એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ અયોધ્યાધિપતિર્મહાન્। અમ્બરીષ ઇતિ ખ્યાતો યષ્ટું સમુપચક્રમે
એ જ સમયે અયોધ્યાના મહાન રાજા, અમ્બરીષ, જેનું નામ બધે પ્રસિદ્ધ હતું, યજ્ઞ કરવા માટે તૈયારી શરૂ કરી.
તસ્ય વૈ યજમાનસ્ય પશુમિન્દ્રો જહાર હ। પ્રણષ્ટે તુ પશૌ વિપ્રો રાજાનમિદમબ્રવીત્
યજ્ઞ કરનાર રાજાના યજ્ઞ માટે લાવેલો પશુ ઇન્દ્રે લઈ ગયો; પશુ ગુમ થઈ જતા, પુજારી રાજાને કહ્યું.
પશુરભ્યાહૃતો રાજન્ પ્રણષ્ટસ્તવ દુર્નયાત્। અરક્ષિતારં રાજાનં ઘ્નન્તિ દોષા નરેશ્વર
રાજા, યજ્ઞ માટે લાવેલો પશુ તમારી બેદરકારીથી ગુમ થઈ ગયો છે; મનુષ્યોના રાજા, જે રાજા પોતાની પ્રજા અને યજ્ઞની રક્ષા નથી કરતો, તેને દોષો નાશ કરે છે.
પ્રાયશ્ચિત્તં મહદ્ધ્યેતન્નરં વા પુરુષર્ષભ। આનયસ્વ પશું શીઘ્રં યાવત્ કર્મ પ્રવર્તતે
પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ, આ મોટું પ્રાયશ્ચિત છે; યજ્ઞ શરૂ થાય એ પહેલાં જલદી પશુ લાવી દો.
ઉપાધ્યાયવચઃ શ્રુત્વા સ રાજા પુરુષર્ષભઃ। અન્વિયેષ મહાબુદ્ધિઃ પશું ગોભિઃ સહસ્રશઃ
પંડિતના શબ્દો સાંભળીને, બુદ્ધિશાળી અને પ્રસિદ્ધ રાજાએ હજારો ગાયોમાં પશુ શોધવા માટે પ્રયત્ન કર્યો.
દેશાઞ્જનપદાંસ્તાંસ્તાન્ નગરાણિ વનાનિ ચ। આશ્રમાણિ ચ પુણ્યાનિ માર્ગમાણો મહીપતિઃ
રાજાએ અનેક પ્રદેશો, ગામો, શહેરો, જંગલો અને પવિત્ર આશ્રમોમાં પશુ શોધ્યો.
સ પુત્રસહિતં તાત સભાર્યં રઘુનન્દન। ભૃગુતુંગે સમાસીનમૃચીકં સંદદર્શ હ
પુત્ર અને પત્ની સાથે, રઘુવંશી રાજાએ ભૃગુ પર્વત પર બેઠેલા ઋચીકને જોયા.
તમુવાચ મહાતેજાઃ પ્રણમ્યાભિપ્રસાદ્ય ચ। મહર્ષિં તપસા દીપ્તં રાજર્ષિરમિતપ્રભઃ
અનંત તેજવાળા રાજાએ મહર્ષિ, જે તપસ્યા દ્વારા તેજસ્વી હતા, તેમને વંદન કરીને પ્રસન્ન કરી, પછી વાત કરી.
પૃષ્ટ્વા સર્વત્ર કુશલમૃચીકં તમિદં વચઃ। ગવાં શતસહસ્રેણ વિક્રીણીષે સુતં યદિ
ઋચીકની સર્વત્ર સુખાકારી પૂછીને, રાજાએ કહ્યું: જો તમે તૈયાર હો, તો એક લાખ ગાયોના બદલે તમારો પુત્ર વેચો.
પશોરર્થે મહાભાગ કૃતકૃત્યોઽસ્મિ ભાર્ગવ। સર્વે પરિગતા દેશા યજ્ઞિયં ન લભે પશુમ્
ભાગ્યશાળી ભાર્ગવ, યજ્ઞ માટેના પશુ માટે મેં બધું કર્યુ છે; બધા પ્રદેશો શોધ્યા, પણ યજ્ઞ માટે યોગ્ય પશુ મળતો નથી.
દાતુમર્હસિ મૂલ્યેન સુતમેકમિતો મમ। એવમુક્તો મહાતેજા ઋચીકસ્ત્વબ્રવીદ્ વચઃ
મને મૂલ્ય પર એક પુત્ર આપો; એમ કહેતા, મહાતેજસ્વી ઋચીક બોલ્યા.
નાહં જ્યેષ્ઠં નરશ્રેષ્ઠ વિક્રીણીયાં કથંચન। ઋચીકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તેષાં માતા મહાત્મનામ્
મનુષ્યમાં શ્રેષ્ઠ, હું ક્યારેય મારા મોટા પુત્રને વેચી શકું નહીં; ઋચીકના શબ્દો સાંભળીને, એ મહાન આત્માઓની માતાએ,
ઉવાચ નરશાર્દૂલમમ્બરીષમિદં વચઃ। અવિક્રેયં સુતં જ્યેષ્ઠં ભગવાનાહ ભાર્ગવઃ
મનુષ્યમાં વરિષ્ઠ, અમ્બરીષને કહ્યું: ભાર્ગવ મહાત્માએ કહ્યું છે કે મોટા પુત્રને વેચી શકાય નહીં.
મમાપિ દયિતં વિદ્ધિ કનિષ્ઠં શુનકં પ્રભો। તસ્માત્ કનીયસં પુત્રં ન દાસ્યે તવ પાર્થિવ
પ્રભુ, જાણો કે મારા નાના પુત્ર, શુનક, પણ મને ખૂબ પ્રિય છે; તેથી, રાજા, હું તમને નાના પુત્ર આપી શકું નહીં.
પ્રાયેણ હિ નરશ્રેષ્ઠ જ્યેષ્ઠાઃ પિતૃષુ વલ્લભાઃ। માતૄણાં ચ કનીયાંસસ્તસ્માદ્ રક્ષ્યે કનીયસમ્
મનુષ્યમાં શ્રેષ્ઠ, મોટો પુત્ર સામાન્ય રીતે પિતાને પ્રિય હોય છે, અને નાના પુત્ર માતાને; તેથી હું મારા નાના પુત્રની રક્ષા કરીશ.
ઉક્તવાક્યે મુનૌ તસ્મિન્ મુનિપત્ન્યાં તથૈવ ચ। શુનઃશેપઃ સ્વયં રામ મધ્યમો વાક્યમબ્રવીત્
મુનિ અને તેમની પત્ની બોલ્યા પછી, મધ્યમ પુત્ર, શુનઃશેપ, પોતે બોલ્યા, રામ.
પિતા જ્યેષ્ઠમવિક્રેયં માતા ચાહ કનીયસમ્। વિક્રેયં મધ્યમં મન્યે રાજપુત્ર નયસ્વ મામ્
પિતા કહે છે મોટો પુત્ર વેચી શકાય નહીં, માતા કહે છે નાના; હું માનું છું મધ્યમ પુત્ર વેચી શકાય, રાજકુમાર, મને લઈ જાવ.
અથ રાજા મહાબાહો વાક્યાન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ। હિરણ્યસ્ય સુવર્ણસ્ય કોટિભી રત્નરાશિભિઃ
પછી શક્તિશાળી રાજાએ, વાત પૂરી થયા પછી, બ્રાહ્મણને કહ્યું: સોનાની કરોડો, રત્નોના ઢગલા અને મોતી—
ગવાં શતસહસ્રેણ શુનઃશેપં નરેશ્વરઃ। ગૃહીત્વા પરમપ્રીતો જગામ રઘુનન્દન
રઘુવંશી, રાજાએ ખૂબ આનંદથી શુનઃશેપાને એક લાખ ગાયોની બદલામાં લઈ, ત્યાંથી ચાલ્યો.
અમ્બરીષસ્તુ રાજર્ષી રથમારોપ્ય સત્વરઃ। શુનઃશેપં મહાતેજા જગામાશુ મહાયશાઃ
પરંતુ રાજરશિ અંબરીષ, જે મહાન તેજ અને યશ ધરાવે છે, તેણે ઝડપથી શુનઃશેપાને રથમાં બેસાડ્યો અને તરત જ નીકળી પડ્યો.
thumb|દ્વિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે દ્વિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે બાસઠમો સર્ગ સાંભળો. શ્રીમદ્વાલ્મીકી રામાયણના બાલકાંડમાં બાસઠમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
શુનઃશેપં નરશ્રેષ્ઠ ગૃહીત્વા તુ મહાયશાઃ। વ્યશ્રમત્ પુષ્કરે રાજા મધ્યાહ્ને રઘુનન્દન
રઘુવંશી, મહાયશસ્વી રાજાએ શુનઃશેપાને લઈ, મધ્યાહ્ને પુષ્કર ખાતે આરામ કર્યો.
તસ્ય વિશ્રમમાણસ્ય શુનઃશેપો મહાયશાઃ। પુષ્કરં જ્યેષ્ઠમાગમ્ય વિશ્વામિત્રં દદર્શ હ
ત્યારે, મહાયશસ્વી શુનઃશેપા પુષ્કર ખાતે આવી, વિશ્વામિત્રને જોયા.
તપ્યન્તમૃષિભિઃ સાર્ધં માતુલં પરમાતુરઃ। વિષણ્ણવદનો દીનસ્તૃષ્ણયા ચ શ્રમેણ ચ
તૃષા અને થાકથી દુઃખી, મલિન ચહેરે, શુનઃશેપાએ પોતાના માતુલ વિશ્વામિત્રને ઋષિઓ સાથે તપસ્યા કરતા જોયા.
પપાતાઙ્કે મુને રામ વાક્યં ચેદમુવાચ હ। ન મેઽસ્તિ માતા ન પિતા જ્ઞાતયો બાન્ધવાઃ કુતઃ
શુનઃશેપા મુનિની ગોદમાં પડ્યો અને કહ્યું: 'મારે neither માતા છે, neither પિતા છે, તો સંબંધીઓ ક્યાંથી હોય?'
ત્રાતુમર્હસિ માં સૌમ્ય ધર્મેણ મુનિપુંગવ। ત્રાતા ત્વં હિ નરશ્રેષ્ઠ સર્વેષાં ત્વં હિ ભાવનઃ
'મુનિશ્રેષ્ઠ, દયાળુ, ધર્મથી મને બચાવો. તમે સર્વનો આશ્રય અને સર્જનહાર છો, શ્રેષ્ઠ પુરુષ છો.'
રાજા ચ કૃતકાર્યઃ સ્યાદહં દીર્ઘાયુરવ્યયઃ। સ્વર્ગલોકમુપાશ્નીયાં તપસ્તપ્ત્વા હ્યનુત્તમમ્
'રાજાનું કાર્ય પૂર્ણ થાય, મને લાંબી અને અવિનાશી આયુષ્ય મળે. શ્રેષ્ઠ તપસ્યા કરીને હું સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરું.'
સ મે નાથો હ્યનાથસ્ય ભવ ભવ્યેન ચેતસા। પિતેવ પુત્રં ધર્માત્મંસ્ત્રાતુમર્હસિ કિલ્બિષાત્
'મારે કોઈ આશ્રય નથી, તમે દયાળુ હૃદયથી મારા રક્ષક બનો. પિતા જેવું પુત્રને, ધર્મી, તમે મને પાપથી બચાવવું જોઈએ.'
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ। સાન્ત્વયિત્વા બહુવિધં પુત્રાનિદમુવાચ હ
મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્રે એ વચન સાંભળીને, શુનઃશેપાને અનેક રીતે શાંતિ આપી, પછી પોતાના પુત્રોને કહ્યું.
યત્કૃતે પિતરઃ પુત્રાઞ્જનયન્તિ શુભાર્થિનઃ। પરલોકહિતાર્થાય તસ્ય કાલોઽયમાગતઃ
'પિતાઓ જે માટે પુત્રોની ઈચ્છા કરે છે, શુભ માટે, પરલોકના હિત માટે—એ સમય હવે આવી ગયો છે.'