ન રમે દારુણેનાહં ન ચાધર્મેણ વૈ રમે। ભ્રાત્રા વિષમશીલોઽપિ કથં ભ્રાતા નિરસ્યતે
હું કઠોરતા કે અધર્મમાં આનંદ પામતો નથી; ભલે મારા ભાઈનું સ્વભાવ અલગ હોય, પણ ભાઈને કદી દૂર કરી શકાય નહીં.
ધર્માત્ પ્રચ્યુતશીલં હિ પુરુષં પાપનિશ્ચયમ્। ત્યક્ત્વા સુખમવાપ્નોતિ હસ્તાદાશીવિષં યથા
જે પુરુષ ધર્મમાંથી ભટકી ગયો હોય અને પાપમાં જ મન લગાવતો હોય, તેને છોડી દઈએ તો સુખ મળે છે — જેમ કે હાથમાંથી ઝેરી સાપને ફેંકી દઈએ તો.
પરસ્વહરણે યુક્તં પરદારાભિમર્શકમ્। ત્યાજ્યમાહુર્દુરાત્માનં વેશ્મ પ્રજ્વલિતં યથા
જે દુષ્ટ માણસ પરધન હરણ કરે છે કે પરસ્ત્રી પર દૃષ્ટિ રાખે છે, તેને તો અગ્નિ લાગેલા ઘર જેવી છોડી દેવું જોઈએ, એમ કહેવાયું છે.
પરસ્વાનાં ચ હરણં પરદારાભિમર્શનમ્। સુહૃદામતિશઙ્કા ચ ત્રયો દોષાઃ ક્ષયાવહાઃ
બીજાના ધનનું ચોરવું, પરસ્ત્રી પર દૃષ્ટિ રાખવી અને મિત્રોમાં શંકા રાખવી — આ ત્રણ દુર્ગુણ છે, જે વિનાશ લાવે છે.
મહર્ષીણાં વધો ઘોરઃ સર્વદેવૈશ્ચ વિગ્રહઃ। અભિમાનશ્ચ રોષશ્ચ વૈરિત્વં પ્રતિકૂલતા
મહર્ષીઓની ભયાનક હત્યા, બધા દેવતાઓ સાથે ઝઘડો, અહંકાર, ક્રોધ, દુશ્મની અને વિરોધ — આ બધા દુર્ગુણો છે.
એતે દોષા મમ ભ્રાતુર્જીવિતૈશ્વર્યનાશનાઃ। ગુણાન્ પ્રચ્છાદયામાસુઃ પર્વતાનિવ તોયદાઃ
આ દુર્ગુણોએ મારા ભાઈનું જીવન અને વૈભવ બગાડી દીધું; એના ગુણોને તો આ દુર્ગુણોએ એવી રીતે ઢાંકી દીધા, જેમ વાદળો પહાડને ઢાંકે છે.
દોષૈરેતૈઃ પરિત્યક્તો મયા ભ્રાતા પિતા તવ। નેયમસ્તિ પુરી લઙ્કા ન ચ ત્વં ન ચ તે પિતા
આ દુર્ગુણોને કારણે મેં મારા ભાઈને, એટલે કે તારા પિતાને છોડી દીધો છે; હવે આ લંકા નગર, તું અને તારો પિતા — કોઈ જ નથી.
અતિમાનશ્ચ બાલશ્ચ દુર્વિનીતશ્ચ રાક્ષસ। બદ્ધસ્ત્વં કાલપાશેન બ્રૂહિ માં યદ્ યદિચ્છસિ
હે રાક્ષસ, તું ઘમંડી છે, બાળસ્વભાવનો છે અને અણઘડ છે; તું તો સમયના ફાંસામાં બંધાઈ ગયો છે, હવે તારે જે કહેવું હોય એ કહી લે.
અદ્યેહ વ્યસનં પ્રાપ્તં યન્માં પરુષમુક્તવાન્। પ્રવેષ્ટું ન ત્વયા શક્યં ન્યગ્રોધં રાક્ષસાધમ
આજે તારે દુઃખ ભોગવવું પડશે, કેમ કે તું મને કઠોર શબ્દો કહ્યા છે; હવે તું વટવૃક્ષમાં છુપાઈ શકીશ નહીં, હે રાક્ષસોમાં સૌથી નીચો.
ધર્ષયિત્વા ચ કાકુત્સ્થં ન શક્યં જીવિતું ત્વયા। યુધ્યસ્વ નરદેવેન લક્ષ્મણેન રણે સહ। હતસ્ત્વં દેવતાકાર્યં કરિષ્યસિ યમક્ષયમ્
કાકુત્સ્થનું અપમાન કર્યા પછી, હવે તારે જીવવું શક્ય નથી. તું યુદ્ધમાં રાજકુમાર લક્ષ્મણ સાથે લડ. જ્યારે તું મારાઈશ, ત્યારે દેવતાઓનું કામ પૂરું કરી યમલોકમાં પહોંચીશ.
નિદર્શયસ્વાત્મબલં સમુદ્યતં કુરુષ્વ સર્વાયુધસાયકવ્યયમ્। ન લક્ષ્મણસ્યૈત્ય હિ બાણગોચરં ત્વમદ્ય જીવન્ સબલો ગમિષ્યસિ
હવે તું પોતાનું બળ બતાવ, બધાં શસ્ત્રો અને બાણ વાપરી નાખ. કારણ કે આજે લક્ષ્મણના બાણોની ઝપટમાં આવીને, તું અને તારો સેનાપતિ જીવતા પાછા જઈ શકશો નહીં.
thumb|અષ્ટાશીતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે અષ્ટાશીતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો અઠ્ઠ્યાસીમો સર્ગ સાંભળો.
વિભીષણવચઃ શ્રુત્વા રાવણિઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। અબ્રવીત્ પરુષં વાક્યં ક્રોધેનાભ્યુત્પપાત ચ
વિભીષણના વચન સાંભળીને, રાવણપુત્ર ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો અને કઠોર શબ્દોમાં બોલ્યો, ગુસ્સામાં ઊભો થયો.
ઉદ્યતાયુધનિસ્ત્રિંશો રથે સુસમલંકૃતે। કાલાશ્વયુક્તે મહતિ સ્થિતઃ કાલાન્તકોપમઃ
હાથમાં તલવાર લઈને, ભવ્ય શણગારેલા રથમાં, કાળના ઘોડાં જોડાયેલા હતા, એ અંતકાળના કાળ જેવો દેખાતો હતો.
મહાપ્રમાણમુદ્યમ્ય વિપુલં વેગવદ્ દૃઢમ્। ધનુર્ભીમબલો ભીમં શરાંશ્ચામિત્રનાશનાન્
મોટું, મજબૂત અને ઝડપી ધનુષ્ય ઊંચકીને, ભયાનક બળ ધરાવતો, દુશ્મનોના વિનાશ માટે ભયાનક બાણો હાથમાં લીધા.
તં દદર્શ મહેષ્વાસો રથસ્થઃ સમલંકૃતઃ। અલંકૃતમમિત્રઘ્નો રાવણસ્યાત્મજો બલી
મહાન ધનુર્ધર, શોભાયમાન અને રથમાં ઉભેલો, રાવણના શક્તિશાળી પુત્રને, દુશ્મનોના વિનાશકને, સુંદર શણગારેલા રૂપે જોયો.
હનૂમત્પૃષ્ઠમારૂઢમુદયસ્થરવિપ્રભમ્। ઉવાચૈનં સુસંરબ્ધઃ સૌમિત્રિં સવિભીષણમ્
હનુમાનની પીઠ પર બેઠેલો, ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવતો, તેણે ઉગ્ર સ્વરે સૌમિત્રિ અને વિભીષણને સંબોધ્યા.
તાંશ્ચ વાનરશાર્દૂલાન્ પશ્યધ્વં મે પરાક્રમમ્। અદ્ય મત્કાર્મુકોત્સૃષ્ટં શરવર્ષં દુરાસદમ્
હે વાનરવીરો, હવે મારા પરાક્રમને જુઓ. આજે મારા ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણોના વરસાદને સહન કરવું અશક્ય થશે.
મુક્તવર્ષમિવાકાશે ધારયિષ્યથ સંયુગે। અદ્ય વો મામકા બાણા મહાકાર્મુકનિઃસૃતાઃ। વિધમિષ્યન્તિ ગાત્રાણિ તૂલરાશિમિવાનલઃ
યુદ્ધમાં આકાશમાં વરસતા વરસાદ જેવો, આજે મારા મહાધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણો, અગ્નિ જેમ કપાસના ઢગલાને ભસ્મ કરે છે તેમ, તમારાં શરીરોને ભેદી નાખશે.
તીક્ષ્ણસાયકનિર્ભિન્નાન્ શૂલશક્ત્યૃષ્ટિતોમરૈઃ। અદ્ય વો ગમયિષ્યામિ સર્વાનેવ યમક્ષયમ્
તીક્ષ્ણ બાણો, શૂળ, શક્તિ અને ટોમરોથી today હું તમારે બધાને યમલોકમાં મોકલી દઈશ.
સૃજતઃ શરવર્ષાણિ ક્ષિપ્રહસ્તસ્ય સંયુગે। જીમૂતસ્યેવ નદતઃ કઃ સ્થાસ્યતિ મમાગ્રતઃ
યુદ્ધમાં ઝડપી હાથોથી બાણોના વરસાદ વરસાવતો, હું ગર્જનારા મેઘ જેવો છું, તો મારા સામે કોણ ઊભો રહી શકે?
રાત્રિયુદ્ધે તદા પૂર્વં વજ્રાશનિસમૈઃ શરૈઃ। શાયિતૌ તૌ મયા ભૂયો વિસંજ્ઞૌ સપુરઃસરૌ
એ પહેલા રાત્રિના યુદ્ધમાં, વજ્ર અને વીજળી જેવા બાણોથી, મેં એ બંને નેતાઓ અને તેમના સાથીઓને અચેત કરી જમીન પર પાડી દીધા હતા.
સ્મૃતિર્ન તેઽસ્તિ વા મન્યે વ્યક્તં યાતો યમક્ષયમ્। આશીવિષસમં ક્રુદ્ધં યન્માં યોદ્ધુમુપસ્થિતઃ
મને લાગે છે કે તને કશુંય યાદ નથી, કેમ કે તું તો યમલોક જવા આવ્યો છે, કારણ કે તું ગુસ્સે ભરેલા ઝેરી સાપ જેવા મને લડવા આવ્યો છે.
તચ્છ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ગર્જિતં રાઘવસ્તદા। અભીતવદનઃ ક્રુદ્ધો રાવણિં વાક્યમબ્રવીત્
રાક્ષસોના રાજાની ગર્જના સાંભળીને, રાઘવ ગુસ્સામાં, નિર્ભય ચહેરા સાથે, રાવણપુત્રને એમ બોલ્યો.
ઉક્તશ્ચ દુર્ગમઃ પારઃ કાર્યાણાં રાક્ષસ ત્વયા। કાર્યાણાં કર્મણા પારં યો ગચ્છતિ સ બુદ્ધિમાન્
હે રાક્ષસ, તું કહ્યું કે કામ પૂરું કરવું બહુ મુશ્કેલ છે, પણ જે કર્મથી પોતાના કાર્યને પૂર્ણ કરે છે, એ સાચો બુદ્ધિશાળી છે.
સ ત્વમર્થસ્ય હીનાર્થો દુરવાપસ્ય કેનચિત્। વાચા વ્યાહૃત્ય જાનીષે કૃતાર્થોઽસ્મીતિ દુર્મતે
તારે સાચી સંપત્તિ નથી અને દુર્લભ વસ્તુ મેળવવાની તારી શક્તિ નથી, છતાં ફક્ત બોલી નાખીને તું માને છે કે બધું મેળવી લીધું, હે મૂર્ખ.
અન્તર્ધાનગતેનાજૌ યત્ત્વયા ચરિતસ્તદા। તસ્કરાચરિતો માર્ગો નૈષ વીરનિષેવિતઃ
યુદ્ધમાં જે રીતે તું અદૃશ્ય થઈ ગયો, એ તો ચોરોનો રસ્તો છે, વીરોએ ક્યારેય આવું વર્તન કરતું નથી.
યથા બાણપથં પ્રાપ્ય સ્થિતોઽસ્મિ તવ રાક્ષસ। દર્શયસ્વાદ્ય તત્તેજો વાચા ત્વં કિં વિકત્થસે
હવે હું તારા બાણોની પાંસળીમાં ઊભો છું, રાક્ષસ, તો આજે તું તારી શક્તિ બતાવ. ફક્ત બોલી બોલી શા માટે શોખ બતાવે છે?
એવમુક્તો ધનુર્ભીમં પરામૃશ્ય મહાબલઃ। સસર્જ નિશિતાન્ બાણાનિન્દ્રજિત્ સમિતિંજયઃ
આ રીતે કહેતાં જ મહાબળવાન ઇન્દ્રજિતે પોતાનું ભયાનક ધનુષ્ય સંભાળી, યુદ્ધવિજયી બની, તીખા બાણો છોડ્યા.
તેન સૃષ્ટા મહાવેગાઃ શરાઃ સર્પવિષોપમાઃ। સમ્પ્રાપ્ય લક્ષ્મણં પેતુઃ શ્વસન્ત ઇવ પન્નગાઃ
તે જોરદાર અને ઝેરવાળા સાપ જેવાં બાણો લક્ષ્મણ સુધી પહોંચી, અને પાન્ણગની જેમ ફુફાટતા તેના પર પડ્યા.