thumb|સપ્તાશીતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે સપ્તાશીતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો, શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો સત્તેરમો સર્ગ.
એવમુક્ત્વા તુ સૌમિત્રિં જાતહર્ષો વિભીષણઃ। ધનુષ્પાણિં તમાદાય ત્વરમાણો જગામ સઃ
આ રીતે સોમિત્રિને કહી, આનંદથી ભરાયેલા વિભીષણએ ધનુષ્ય હાથમાં લઈ ઝડપથી આગળ વધ્યા.
અવિદૂરં તતો ગત્વા પ્રવિશ્ય તુ મહદ્ વનમ્। અદર્શયત તત્કર્મ લક્ષ્મણાય વિભીષણઃ
થોડું દૂર જઈને, મોટા જંગલમાં પ્રવેશી, વિભીષણે લક્ષ્મણજીને એ કાર્ય બતાવ્યું.
નીલજીમૂતસંકાશં ન્યગ્રોધં ભીમદર્શનમ્। તેજસ્વી રાવણભ્રાતા લક્ષ્મણાય ન્યવેદયત્
રાવણના તેજસ્વી ભાઈએ લક્ષ્મણજીને વરસાદના મેઘ જેવો કાળો અને ભયાનક વટવૃક્ષ બતાવ્યો.
ઇહોપહારં ભૂતાનાં બલવાન્ રાવણાત્મજઃ। ઉપહૃત્ય તતઃ પશ્ચાત્ સંગ્રામમભિવર્તતે
અહીં રાવણપુત્રે શક્તિશાળી ભુતોને બલિ આપ્યો છે; પછી એ યુદ્ધ માટે આગળ વધે છે.
અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં તતો ભવતિ રાક્ષસઃ। નિહન્તિ સમરે શત્રૂન્ બધ્નાતિ ચ શરોત્તમૈઃ
પછી એ રાક્ષસ બધાને અદૃશ્ય થઈ જાય છે, યુદ્ધમાં શત્રુઓને મારે છે અને શ્રેષ્ઠ બાણોથી તેમને બાંધે છે.
તમપ્રવિષ્ટં ન્યગ્રોધં બલિનં રાવણાત્મજમ્। વિધ્વંસય શરૈર્દીપ્તૈઃ સરથં સાશ્વસારથિમ્
જે રાવણપુત્ર એ વટવૃક્ષમાં પ્રવેશી ગયો છે, એના રથ, ઘોડા અને સારથી સહિત તેને તેજસ્વી બાણોથી નાશ કરી નાખ.
તથેત્યુક્ત્વા મહાતેજાઃ સૌમિત્રિર્મિત્રનન્દનઃ। બભૂવાવસ્થિતસ્તત્ર ચિત્રં વિસ્ફારયન્ ધનુઃ
'જેમ તું કહ્યો તેમ,' કહીને, મિત્રોને આનંદ આપનાર તેજસ્વી સોમિત્રિ ત્યાં સ્થિર ઊભા રહી ધનુષ્ય તાણવા લાગ્યા.
સ રથેનાગ્નિવર્ણેન બલવાન્ રાવણાત્મજઃ। ઇન્દ્રજિત્ કવચી ખડ્ગી સધ્વજઃ પ્રત્યદૃશ્યત
પછી રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિત, બળવાન, કવચ ધારણ કરેલો, હાથમાં તલવાર અને ધ્વજાવાળો, અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવતો રથ લઈને દેખાયો.
તમુવાચ મહાતેજાઃ પૌલસ્ત્યમપરાજિતમ્। સમાહ્વયે ત્વાં સમરે સમ્યગ્ યુદ્ધં પ્રયચ્છ મે
પછી તેજસ્વી લક્ષ્મણએ પુલસ્ત્યકુળના અજેયને કહ્યું: 'હું તને યુદ્ધ માટે આમંત્રિત કરું છું, અહીં સાચું યુદ્ધ આપ.'
એવમુક્તો મહાતેજા મનસ્વી રાવણાત્મજઃ। અબ્રવીત્ પરુષં વાક્યં તત્ર દૃષ્ટ્વા વિભીષણમ્
આ રીતે બોલાતા, રાવણપુત્ર એ મહાન અને દૃઢ મનવાળો, વિભીષણને જોઈને ત્યાં કઠોર વચન બોલ્યો.
ઇહ ત્વં જાતસંવૃદ્ધઃ સાક્ષાત્ ભ્રાતા પિતુર્મમ। કથં દ્રુહ્યસિ પુત્રસ્ય પિતૃવ્યો મમ રાક્ષસ
અહીં જ તું જન્મ્યો અને મોટો થયો, તું તો મારા પિતાજીના સગા ભાઈ છે — તો પછી, રાક્ષસ, તું કેમ તારા ભાઈના દીકરાને દગો આપી રહ્યો છે?
ન જ્ઞાતિત્વં ન સૌહાર્દં ન જાતિસ્તવ દુર્મતે। પ્રમાણં ન ચ સૌદર્યં ન ધર્મો ધર્મદૂષણ
હે દુષ્ટ બુદ્ધિવાળા, તારા પાસે ન તો કોઈ સગાપણું છે, ન મિત્રતા, ન સાચી જાત છે; તારા પાસે ન તો કોઈ ભલાઈ છે, ન ધર્મ છે, હે ધર્મ બગાડનાર.
શોચ્યસ્ત્વમસિ દુર્બુદ્ધે નિન્દનીયશ્ચ સાધુભિઃ। યસ્ત્વં સ્વજનમુત્સૃજ્ય પરભૃત્યત્વમાગતઃ
હે મૂર્ખ, તું દયાનો પાત્ર છે અને સારા લોકો તારી નિંદા કરે છે, કેમ કે તું તારા જ લોકોને છોડી ને બીજાના દાસ બની ગયો છે.
નૈતચ્છિથિલયા બુદ્ધ્યા ત્વં વેત્સિ મહદન્તરમ્। ક્વ ચ સ્વજનસંવાસઃ ક્વ ચ નીચ પરાશ્રયઃ
આવી નબળી સમજથી તને એ મોટો ફરક સમજાતો નથી; પોતાના લોકોમાં રહેવું ક્યાં અને પરાયાં પર આધાર રાખવાની નીચતા ક્યાં?
ગુણવાન્ વા પરજનઃ સ્વજનો નિર્ગુણોઽપિ વા। નિર્ગુણઃ સ્વજનઃ શ્રેયાન્ યઃ પરઃ પર એવ સઃ
પરાયો ભલે ગુણવાળો હોય કે પોતાનો ગુણહીન હોય, પોતાનો માણસ જ વધારે સારો છે, ભલે તેમાં ગુણ ન હોય; પરાયો તો હંમેશા પરાયો જ રહે છે.
યઃ સ્વપક્ષં પરિત્યજ્ય પરપક્ષં નિષેવતે। સ સ્વપક્ષે ક્ષયં યાતે પશ્ચાત્ તૈરેવ હન્યતે
જે પોતાના પક્ષને છોડી ને પરાયાંની સેવા કરે છે, જ્યારે પોતાનો પક્ષ નાશ પામે છે, ત્યારે એ પછી એ જ પરાયાંના હાથેથી મરે છે.
નિરનુક્રોશતા ચેયં યાદૃશી તે નિશાચર। સ્વજનેન ત્વયા શક્યં પૌરુષં રાવણાનુજ
હે રાત્રે ફરનાર, તારી આ निर्दયતા છે; હે રાવણના ભાઈ, તું તારા જ લોકો સાથે તારી વીરતા બતાવી શકતો.
ઇત્યુક્તો ભ્રાતૃપુત્રેણ પ્રત્યુવાચ વિભીષણઃ। અજાનન્નિવ મચ્છીલં કિં રાક્ષસ વિકત્થસે
ભાઈના દીકરાએ આમ કહ્યે પછી, વિભીષણે જવાબ આપ્યો: 'હે રાક્ષસ, જાણતાં છતાં તું કેમ મારી વાતોનું ગૌરવ કરે છે?'
રાક્ષસેન્દ્રસુતાસાધો પારુષ્યં ત્યજ ગૌરવાત્। કુલે યદ્યપ્યહં જાતો રક્ષસાં ક્રૂરકર્મણામ્। ગુણો યઃ પ્રથમો નૄણાં તન્મે શીલમરાક્ષસમ્
હે રાક્ષસરાજના પુત્ર, આડકતરી વાતો છોડ, માન રાખીને નમ્ર બન; હું ભલે ક્રૂર કર્મ કરનારા રાક્ષસ કુળમાં જન્મ્યો છું, પણ મનુષ્યોમાં જે શ્રેષ્ઠ ગુણ છે એ જ મારું સ્વભાવ છે, રાક્ષસોનું નહીં.
ન રમે દારુણેનાહં ન ચાધર્મેણ વૈ રમે। ભ્રાત્રા વિષમશીલોઽપિ કથં ભ્રાતા નિરસ્યતે
હું કઠોરતા કે અધર્મમાં આનંદ પામતો નથી; ભલે મારા ભાઈનું સ્વભાવ અલગ હોય, પણ ભાઈને કદી દૂર કરી શકાય નહીં.
ધર્માત્ પ્રચ્યુતશીલં હિ પુરુષં પાપનિશ્ચયમ્। ત્યક્ત્વા સુખમવાપ્નોતિ હસ્તાદાશીવિષં યથા
જે પુરુષ ધર્મમાંથી ભટકી ગયો હોય અને પાપમાં જ મન લગાવતો હોય, તેને છોડી દઈએ તો સુખ મળે છે — જેમ કે હાથમાંથી ઝેરી સાપને ફેંકી દઈએ તો.
પરસ્વહરણે યુક્તં પરદારાભિમર્શકમ્। ત્યાજ્યમાહુર્દુરાત્માનં વેશ્મ પ્રજ્વલિતં યથા
જે દુષ્ટ માણસ પરધન હરણ કરે છે કે પરસ્ત્રી પર દૃષ્ટિ રાખે છે, તેને તો અગ્નિ લાગેલા ઘર જેવી છોડી દેવું જોઈએ, એમ કહેવાયું છે.
પરસ્વાનાં ચ હરણં પરદારાભિમર્શનમ્। સુહૃદામતિશઙ્કા ચ ત્રયો દોષાઃ ક્ષયાવહાઃ
બીજાના ધનનું ચોરવું, પરસ્ત્રી પર દૃષ્ટિ રાખવી અને મિત્રોમાં શંકા રાખવી — આ ત્રણ દુર્ગુણ છે, જે વિનાશ લાવે છે.
મહર્ષીણાં વધો ઘોરઃ સર્વદેવૈશ્ચ વિગ્રહઃ। અભિમાનશ્ચ રોષશ્ચ વૈરિત્વં પ્રતિકૂલતા
મહર્ષીઓની ભયાનક હત્યા, બધા દેવતાઓ સાથે ઝઘડો, અહંકાર, ક્રોધ, દુશ્મની અને વિરોધ — આ બધા દુર્ગુણો છે.
એતે દોષા મમ ભ્રાતુર્જીવિતૈશ્વર્યનાશનાઃ। ગુણાન્ પ્રચ્છાદયામાસુઃ પર્વતાનિવ તોયદાઃ
આ દુર્ગુણોએ મારા ભાઈનું જીવન અને વૈભવ બગાડી દીધું; એના ગુણોને તો આ દુર્ગુણોએ એવી રીતે ઢાંકી દીધા, જેમ વાદળો પહાડને ઢાંકે છે.
દોષૈરેતૈઃ પરિત્યક્તો મયા ભ્રાતા પિતા તવ। નેયમસ્તિ પુરી લઙ્કા ન ચ ત્વં ન ચ તે પિતા
આ દુર્ગુણોને કારણે મેં મારા ભાઈને, એટલે કે તારા પિતાને છોડી દીધો છે; હવે આ લંકા નગર, તું અને તારો પિતા — કોઈ જ નથી.
અતિમાનશ્ચ બાલશ્ચ દુર્વિનીતશ્ચ રાક્ષસ। બદ્ધસ્ત્વં કાલપાશેન બ્રૂહિ માં યદ્ યદિચ્છસિ
હે રાક્ષસ, તું ઘમંડી છે, બાળસ્વભાવનો છે અને અણઘડ છે; તું તો સમયના ફાંસામાં બંધાઈ ગયો છે, હવે તારે જે કહેવું હોય એ કહી લે.
અદ્યેહ વ્યસનં પ્રાપ્તં યન્માં પરુષમુક્તવાન્। પ્રવેષ્ટું ન ત્વયા શક્યં ન્યગ્રોધં રાક્ષસાધમ
આજે તારે દુઃખ ભોગવવું પડશે, કેમ કે તું મને કઠોર શબ્દો કહ્યા છે; હવે તું વટવૃક્ષમાં છુપાઈ શકીશ નહીં, હે રાક્ષસોમાં સૌથી નીચો.
ધર્ષયિત્વા ચ કાકુત્સ્થં ન શક્યં જીવિતું ત્વયા। યુધ્યસ્વ નરદેવેન લક્ષ્મણેન રણે સહ। હતસ્ત્વં દેવતાકાર્યં કરિષ્યસિ યમક્ષયમ્
કાકુત્સ્થનું અપમાન કર્યા પછી, હવે તારે જીવવું શક્ય નથી. તું યુદ્ધમાં રાજકુમાર લક્ષ્મણ સાથે લડ. જ્યારે તું મારાઈશ, ત્યારે દેવતાઓનું કામ પૂરું કરી યમલોકમાં પહોંચીશ.