તમિન્દ્રજિતમપ્રાપ્ય રથસ્થં સહસારથિમ્। વિવેશ ધરણીં ભિત્ત્વા સા શિલા વ્યર્થમુદ્યતા
એ પથ્થર રથમાં ઊભેલા ઇન્દ્રજિત અને સારથીને ન લાગ્યું, જમીન ભેદીને પૃથ્વી પર પડ્યું અને એનો પ્રયાસ વ્યર્થ ગયો.
પતિતાયાં શિલાયાં તુ વ્યથિતા રક્ષસાં ચમૂઃ। નિપતન્ત્યા ચ શિલયા રાક્ષસા મથિતા ભૃશમ્
પથ્થર પડતાં રાક્ષસોની સેના હચમચી ગઈ; એ પથ્થર પડતાં ઘણા રાક્ષસો ભારે રીતે પીસાઈ ગયા.
તમભ્યધાવન્ શતશો નદન્તઃ કાનનૌકસઃ। તે દ્રુમાંશ્ચ મહાકાયા ગિરિશૃઙ્ગાણિ ચોદ્યતાઃ
પછી અનેક વાનરો, જંગલમાં રહેતા, ગર્જના કરતા, વૃક્ષો અને પર્વતોના ટોચો ઉંચકીને એના પર તૂટી પડ્યા.
ક્ષિપન્તીન્દ્રજિતં સંખ્યે વાનરા ભીમવિક્રમાઃ। વૃક્ષશૈલમહાવર્ષં વિસૃજન્તઃ પ્લવંગમાઃ
યુદ્ધમાં ભયાનક અને બલવાન વાનરો ઇન્દ્રજિત પર વૃક્ષો, પર્વતો અને વિવિધ શસ્ત્રોનો વરસાદ વરસાવતાં હતા.
શત્રૂણાં કદનં ચક્રુર્નેદુશ્ચ વિવિધૈઃ સ્વનૈઃ। વાનરૈસ્તૈર્મહાભીમૈર્ઘોરરૂપા નિશાચરાઃ
એ વાનરોએ શત્રુઓનો વિનાશ કર્યો અને વિવિધ અવાજે ગર્જના કરી; એ ભયાનક રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસો એ ભયાનક વાનરોના હુમલાથી પીડાયા.
વીર્યાદભિહતા વૃક્ષૈર્વ્યચેષ્ટન્ત રણક્ષિતૌ। સ સૈન્યમભિવીક્ષ્યાથ વાનરાર્દિતમિન્દ્રજિત્
વાનરોની તાકાત અને વૃક્ષોના ઘા થી રાક્ષસો યુદ્ધભૂમિ પર પીડાતા હતા; પછી ઇન્દ્રજિતે પોતાની સેના વાનરોના હુમલાથી પીડાઈ રહી છે એવું જોયું.
પ્રગૃહીતાયુધઃ ક્રુદ્ધઃ પરાનભિમુખો યયૌ। સ શરૌઘાનવસૃજન્ સ્વસૈન્યેનાભિસંવૃતઃ
પછી એ ગુસ્સાથી શસ્ત્રો ઉપાડી, દુશ્મન તરફ વળ્યો અને પોતાની સેનાથી ઘેરાઈને તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા શરૂ કરી.
જઘાન કપિશાર્દૂલાન્ સુબહૂન્ દૃઢવિક્રમઃ। શૂલૈરશનિભિઃ ખડ્ગૈઃ પટ્ટિશૈઃ શૂલમુદ્ગરૈઃ
મજબૂત પરાક્રમથી એણે અનેક વાનરવીરોને ભાલા, ગદા, તલવાર, ભાલા અને તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી માર્યા.
તે ચાપ્યનુચરાંસ્તસ્ય વાનરા જઘ્નુરાહવે। સુસ્કન્ધવિટપૈઃ શૈલૈઃ શિલાભિશ્ચ મહાબલઃ
પણ વાનરો પણ શક્તિશાળી હતા; તેમણે તેની સેનાના સાથીઓને મજબૂત ડાળીઓ, વૃક્ષો, પર્વતો અને પથ્થરો વડે યુદ્ધમાં સંહાર્યા.
હનૂમાન્ કદનં ચક્રે રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્। સંનિવાર્ય પરાનીકમબ્રવીત્ તાન્ વનૌકસઃ
હનુમાને ભયંકર અને ભયાનક કર્મ કરનારા રાક્ષસોનો વિનાશ કર્યો; સામેની સેના અટકાવીને, તેણે વનવાસી વાનરોને કહ્યું.
હનૂમાન્ સંનિવર્તધ્વં ન નઃ સાધ્યમિદં બલમ્। ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્ વિચેષ્ટન્તો રામપ્રિયચિકીર્ષવઃ
હનુમાને કહ્યું: 'પાછા ફરો! આ સેના આપણાથી જીતાતી નથી, ભલે આપણે રામને પ્રસન્ન કરવા માટે પ્રાણ પણ આપી દઈએ.'
યન્નિમિત્તં હિ યુધ્યામો હતા સા જનકાત્મજા। ઇમમર્થં હિ વિજ્ઞાપ્ય રામં સુગ્રીવમેવ ચ
'જેનાં માટે આપણે લડી રહ્યા છીએ, એ જનકનંદિની સીતા હવે રહી નથી; આવો, આ વાત રામ અને સુગ્રીવને જણાવી દઈએ.'
તૌ યત્ પ્રતિવિધાસ્યેતે તત્ કરિષ્યામહે વયમ્। ઇત્યુક્ત્વા વાનરશ્રેષ્ઠો વારયન્ સર્વવાનરાન્
'તેઓ જે નિર્ણય લેશે, એ આપણે જરૂર પાલન કરીશું.' એવું કહીને વાનરશ્રેષ્ઠ હનુમાને બધા વાનરોને અટકાવ્યા.
શનૈઃ શનૈરસંત્રસ્તઃ સબલઃ સંન્યવર્તત। તતઃ પ્રેક્ષ્ય હનૂમન્તં વ્રજન્તં યત્ર રાઘવઃ
પછી, ધીમે ધીમે અને નિર્ભયપણે, તે પોતાની સેના સાથે પાછો ફર્યો; ત્યારબાદ, હનુમાનને ત્યાં જતાં જોઈને, જ્યાં રાઘવ હતા—
સ હોતુકામો દુષ્ટાત્મા ગતશ્ચૈત્યં નિકુમ્ભિલામ્। નિકુમ્ભિલામધિષ્ઠાય પાવકં જુહવેન્દ્રજિત્
પાપી મનવાળો ઇન્દ્રજિત યજ્ઞ કરવા માટે નિકુંભિલા નામના સ્થળે ગયો; ત્યાં પહોંચી, તેણે અગ્નિમાં આહુતિ આપવાનું શરૂ કર્યું.
યજ્ઞભૂમ્યાં તતો ગત્વા પાવકસ્તેન રક્ષસા। હૂયમાનઃ પ્રજજ્વાલ હોમશોણિતભુક્ તદા
પછી, યજ્ઞભૂમિ પર એ રાક્ષસે જે અગ્નિ પ્રગટાવ્યો હતો, તે હૂમના લોહીથી તૃપ્ત થઈને જ્વલવા લાગ્યો.
સાર્ચિઃપિનદ્ધો દદૃશે હોમશોણિતતર્પિતઃ। સંધ્યાગત ઇવાદિત્યઃ સુતીવ્રોઽગ્નિઃ સમુત્થિતઃ
જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો એ અગ્નિ, હૂમના લોહીથી તૃપ્ત થઈને, સાંજના સૂર્ય જેવો, ભયાનક રૂપે દેખાયો.
અથેન્દ્રજિદ્ રાક્ષસભૂતયે તુ જુહાવ હવ્યં વિધિના વિધાનવિત્। દૃષ્ટ્વા વ્યતિષ્ઠન્ત ચ રાક્ષસાસ્તે મહાસમૂહેષુ નયાનયજ્ઞાઃ
પછી વિધિ જાણનાર ઇન્દ્રજિતે રાક્ષસોની કલ્યાણ માટે નિયમ પ્રમાણે આહુતિ આપી; આ જોઈ, અનેક રાક્ષસો મોટી ટોળકીઓમાં, યુદ્ધ અને યજ્ઞની રીતોમાં નિપુણ બની, ઉભા રહ્યા.
thumb|ત્ર્યશીતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ત્ર્યશીતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ત્ર્યાસીમો સર્ગ સાંભળો.
રાઘવશ્ચાપિ વિપુલં તં રાક્ષસવનૌકસામ્। શ્રુત્વા સંગ્રામનિર્ઘોષં જામ્બવન્તમુવાચ હ
રાઘવે રાક્ષસો અને તેમના વાનરસૈનિકો તરફથી ઊઠેલો યુદ્ધનો મોટો ગજગજાટ સાંભળી, જામ્બવંતને કહ્યું.
સૌમ્ય નૂનં હનુમતા કૃતં કર્મ સુદુષ્કરમ્। શ્રૂયતે ચ યથા ભીમઃ સુમહાનાયુધસ્વનઃ
'મિત્ર, નિશ્ચિતપણે હનુમાને બહુ જ કઠિન કાર્ય કર્યું છે; કેમ કે ભયાનક અને ભારે શસ્ત્રધ્વનિ સાંભળાઈ રહી છે.'
તદ્ ગચ્છ કુરુ સાહાય્યં સ્વબલેનાભિસંવૃતઃ। ક્ષિપ્રમૃક્ષપતે તસ્ય કપિશ્રેષ્ઠસ્ય યુધ્યતઃ
'તેથી, તું તારી પોતાની સેના સાથે તુરંત જા અને વાનરશ્રેષ્ઠ હનુમાન જ્યાં લડી રહ્યો છે ત્યાં જઈને તેની મદદ કર.'
ઋક્ષરાજસ્તથેત્યુક્ત્વા સ્વેનાનીકેન સંવૃતઃ। આગચ્છત્ પશ્ચિમં દ્વારં હનૂમાન્ યત્ર વાનરઃ
ઋક્ષરાજે 'જેમ તું કહે છે તેમ' કહી, પોતાની સેના સાથે પશ્ચિમ દ્વાર તરફ પ્રયાણ કર્યું, જ્યાં વાનર હનુમાન હતો.
અથાયાન્તં હનૂમન્તં દદર્શર્ક્ષપતિસ્તદા। વાનરૈઃ કૃતસંગ્રામૈઃ શ્વસદ્ભિરભિસંવૃતમ્
પછી ઋક્ષપતિએ હનુમાનને આવતો જોયો, જે યુદ્ધ કરીને થાકેલા અને ઊંઘતા વાનરોની વચ્ચે હતો.
દૃષ્ટ્વા પથિ હનૂમાંશ્ચ તદૃક્ષબલમુદ્યતમ્। નીલમેઘનિભં ભીમં સંનિવાર્ય ન્યવર્તત
માર્ગમાં હનુમાન અને એ વાદળી મેઘ જેવું ભયાનક ઋક્ષબળ જોઈ, હનુમાને તેમને અટકાવી પાછા વાળ્યા.
સ તેન સહ સૈન્યેન સંનિકર્ષં મહાયશાઃ। શીઘ્રમાગમ્ય રામાય દુઃખિતો વાક્યમબ્રવીત્
પછી એ મહાપ્રસિદ્ધ હનુમાન પોતાની સેના સાથે ઝડપથી રામ પાસે ગયો અને દુઃખી થઈને રામને કહ્યું.
સમરે યુધ્યમાનાનામસ્માકં પ્રેક્ષતાં ચ સઃ। જઘાન રુદતીં સીતામિન્દ્રજિદ્ રાવણાત્મજઃ
'જ્યારે અમે યુદ્ધમાં લડી રહ્યા હતા અને જોઈ રહ્યા હતા, ત્યારે રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિતે રડતી સીતાને મારી નાખી.'
ઉદ્ભ્રાન્તચિત્તસ્તાં દૃષ્ટ્વા વિષણ્ણોઽહમરિંદમ। તદહં ભવતો વૃત્તં વિજ્ઞાપયિતુમાગતઃ
હું જ્યારે તેણીને જોયા, ત્યારે મનમાં ભારે ગભરાટ થયો અને હું ખૂબ જ દુઃખી થયો, હે દુશ્મનોને હરાવનાર; એટલે જ હું તમારી પાસે જે બન્યું તે કહેવા આવ્યો છું.
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાઘવઃ શોકમૂર્ચ્છિતઃ। નિપપાત તદા ભૂમૌ છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ
તેના શબ્દો સાંભળીને રામ દુઃખથી બેભાન થઈ ગયા અને કાપી નાખેલા વૃક્ષ જેવી જમીન પર પડી ગયા.
તં ભૂમૌ દેવસંકાશં પતિતં દૃશ્ય રાઘવમ્। અભિપેતુઃ સમુત્પત્ય સર્વતઃ કપિસત્તમાઃ
જ્યારે દેવ જેવો રામ જમીન પર પડેલા જોયા, ત્યારે બધા વાનરોએ ચારેય બાજુથી દોડી આવીને તેમને ઘેરી લીધા.