પઞ્ચ નારાચાનાકર્ણાપૂરિતાન્ શરાન્। વિજઘાન મહાવેગાલ્લક્ષ્મણો રાક્ષસોરસિ
આવું કહીને લક્ષ્મણે જોરથી પાંચ નારાચ બાણ કાન સુધી ખેંચી રાક્ષસના છાતીમાં ઘુસી માર્યા.
સુપત્રવાજિતા બાણા જ્વલિતા ઇવ પન્નગાઃ। નૈર્ઋતોરસ્યભાસન્ત સવિતૂ રશ્મયો યથા
પાંખવાળા અને તેજસ્વી તે બાણો નિરૃતિપુત્રના છાતી પર એવી રીતે ઝળહળ્યા જેમ સૂર્યના કિરણો અથવા અગ્નિ જેવો પ્રકાશ.
સ શરૈરાહતસ્તેન સરોષો રાવણાત્મજઃ। સુપ્રયુક્તૈસ્ત્રિભિર્બાણૈઃ પ્રતિવિવ્યાધ લક્ષ્મણમ્
તે બાણોથી ઘાયલ થયેલો ગુસ્સે ભરેલો રાવણપુત્ર ત્રણ સારી રીતે નિશાન લગાવેલા બાણોથી લક્ષ્મણને ઘાયલ કર્યો.
સ બભૂવ મહાભીમો નરરાક્ષસસિંહયોઃ। વિમર્દસ્તુમુલો યુદ્ધે પરસ્પરજયૈષિણોઃ
પછી મનુષ્ય અને રાક્ષસ, બંને સિંહ સમાન, એકબીજાને હરાવવાની ઈચ્છાથી યુદ્ધમાં ભયાનક અને ભયજનક અથડામણ શરૂ થઈ.
વિક્રાન્તૌ બલસમ્પન્નાવુભૌ વિક્રમશાલિનૌ। ઉભૌ પરમદુર્જેયાવતુલ્યબલતેજસૌ
બન્ને બહાદુર અને બળવાન હતા, બંનેમાં અસાધારણ શૌર્ય હતું, એમને જીતવું અતિ દુષ્કર હતું અને બળ તથા તેજમાં બંને સમાન હતા.
યુયુધાતે તદા વીરૌ ગ્રહાવિવ નભોગતૌ। બલવૃત્રાવિવ હિ તૌ યુધિ વૈ દુષ્પ્રધર્ષણૌ
એ બંને વીરોએ ત્યારે આકાશમાં ફરતા ગ્રહો જેવી લડાઈ કરી, કે જેમ ઇન્દ્ર અને વૃત્ર યુદ્ધમાં કોઈ રોકી ન શકે એમ, એમ બંને અપરાજેય હતા.
યુયુધાતે મહાત્માનૌ તદા કેસરિણાવિવ। બહૂનવસૃજન્તૌ હિ માર્ગણૌઘાનવસ્થિતૌ। નરરાક્ષસમુખ્યૌ તૌ પ્રહૃષ્ટાવભ્યયુધ્યતામ્
એ મહાન આત્માવાળા બંને સિંહોની જેમ લડ્યા, અનેક તીરોની વર્ષા કરતા, મજબૂતીથી ઊભા રહીને, મનુષ્યો અને રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, આનંદથી એકબીજાથી યુદ્ધ કરતા.
તતઃ શરાન્ દાશરથિઃ સંધાયામિત્રકર્ષણઃ। સસર્જ રાક્ષસેન્દ્રાય ક્રુદ્ધઃ સર્પ ઇવ શ્વસન્
પછી દશરથપુત્ર, શત્રુઓના વિનાશક, ક્રોધથી તીરો ધનુષ પર ચડાવીને રાક્ષસોના રાજા પર એમ છોડ્યા, જેમ સાપ ફુફકારતો હોય તેમ.
તસ્ય જ્યાતલનિર્ઘોષં સ શ્રુત્વા રાક્ષસાધિપઃ। વિવર્ણવદનો ભૂત્વા લક્ષ્મણં સમુદૈક્ષત
તે ધનુષની ડોરીનો ગર્જનાસમાન અવાજ સાંભળી રાક્ષસાધિપતિનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો અને તેણે લક્ષ્મણ તરફ તાકી જોયું.